Zuidhorn

Plaats
Dorp
Westerkwartier
Westerkwartier
Groningen

gemeente_zuidhorn_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper.jpg

Gemeente Zuidhorn anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Zuidhorn anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

zuidhorn_spoorbrug_bert_swartbrug.jpg

De moderne spoorbrug Bert Swartbrug over het Van Starkenborghkanaal bij Zuidhorn is in 2017 gerealiseerd. De fotograaf kreeg bij de overstekende ganzen associaties met de LP Abbey Road van The Beatles. (© Harry Perton/https://groninganus.wordpress.com)

De moderne spoorbrug Bert Swartbrug over het Van Starkenborghkanaal bij Zuidhorn is in 2017 gerealiseerd. De fotograaf kreeg bij de overstekende ganzen associaties met de LP Abbey Road van The Beatles. (© Harry Perton/https://groninganus.wordpress.com)

Zuidhorn

Terug naar boven

Status

- Zuidhorn is een dorp in de provincie Groningen, in de streek en gemeente Westerkwartier. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2018.

- De gemeente Zuidhorn is in 1990 vergroot met de gemeenten Aduard, Grijpskerk en Oldehove.

De provincie had ook de gemeente Ezinge aan de nieuwe gemeente Zuidhorn toegevoegd willen zien, maar die koos ervoor om zich bij de gemeente Winsum aan te sluiten. De Westerkwartierse voormalige gemeente Ezinge is daarmee in ieder geval geografisch gezien een vreemde eend in de bijt geweest in de voor het overige gedeeltelijk Hoogelander gemeente Winsum. In 2019 is het grondgebied van de voormalige gemeente Ezinge echter toegevoegd aan de nieuwe gemeente Westerkwartier, waardoor dit gebied alsnog, samen met onder andere het grondgebied van de voormalige gemeente Zuidhorn, in die Westerkwartierse gemeente is komen te liggen, en waarbij dit gebied weer is afgesplitst van de gemeente Winsum, die toen voor de overige gedeelten ervan is opgegaan in de eveneens nieuwe gemeente Het Hogeland.

- De gemeente Zuidhorn omvatte naast het gelijknamige dorp verder nog de dorpen Aduard, Briltil, Den Ham, Den Horn, Grijpskerk, Kommerzijl, Lauwerzijl, Niehove, Niezijl, Noordhorn, Oldehove, Pieterzijl, Saaksum en Visvliet, en de buurtschappen Aalsum, Aduarder Voorwerk, Balmahuizen, Barnwerd, De Kampen, De Poffert (grotendeels), De Ruige Waard, Diepswal, Electra (grotendeels), Englum, Fransum, Fransumer Voorwerk, Frytum, Gaaikemadijk (grotendeels), Gaaikemaweer, Gaarkeuken, Heereburen, Hoekje, Hoogemeeden, Ikum, Kenwerd, Korhorn, Lagemeeden, Lammerburen, Nieuwbrug, Nieuwklap (deels), Noorderburen, Noordhornerga, Noordhornertolhek, Okswerd, Pama, Ruigezand, Selwerd, Steentil, Tolhek, Vierhuizen, Westerhorn, Wierumerschouw (voor een klein deel) en Zuiderburen. Dit zijn in totaal 15 dorpen en 39 buurtschappen.

- Wapen van de voormalige gemeente Zuidhorn.

- Onder het dorp Zuidhorn vallen ook de buurtschappen Noordhornerga en Zuiderburen.

Terug naar boven

Naam

In het Gronings
Zuudhörn.

Oudere vermeldingen
1338 Hurum, 1466 Zuuthorm, 1476 kopie Suythorm, 1506 Suedhorn, 1579 Northorn zuydt, 1781 Suidhorn.

