Pannerden

Plaats
Dorp
Rijnwaarden
Liemers
Gelderland

Pannerden veerpont Pannerden-Doornenburg 1971 [640x480].jpg

Pannerden, veerpont Pannerden-Doornenburg.

Pannerden, veerpont Pannerden-Doornenburg.

Pannerdens-kanaal [640x480].jpg

Door de aanleg van het Pannerdens Kanaal (gereed 1707) is Pannerden (de gele stip op de kaart) van de Betuwe afgesneden. Maar ook de andere dorpen tussen Betuwe en Oude Rijn, in het gebied dat nu 'het Gelders Eiland' heet (o.a. Herwen, Aerdt, Lobith).

Door de aanleg van het Pannerdens Kanaal (gereed 1707) is Pannerden (de gele stip op de kaart) van de Betuwe afgesneden. Maar ook de andere dorpen tussen Betuwe en Oude Rijn, in het gebied dat nu 'het Gelders Eiland' heet (o.a. Herwen, Aerdt, Lobith).

pannerden_oost_1874_voorzijde_kopie.jpg

Pannerden heeft in de jaren zestig en zeventig van de 19e eeuw in de poststempels even Oost-Pannerden geheten, om het zo explicieter te onderscheiden van het in 1707 van het dorp afgesneden en Betuws gebleven deel West-Pannerden.

Pannerden heeft in de jaren zestig en zeventig van de 19e eeuw in de poststempels even Oost-Pannerden geheten, om het zo explicieter te onderscheiden van het in 1707 van het dorp afgesneden en Betuws gebleven deel West-Pannerden.

pannerden_oost_1874_achterzijde_kopie.jpg

(achterzijde van het poststuk uit 1874 van hierboven) Maar de inwoners bleven gewoon 'Pannerden' schrijven.

(achterzijde van het poststuk uit 1874 van hierboven) Maar de inwoners bleven gewoon 'Pannerden' schrijven.

GL gemeente Pannerden in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Pannerden in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Pannerden in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Pannerden

Terug naar boven

Eten en drinken

- Reserveer hier online je restaurant in omgeving Pannerden.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Pannerden (online te bestellen).

Terug naar boven

Status

- Pannerden is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Liemers*, gemeente Rijnwaarden. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1984.
* Vanouds lag Pannerden in de Betuwe. Zie daarvoor verder bij Geschiedenis.

- Wapen van de voormalige gemeente Pannerden.

- Een (dunbebouwd) westelijk deel van Pannerden is door de aanleg van het Pannerdens Kanaal (zie verder bij Geschiedenis) van het dorp afgesneden. Dit valt als buurtschap West-Pannerden onder het dorp Doornenburg.

- Onder het dorp Pannerden valt ook de buurtschap Kijfwaard.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
Rond 1860 verordonneert de PTT (middels haar circulaire 666) dat het postkantoor van Pannerden moet worden hernoemd in Pannerden (Oostzijde). Dit kennelijk om het nadrukkelijker te onderscheiden van het kantoortje aan de overzijde van het Pannerdens Kanaal in West-Pannerden, dat in die tijd nog Pannerden (Westzijde) heette. De gebruikte naam- of langstempels luidden overigens 'Westpannerden' en 'O:Pannerden'. Medio jaren zeventig van de 19e eeuw (het exacte jaartal is - ons - niet bekend) wordt de naam echter (middels circulaire 1134) alweer gewijzigd in 'gewoon' Pannerden zonder 'achtervoegsel'.

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Pannerden ligt aan het Pannerdens Kanaal en ligt verder O van de dorpen Doornenburg, Haalderen en Bemmel, ZO van de steden Huissen en Arnhem, de dorpen Angeren, Loo en Westervoort en de 'dorpen in de stad' Het Zand en Elden, ZZO van het dorp Velp, Z van de dorpen Groessen en Duiven, ZW van de dorpen Oud-Zevenaar, Didam, Nieuw-Dijk en Loil, de stad Zevenaar en de A12, WZW van de dorpen Babberich en Beek, W van het dorp Aerdt, WNW van het dorp Herwen, NW van de dorpen Lobith, Tolkamer, Spijk, het wijkdorp Tuindorp, het Duitse dorp Elten en de Duitse plaats Emmerich, N van het dorp Millingen aan de Rijn, NO van de dorpen Kekerdom, Leuth en Ooij en ONO van het dorp Gendt.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de gemeente Pannerden 104 huizen met 761 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 68/507 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Pannerdensche Waard 27/189 en Kijfwaard 9/65. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 1.000 huizen met ruim 2.400 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Pannerden en omgeving is reeds sinds de oudheid bewoond. Dit is vooral aan de Rijn en de Waal te danken, via welke de Romeinen, Bataven, en Franken ons gebied binnen kwamen en hun sporen achter lieten. In de Bijlandse Waard zijn bijvoorbeeld Romeinse resten gevonden. Zeker is dat er sinds het jaar 1000 permanente bewoning was in de omgeving die wij nu kennen als Pannerden (uit die tijd stamt ook de eerst bekende naamsvermelding). Het toenmalige Pannerden was een nederzetting rondom een versterkt huis, later ook wel bekend als het kasteel Scathe of Bijland (Heukelumshof).

