Liemers

Streek
Liemers
Gelderland

liemers_kaart.jpg

Hier is goed te zien dat de Liemers in het N wordt begrensd door de Oude IJssel, in het W door de IJssel en in het Z door de Rijn. In het O is het Montferland de grens. Zie verder het hoofdstuk Ligging. (© www.liemersverleden.nl/sald)

Hier is goed te zien dat de Liemers in het N wordt begrensd door de Oude IJssel, in het W door de IJssel en in het Z door de Rijn. In het O is het Montferland de grens. Zie verder het hoofdstuk Ligging. (© www.liemersverleden.nl/sald)

liemers_kaart_staatkundige_indeling_in_de_16e_eeuw.jpg

Staatkundige indeling van de Liemers in de 16e eeuw. (© www.chrisvankeulen.nl)

Staatkundige indeling van de Liemers in de 16e eeuw. (© www.chrisvankeulen.nl)

Liemers

Terug naar boven

Status

De Liemers is een streek in de provincie Gelderland. De streek omvat de gemeenten en voormalige gemeenten Angerlo, Bergh (deels; alleen de dorpen Beek, Loerbeek en Kilder), Didam, Duiven, Rijnwaarden, Wehl, Westervoort en Zevenaar. Doesburg is een 'grijs gebied-geval': het wordt - bijv. door regionale instanties en door regionale samenwerkingsverbanden - afwisselend tot de Achterhoek en tot de Liemers gerekend. Het ligt ook precies tussen beide gebieden in.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
De Liemers heette vroeger ook Lijmers. Als middeleeuwse 'gouw' heette het Leomerike.

Terug naar boven

Ligging

De Liemers ligt ZO van Arnhem en wordt in het W begrensd door de IJssel, in het N door de Oude IJssel, in het O door het Montferland en in het Z door de Rijn. Het gebied O van de heuvel Montferland behoort tot de Achterhoek. Zie de kaart van het gebied elders op deze pagina. De afbakening van het gebied is door de eeuwen heen nooit erg duidelijk geweest, en pas betrekkelijk recent is ingeburgerd geraakt dat het het gebied W van het Montferland betreft. Het hiervoor genoemde streekarchivariaat zet de bestuurlijke en daarmee geografische ontwikkelingen in dit gebied in de loop der eeuwen op een rijtje:

"Over de juiste omvang van de Liemers bestaat veel onduidelijkheid. Zelfs regionale dagbladen dragen aan die onduidelijkheid hun steentje bij. De ene keer hoort bijvoorbeeld Wehl er wel bij, de andere keer schrijft de volgende journalist vrolijk dat het bij de Achterhoek hoort (wat is trouwens De Achterhoek?). Dat Wehl daar niet bij hoort is wel zeker. Deze historische dwaling wordt enkel en alleen veroorzaakt door het feit dat de toenmalige gemeente Wehl deelnam aan het samenwerkingsverband Regio Achterhoek (dat ooit het veel beter gekozen Samenwerkingsverband Oost-Gelderland als naam had) en dus door sommigen dan ook maar gemakshalve bij de Achterhoek wordt gerekend. Een lezenswaardig artikel over de Liemers verscheen ooit in het boek De Liemers van Nol Tinneveld. Dit boek is in 1984, ter nagedachtenis aan een groot Liemersman, uitgegeven door Thoben Offset Nijmegen. Op bladzijde 15 begint het hoofdstuk 'Wat behoort tot de Liemers?' Hieronder lees je het belangrijkste gedeelte daaruit:

De Liemers is thans geen bestuurlijke eenheid en is het vroeger waarschijnlijk ook nooit geweest. Daarom is het moeilijk om een begrenzing aan te geven die historisch verantwoord is. In 1877 publiceerde de Munsterse Domkapitular A. Tibus 'Der Gau Leomerike und der Archidiakonat von Emmerich'. Hij probeerde in dat boek de grootte te reconstrueren van de bestuurlijke eenheid Leomerike, dat is de Liemers, in de vroege middeleeuwen. Hij beschikte slechts over één bron waarin Leomerike werd genoemd: een akte van 838 waarin graaf Rotgarius met de kerk van Sint Maarten in Utrecht een aantal goederen ruilt, waarvan Thuvine, dat Duiven, Eltingen onder Duiven en een Hees (misschien 'Westerhesi', een van de vier Hezen bij Emmerik) worden gesitueerd in de pago 'Leomerike'. Tibus gaat er van uit dat Leomerike een bestuurseenheid, een 'Untergau', was van het graafschap Hamaland. En hij meent dat het latere kerkelijke district 'het archidiaconaat Emmerik' dezelfde grenzen had als de oude staatkundige 'pagus Leomerike'. Het zou dan 42 kerspelen omvat hebben.

Vijfhonderd jaar later bezaten talrijke grootgrondbezitters goederen in dat gebied, maar grondbezit wil nog niet zeggen staatkundige macht. De belangrijkste waren de heren van Gelder, Kleef en Bergh. Hun bezittingen lagen verspreid over de Liemers; alle drie probeerden zij door pandschappen, huwelijken en koop de verspreide goederen aaneen te voegen en daarover de bestuursmacht te verwerven. Een Gelderse rentmeestersrekening uit 1340 vermeldt dat Gelre in zijn rentambt Liemers goederen bezat te Weel, Zevenaar, Bedburg (dat is Babberich), Angeroyen, Westervoort, Duiven, Groessen, Beek en Zeddam. Een Kleefse akte uit 1348 noemt in 'onssen lande van Lymers' bezittingen 'te Zevenaren, te Wele, te Duven, te Gruessen, the Dydem ende the Beke'. In 1355 moest de Gelderse hertog een flinke veer laten, toen hij uit geldnood zijn Liemerse bezittingen en Emmerik verpandde aan zijn zwager de graaf van Kleef. De heer Van den Bergh (zijn graventitel was niet meer dan een eerbewijs van de Duitse keizer) versperde voor Kleef de weg naar verdere gebiedsuitbreiding in de Liemers o.a. door Beek en de bezittingen in Didam van Kleef in pandschap te nemen. De graaf (na 1417 heette hij hertog) van Kleef bezat het zogeheten drostambt Liemers tot 1816.

De heer Van den Bergh gebruikte de naam Liemers niet en het provinciale bestuur van Gelderland ook niet. Het hing dus van toevallige omstandigheden af of bijvoorbeeld Didam en Beek op een bepaald moment gesitueerd werden in een gebied met het etiket Liemers. De streek ten oosten van Bergherbos behoorde misschien (maar dat is niet te bewijzen) in 838 ook tot de bestuurlijke eenheid die in die tijd Leomerike heette, maar werd daartoe nadien niet meer gerekend. Na 1945 beginnen publicisten (bijvoorbeeld de samenstellers van structuurrapporten) de naam Liemers te reserveren voor de streek ten westen van de Berghse heuvels. De bewoners ten oosten van het Montferland hebben die naam nimmer voor zich opgeëist. De jury die sinds 1969 de 'Turmac-Liemers-Prijs' toekende, rekende wél de hele gemeente Bergh tot deze streek."

Terug naar boven

Geschiedenis

Geografie
De Liemers heeft begin 19e eeuw afwisselend aan Gelderland en aan Duitsland (Kleef) behoord. In 1808 werd zij met Gelderland herenigd, in 1814 aan Pruisen teruggegeven en in 1816 weer bij Nederland gevoegd.