Naamsverklaring
Betekent horn 'uitspringende bocht, hoek' gelegen op de zuidhoek van een zandige heuvelrug. Ter onderscheiding van Noordhorn.(1)

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Zuidhorn ligt NW van de stad Groningen en NNO van het dorp Leek.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Zuidhorn 313 huizen met 2.003 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 150/948 (= huizen/inwoners), buurtschap Enumatil (deels) 7/40, buurtschap Briltil 9/54, dorp Noordhorn 132/868 en buurtschap Oxwerd 15/93. Eind 2018, vlak voor haar opheffing, heeft de gemeente ca. 7.500 huizen met ca. 19.000 inwoners. Het gelijknamige dorp heeft tegenwoordig ca. 3.100 huizen met ca. 7.700 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

"Welke borgen stonden er in de voormalige gemeente? Wie woonden daar? Zijn er nog overblijfselen van? Waar precies heeft de slag bij Noordhorn tegen de Spaanse troepen plaatsgevonden? Waar komt de straatnaam De Gast vandaan? Kortom, ben je geïnteresseerd in het erfgoed van je eigen omgeving? Historische Kring Zuidhorn wil graag het erfgoed en de geschiedenis van deze voormalige gemeente betreffende het grondgebied van voor de herindeling van 1990 (= naast het gelijknamige dorp verder nog de dorpen Briltil en Noordhorn) promoten en delen met haar (oud-)inwoners en andere belangstellenden. Dit wordt gedaan door middel van het organiseren van lezingen en excursies. Tevens geeft de Historische Kring boeken uit over de kernen in haar werkgebied en verschijnt er tweemaal per jaar een periodiek.

De Historische Kring heeft een archief in de kelder van het gemeentehuis te Zuidhorn. Hierin liggen tal van van historische documenten, foto’s en andere materialen. Veel materiaal is in de loop der jaren geschonken. Het voornemen is om deze materialen voor een groter publiek toegankelijk te maken. Je kunt lid worden voor € 12,- per kalenderjaar en voor twee leden op hetzelfde adres is de bijdrage € 16,-. Leden kunnen gratis de lezingen bezoeken van de Historische Kring en van Streekhistorische Vereniging Aeldakerka. Daarnaast ontvangen zij twee keer per jaar een contactblad waarin interessante artikelen zijn opgenomen over de geschiedenis van Briltil, Noordhorn en Zuidhorn."

Standerdmolen
Aan het Sarriespad in Zuidhorn heeft een in 1492 gebouwde standerdmolen gestaan, die in 1910 is gesloopt. Het was een van de laatste drie nog werkzame standerdmolens in de provincie. Nu staat er alleen nog een authentiek exemplaar in buurtschap Ter Haar (Westerwolde) en een reconstructie in de vesting Bourtange. Onder de link vind je de geschiedenis van deze molen in tekst en beeld, alsmede een cijfermatig en met kaartjes onderbouwde verhandeling over de opkomst en ondergang van de standerdmolens in de provincie Groningen door de eeuwen heen (auteur: Harry Perton).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Sinds 2009 is het centrum van Zuidhorn grootschalig gerenoveerd. Het gaat onder meer om realisatie van een passend winkelaanbod op een 4.000 m2 groot winkelplein, betere sociaal-culturele voorzieningen, meer woningen en voldoende parkeerplaatsen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Zuidhorn heeft 26 rijksmonumenten.

- De Hervormde (PKN) kerk van Zuidhorn (Kerkstraat 18) is een van oorsprong tufstenen zaalkerk uit de 12e eeuw, in de 15e eeuw uitgebouwd met een driezijdig koor in baksteen, waarna in de 16e eeuw twee dwarspanden zijn toegevoegd. In de 19e eeuw zijn de muren bepleisterd. Het oudste deel van de kerktoren dateert uit de 13e eeuw. De lange naaldspits is in de 17e eeuw aangebracht. Het kerkorgel is in 1793 gebouwd door Frans Casper Snitger (kleinzoon van Arp Schnitger) en zijn compagnon Heinrich Hermann Freytag. Doordat Petrus van Oeckelen in 1877 en de n.v. P. van Dam in 1924 ingrijpende wijzigingen hebben aangebracht, ging het oorspronkelijke karakter van het orgel verloren. Op grond van een rapport dat Klaas Bolt al in 1973 heeft opgesteld, is begin 21e eeuw besloten tot restauratie in de staat van 1793. Deze is uitgevoerd door orgelbouwer Mense Ruiter en in 2013 gereedgekomen.