In 1284 werd Pannerden door de proost van Luik verkocht aan het kapittel van Emmerik en kort daarop in erfpacht uitgegeven aan Willem Doys, die ook het kasteel Scate of Byland van de graaf van Kleef in leen had. Zijn kleindochter Sophia trouwde met Willem, heer/graaf van Bergh. Deze Willem werd daarmee in 1346 heer van Pannerden, dat tot 1801 een leen van de heren van huis Bergh bleef. In 1801 of 1803 kocht Carel Herman van Nispen met mr. Hoevel de heerlijkheid (goederen en rechten), die tot op dat moment in het bezit van de familie Bergh was geweest. In 1817 komt het (toen nog Pruisische) Gelders Eiland bij het Koninkrijk der Nederlanden en wordt Pannerden een zelfstandige gemeente.

De geschiedenis van Pannerden is nauw verweven met de rivier. Als naamgever voor het Pannerdensch kanaal is de plaatsnaam bij de meeste Nederlanders wel bekend, vooral sinds de Betuweroute een honderden miljoenen kostende tunnel onder het Pannerdensch kanaal bevat. De in ruime mate aanwezige (rivier)klei, in honderden jaren afgezet door de Rijn, vormt de vestigingsbasis voor een aantal grote steenfabrieken in de omgeving van Pannerden. En waar steenfabrieken zijn, zijn vaak ook palletfabrieken te vinden, wat ook hier het geval is.

De loop van de rivier is in de afgelopen duizend jaar vele malen gewijzigd, met als resultaat vele bochtige dijkjes langs vrijwel dichtgegroeide oude rivierlopen, de Rijnstrangen. Rond 1300 lag de splitsing van Rijn en Waal nog in de buurt van Spijk, waarbij de Rijn meer ten noordoosten van Pannerden liep. Het dorp maakte toen nog deel uit van de Betuwe. Nadat de stroom verschillende malen van loop wijzigde, en er telkens weer verzanding optrad, werd scheepvaart steeds moeizamer. Daarom is in het begin van de 18e eeuw het Pannerdensch kanaal gegraven (tussen Pannerden en Loo, gereed in 1707) als nieuwe loop van de Rijn.

De splitsing tussen Waal en Rijn kwam bij de Pannerdensche kop te liggen, waardoor Pannerden definitief van de Betuwe werd afgesneden. Het hierdoor ontstane "Gelders Eiland" heeft zowel economisch als cultureel belemmerend gewerkt. Aan de andere kant heeft de geïsoleerde ligging van het dorp er voor gezorgd dat het eigen karakter tot in de huidige tijd is vastgehouden, en Pannerden nog altijd een hechte gemeenschap is, onder meer blijkend uit het bloeiende verenigingsleven.

De rivier heeft niet altijd een positieve invloed gehad. Regelmatig zijn er overstromingen geweest, de laatste in 1926. In 1995 was het weer spannend, maar behalve spectaculaire beelden van een bijna overlopende rivier is er niets gebeurd. De stand van de Rijn kan enorm variëren. De laagste waterstand werd gemeten in 2003 toen de Rijn bij Lobith een stand aangaf van 6.91 m boven NAP, en er nauwelijks scheepvaart mogelijk was. Tijdens de overstroming van 1926 is de hoogste stand gemeten, 16.92 m boven NAP, een verschil van ruim 10 meter (in januari 1995 was de hoogst gemeten stand 16.69 m boven NAP). (© Harry Vroom)

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Het Pannerdens Kanaal en de Nederrijn stromen niet goed door bij hoogwater. Hierdoor is het rivierengebied gevoelig voor overstromingen. Rijkswaterstaat verlaagt daarom de kribben en gestrekte oevers, zodat het water makkelijker kan wegstromen. Zo loopt de waterstand niet onnodig hoog op en wordt het rivierengebied veiliger. Het project beoogt in 2019 gereed te komen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Pannerden heeft 5 gemeentelijke monumenten.