Schutterijen
De Liemers is een van de streken waar het schutterijgebeuren nog steeds erg leeft. Het schutterswezen is in de middeleeuwen ontstaan met als belangrijkste taak het beschutten (beschermen) van familie en eigendommen. Bewoners van een buurtschap of streek verenigden zich om zo van de nodige bescherming verzekerd te zijn. Daarnaast regelde men ook onderlinge bijstand in alle levensomstandigheden in de dorpsgemeenschap met als organisatievorm het schuttersgilde of de schutterij. Ook bij het organiseren van hulpverlening en bij feestelijkheden heeft het schuttersgilde of de schutterij steeds een belangrijke plaats ingenomen.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van de Liemers, kun je terecht bij de volgende instanties, sites en literatuur:

- Het Liemers Museum - gevestigd in Huis Mathena, een van oorsprong 16e-eeuwse havezate - toont in verschillende kamers diverse thema's die betrekking hebben op de geschiedenis van de streek: de kerkelijke geschiedenis waarbij voorwerpen van katholieke, protestantse en joodse oorsprong de hoofdrol spelen; de archeologie met bodemvondsten uit prehistorie, Romeinse Tijd en middeleeuwen en overblijfselen van historische gebouwen; de natuurhistorie met fossielen van dieren uit de oertijd en opgezette dieren uit het recente verleden; de schutterijen en het verenigingsleven verbeeld in uniformen, vaandels en bijbehorende attributen; ambachten en industrie met aandacht voor de steenindustrie, tabaksindustrie (Turmac-Historische Collectie) en inktfabricage (Gimborn); Tweede Wereldoorlog met verzameling wapens, uniformen en allerhande voorwerpen die een beeld geven van de oorlogsjaren in de Liemers; Topografische atlas met waterkaartencollectie die de ontwikkeling van de diverse waterbouwkundige werken aan de nabijgelegen rivieren door de eeuwen heen laat zien, zoals de aanleg van het Pannerdens Kanaal; oude foto's en ansichtkaarten van de Liemerse gemeenten.

Om de geschiedenis van de streek te kunnen bestuderen beschikt het museum verder over een fotocollectie van ca. 12.000 stuks, een collectie bidprentjes, een knipselarchief en een handbibliotheek. Deze collecties zijn voor een groot deel geautomatiseerd toegankelijk.

- Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers is in 2011 ontstaan uit een fusie van het Achterhoeks Archief met het Staring Instituut.

- In veel literatuur over de Liemers wordt de streek geportretteerd als een ouderwetse, achtergebleven samenleving waar de economische modernisering maar langzaam doordrong. Dat dit beeld niet klopt, blijkt uit het proefschrift van historicus Jan B. Smit (1956-2011): Sporen van moderniteit. De sociaal-economische ontwikkeling van de regio Liemers (1815-1940) (542 pag., 2010). Om de mate van moderniteit vast te stellen, heeft Smit de volgende indicatoren onderzocht: de demografische ontwikkeling, de geografische situering, de beroepsstructuur, de armenzorg en de inkomensverdeling. Op basis hiervan beschrijft hij de feitelijke economische ontwikkeling op regionaal en gemeentelijk niveau. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, is de traditionele katholieke elite geen remmende factor geweest in het moderniseringsproces. Zie ook de website van de familie Smit over het boek van dr. Jan B. Smit.

- Stichting voor Genealogie en Geschiedenis tussen Rijn en IJssel, werknaam Streekgeschiedenis de Liemers, is in 1969 begonnen als werkgroep (de stichting is er sinds 1984), die zich tot doel stelde het beschikbare genealogische materiaal in dit gebied naar gezinnen te ordenen. Zo werd een overzicht verkregen en een "terminus ad guem" gesteld: volledig zicht op het oudste materiaal voorkomt dat er gezocht wordt naar gegevens die helemaal niet te vinden zijn. Het doel van de stichting is: het bevorderen van de studie van genealogie en geschiedenis van de Liemers in de breedst mogelijke zin.