- Zuidhorn is de grootste plaats in het noordelijk Westerkwartier. Na de reformatie en de aansluiting van Stad en Lande bij de Republiek bleven ook hier sommige bewoners trouw aan de oude RK kerk. Die groep was echter vrij klein en was verspreid over een groot gebied. Pas in 1763 is er sprake van een schuilkerk in Aduard. De huidige parochie in Zuidhorn beschouwt die schuilkerk als eerste parochiekerk. In 1844 wordt de Sint Jozefkerk (De Gast 38) gebouwd. De kerk bevat onder meer een barokaltaar uit de in 1773 opgeheven schuilkerk van de eveneens in dat jaar opgeheven Jezuïetenorde in de stad Groningen. Het orgel is in 1961 gebouwd door de firma Verschueren, als koororgel voor de Havenkerk in Schiedam. In 1966 is het orgel geplaatst in de Gereformeerde kerk in Doezum. Sinds 2000 staat het orgel in de Sint Josefkerk.

- Het voormalige gemeentehuis (Hoofdstraat 4) is in 1915 gebouwd naar een ontwerp van architect K. Siekman uit Zuidhorn, met neogotische elementen. In 1937-38 is het pand aan de oostzijde uitgebreid in overeenkomstige stijl, wederom door architect K. Siekman. De burgemeesterskamer is verplaatst naar de nieuwe aanbouw en de indeling van het bestaande gebouw is gewijzigd. In 1962 en 1975 is het pand wederom intern verbouwd. Het (rijks)monumentale pand markeert het oude dorpscentrum.

- Het kantongerecht Zuidhorn heeft bestaan van 1838 tot 1934. Het was een samensmelting van het oude gelijknamige kanton en het kanton De Leek, die beide in 1811 waren gesticht. Het gerecht was bevoegd voor het hele Westerkwartier. Bij een herindeling van de kantons in de jaren dertig sneuvelde dit kanton en werd het toegevoegd aan het kanton Groningen. Het kantongerechtsgebouw (De Gast 66) dateert uit 1883 en is ontworpen door J.F. Metzelaar. Het was een van zijn laatste ontwerpen voordat zijn zoon zijn werk als hoofdingenieur bij Justitie overnam. Het gebouw, in een eclectische stijl, met een neogotische uitstraling, is een rijksmonument. Metselaar paste dit serieontwerp onder meer ook toe bij de kantongerechten te Alphen aan den Rijn, Apeldoorn, Geldermalsen, Hilversum, Ommen en Oud-Beijerland.

- De collectie van Fietsmuseum Garage Birza (Jellemaweg 16) bestaat uit 3 onderdelen die met elkaar verweven zijn: familie, bedrijf en fiets. In 1897 begint Jacobus Birza in Zuidhorn een smederij. In 1925 komt er een garage voor motoren en auto's bij, die zoon Jan voortzet, vanaf 1963 begint kleinzoon Coos (1935-2013) ook nog een rijwielzaak en taxibedrijf. Het museum wordt beheerd door de 4e generatie Birza: Gerrie van Agteren-Birza. De fiets loopt als een rode draad door de hele collectie heen. Veel bijzondere exemplaren (zelfs uit eind 19e eeuw!) en diverse merken kun je er vinden. Natuurlijk de bekende zoals Gazelle en Union maar ook oude Groningse merken zoals Fongers en Veeno.

De hele ontwikkeling van de fiets is in het museum te zien, aangevuld met veel affiches en toebehoren, zoals dynamo’s, achterlichtjes, kinderzitjes, zadels, carbid-kaars, petroleumlampen, balhoofd- en belastingplaatjes. Het museum is op afspraak te bezichtigen voor individuen en groepen zoals verenigingen en schoolklassen. Tot 8 personen kan er ook bij “Oma thuis” worden vergaderd. Vergaderen in een exclusieve historische omgeving, en het voelt aan alsof oma ieder moment thuis kan komen in haar bijna 200 jaar oude huisje aan de Jellemaweg 14.

- Museum De Verzamelaar is een gemoedelijk privé-museum van beheerders Wim en Liza Reindersma dat een grote verscheidenheid aan bijzondere objecten met daarbij behorende verhalen te bieden heeft. Zoals 's werelds grootste collectie vooroorlogse buitenboordmotoren (vanaf 1910), antieke en moderne poppen, poppenwagentjes en speelgoed. Gewichten uit de Napoleontische tijd; oude maten en unsters; antieke Nepalese hangsloten; bijzondere dakpannen; een oude, met stekkertjes te bedienen telefoonpost; een figuurzaagmachine (1930) en Berlage stoeltjes; scheepsblokken, attributen uit de Tweede wereldoorlog, en een 'waschhoek' met wasstampers.