- Het voormalige stoomgemaal uit 1884 aan de Deukerdijk was de eerste in zijn soort die werd omgebouwd tot elektrisch gemaal. Onder leiding van Stichting BOEI zijn gemaal en kapschuur in 2017 grondig gerestaureerd. Het complex is herbestemd tot horecagelegenheid met expositieruimte en B&B. Voor nadere informatie zie Rijnwaarden Post, 31 mei 2017, pag. 17.

- Gevelstenen in Pannerden.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Over hoe Dijkencross Pannerden (december en januari) is ontstaan, is zo'n mooi verhaal dat we dat hier graag weergeven: "We noteren september 1968. Twee personen, een weddenschap, inzet: het nodige bier. Wie heeft de beste conditie? De voetballer of de scheidsrechter? Uiteindelijk blijkt de scheidsrechter over 15 km te beschikken over de beste conditie. 15 km over de dijken in Pannerden en omstreken. Een weddenschap met gevolgen! De Dijkencross was geboren.

49 jaar geleden hadden deze twee personen er geen enkele notie van welke gevolgen deze schijnbaar argeloze weddenschap in Pannerden teweeg zou brengen. Deze personen en het destijds in allerijl gevormd comité waren de grondleggers van de Dijkencross. Na enkele jaren bevolkten honderden lopers en loopsters, de laatste twee zondagen van het jaar en de eerste twee zondagen van het daaropvolgende jaar, de dijken rondom Pannerden. Wind, regen, hagel en sneeuw trotserend. Zoals een correspondent van de Gelderlander in zijn krant schreef: “Het trotseren van de elementen maakt de Dijkencross speciaal.” De Dijkencross werd een begrip in de atletiekwereld. Opgenomen in de trimloopboekjes van de KNAU en atleten aantrekkend uit alle windstreken. Ook bekende atleten vonden de weg naar Pannerden, zoals Gerard Tebroke, Gerard Nijboer en niet te vergeten Bram Som. Bram Som begon hier in zijn jeugdjaren aan zijn imposante carrière als atleet. In 2018 bestaat de Dijkencross 50 jaar. "Een weddenschap met gevolgen"...

Ze krijgen er kennelijk zodanig niet genoeg van dat ze hier zelfs 4 weekenden achter elkaar lopen. Je kunt kiezen uit de afstanden 2,5 / 5 / 10 km. Middels opgenomen live streams van de editie 2016/2017 kun je die editie onder de link terugkijken.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Pannerden is prachtig gelegen in het Rijnstrangengebied. Dit gebied met z’n grienden, water- en moerasvegetaties, wilgenbosjes en natte graslanden maakt deel uit van natuurreservaat De Gelderse Poort, dat zowel oude rivierarmen, grienden en kolken, als de uiterwaarden van het huidige rivierbed omvat. Meest in het oog springende dieren zijn de ganzen die in grote aantallen foerageren in de uiterwaarden.

- De veerpont Pannerden-Doornenburg v.v. is in 2010 vernieuwd. De vorige pont was inmiddels 68 jaar oud, reden voor modernisering. De nieuwe pont is gebouwd bij scheepswerf Vahali in Gendt en kan maximaal 24 personenauto's meenemen.

- In 2013 heeft Rijkswaterstaat in de Pannerdense uiterwaarden de 'tweede regelkraan van Nederland' gerealiseerd. Dit is een betonnen constructie waarmee Rijkswaterstaat bij hoogwater het water kan verdelen over de rivieren Waal en Pannerdens Kanaal. Waterveiligheid is hier gecombineerd met natuurontwikkeling. Recreanten kunnen er struinen, van de ooibossen genieten, en zich verwonderen over de vergezichten vanaf de winterdijk en de kades. Het wordt een groot aaneengesloten gebied met begrazing door runderen en paarden.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Pannerden.

- Belangenvereniging: - Dorpsraad Pannerden.

- Zorg: - In het huiselijke Heukelumshof van zorginstelling Liemerije kunnen bewoners blijven doen wat ze gewend waren. Alleen dan in een beschermde en veilige omgeving en met hulp en zorg die nodig is. Medewerkers, vrijwilligers, mantelzorgers en familieleden zorgen er samen voor dat het gewone leven zo veel mogelijk doorgaat. Je vindt Heukelumshof in Woonservicecentrum Pannerden. Er wonen 14 ouderen met dementie en 20 ouderen met lichamelijke beperkingen. Daarnaast biedt Heukelumshof ook dagbehandeling en de mogelijkheid tot logeren.

Reactie toevoegen