- De in 2017 gerealiseerde moderne stalen, door Arcadis ontworpen Bert Swartbrug over het Van Starkenborghkanaal bij Zuidhorn maakt deel uit van de Spoorlijn Harlingen - Nieuwe Schans. De reden voor de vervanging van de oude spoorbrug - een stalen vakwerkconstructie - was dat de hoofdvaarweg Lemmer - Delfzijl wordt verbreed, waardoor grotere schepen veilig en vlot kunnen doorvaren. Met een vrije overspanning van 150 meter overspant de constructie niet alleen in een keer het Van Starkenborghkanaal, maar ook de twee wegen langszij (Van Starkenborghkanaal Noordzijde en Van Starkenborghkanaal Zuidzijde). Met de twee stalen aanbruggen meegerekend is de totale lengte zelfs zo’n 175 meter. De oude spoorbrug die op dezelfde plek het kanaal schuin kruiste steunde op twee pijlers en had een vrije overspanning van niet meer dan 35 meter. De nieuwe brug is niet alleen breder maar ook een stuk hoger dan de vorige, zodat straks schepen met vier lagen containers onder het spoor door kunnen varen. Op 25 april 2018 is naast de brug een kunstwerk onthuld door de weduwe en zoon van de in juni 2017 overleden burgemeester Bert Swart van de gemeente Zuidhorn, naar wie de brug is vernoemd.

Voor bouwfirma Max Bögl, die de brug grotendeels prefabriceerde in haar fabriek in het Duitse Sengental, zat de uitdaging vooral in de kruisende ellipsvormen bij de voeten van de boog. Het was geen sinecure om alle dubbelgekromde vlakken mooi samen te laten komen en ook nog voldoende staal en verstijvingsschotten kwijt te kunnen. Ook de bovenkant, waar de bogen samenkomen in een ranke knoop was een punt waar de staalbouwers alles uit de kast moesten trekken om het beeld te realiseren dat de architect voor ogen stond. "Tegelijkertijd beheersen ze dat juist als geen ander", benadrukte projectmanager Luke van der Steen. Dat heeft Max Bögl in Nederland al eerder laten zien met opvallende kunstwerken als de spoorbrug bij Zwolle en de Stadsbrug over de Waal bij Nijmegen. (bronnen en voor nadere informatie zie de link in de eerste alinea plus Cobouw, maart 2018)

Terug naar boven

Beeld

- Op de website Zuidhorn in Beeld en de Facebookpagina Zuidhorn in Beeld vind je vele oude foto's en ansichtkaarten van de 'oude' gemeente van voor de herindeling van 1990 (die naast de hoofdplaats verder nog de dorpen Noordhorn, Briltil en Enumatil omvatte).

- Reportage Dam Op in Zuidhorn van RTV Noord, over Fietsenmuseum Garage Birza, weerman Gerrit Kiewiet, de weggeefkast van Pleuni van Til en kunstenaar Frans Hage.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Zuidhorn (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - Nieuws uit de kernen van de voormalige gemeente Zuidhorn.

- Muziek: - Muziekfederatie Zuidhorn is een federatie van muziekverenigingen in deze voormalige gemeente.

- Sport: - Voetbalvereniging v.v. Zuidhorn is opgericht in 1929 en heeft ca. 850 leden, waarvan ruim 500 jeugdleden. De vereniging biedt zaterdag- en zondagvoetbal voor senioren, kent een stevig opgezette jeugdafdeling met ruim 30 teams en heeft een G-team in competitie. Het dames- en meidenvoetbal neemt met 7 teams een structurele plaats in. In totaal heeft de vereniging ruim 45 teams in competitie. De vereniging heeft een prachtig voetbalcomplex in het Joh. Smitpark. Het complex omvat 5 voetbalvelden (waarvan 2 kunstgrasvelden), met daarnaast kleedkamerfaciliteiten, een bestuurskamer en een met de sporthal gedeelde kantine. De club bloeit als nooit tevoren. Er is een groot aantal vrijwilligers actief betrokken bij de organisatie en het voetbal. Daarnaast zijn gekwalificeerde trainers actief bij de jeugd en de volwassenenelftallen. De club organiseert jaarlijks een groot aantal activiteiten: op voetbalgebied, maar ook om de samenhang binnen de club en met de dorpsgemeenschap te behouden en te vergroten.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Zuidhorn en - idem Klinckemalaan.

Reactie toevoegen