Zij beoogt dit doel te bereiken door met name: het verzamelen en in systeem brengen van genealogisch en historisch materiaal uit de regio Liemers; het in eigendom verwerven van documentatiemateriaal en het in stand houden van een eigen bibliotheek, alsmede het verzorgen en beheren van aan haar door derden in bruikleen gegeven documentatiemateriaal, boeken en andere middelen; het verstrekken van genealogische en historische inlichtingen en het uitvoeren van opdrachten tot genealogisch onderzoek; het samenstellen van genealogieën, stambomen, kwartierstaten (vooroudertabellen) en parentelen (afstammingstabellen); het uitgeven van genealogische en historische publicaties. De stichting beschikt over een bescheiden kantoor in 's-Heerenberg, dat niet permanent is bemenst. Bovendien zijn zij er niet op ingericht bezoekers zelf in de verzamelingen te laten zoeken. Aanvragen dienen daarom uitsluitend schriftelijk te worden ingediend.

- Streekarchivariaat De Liemers en Doesburg is een samenwerkingsverband dat de archieven beheert van de gemeenten en voormalige gemeenten Angerlo, Didam, Doesburg, Duiven, Rijnwaarden, Wehl, Westervoort en Zevenaar.

- De Graafschap (waaronder een deel van de Liemers) in de Middeleeuwen.

- Site Liemers Verleden van de Historische en Archeologische Stichting (HAS).

- De heren Zondervan en Van Petersen (resp. voormalig streekarchivaris en streekarchivaris) hebben diverse naslagwerken over de geschiedenis van de Liemers gepubliceerd.

- De Historische Vereniging Achterhoek en Liemers is in 2013 opgeheven, maar heeft tijdens haar 88-jarige bestaan natuurlijk wel de nodige publicaties over de geschiedenis van deze streken het licht doen zien. Het Jaarboek Achterhoek en Liemers, dat voorheen door de historische vereniging werd gepubliceerd, blijft wel bestaan en wordt voortaan verzorgd door de mr. H.J. Steenbergen Stichting.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In de in oktober 2017 verschenen Liemerse Woonagenda hebben de gemeenten Duiven, Doesburg, Montferland, Rijnwaarden, Westervoort en Zevenaar afspraken gemaakt over de realisatie van woningen in de Liemers tot 2027. In de agenda is op basis van recente onderzoekscijfers vastgelegd dat er maximaal 2800 nieuwbouwwoningen mogen worden gebouwd. De nieuwbouw moet, indien mogelijk, plaatsvinden in bestaande woonkernen. Ook willen de gemeenten geen grote wijken realiseren, maar ligt de voorkeur bij kleinschalige woonplannen. De gemeenten toetsen iedere twee jaar de prognoses op het gebied van woonbehoeften. Gedeputeerde Josan Meijers reageert als volgt op het verschijnen van de Liemerse Woonagenda: "Met deze nieuwe agenda zet de regio hele mooie stappen om de komende periode samen met andere partijen een aantrekkelijk woningaanbod te creëren. En mooi dat duurzaamheid goed in beeld is, net als de aandacht voor bestaande woningen. Zodat het fijn wonen blijft in de Liemers." (bron: Omroep Gelderland, 6-10-2017)

- De provincie Gelderland, het Rijk en de Stadsregio Arnhem Nijmegen hebben in 2011 een akkoord bereikt over de doortrekking van de A15 van Bemmel naar Zevenaar. Met de doortrekking van de snelweg, die nu nog bij Bemmel eindigt, verdwijnt in Oost-Nederland een groot verkeersknelpunt en neemt de verkeersoverlast voor inwoners in de regio Arnhem-Nijmegen sterk af. Ook krijgt Nederland een goede internationale corridor voor het wegtransport tussen de Rotterdamse haven en Duitsland. De door te trekken A15 gaat met een brug over het Pannerdens Kanaal en krijgt tussen Duiven en Zevenaar een half verdiepte ligging. Daarnaast voorzien de plannen in een goede inpassing onder meer bij Groessen en Boerenhoek. - In november 2015 is het definitieve tracé bekend geworden. Het project kost ruim 800 miljoen euro, en wordt gefinancierd middels tijdelijke tolheffing (die wordt gestopt zodra de kosten gedekt zijn). De nieuwe verbinding beoogt tussen 2021 en 2023 gereed te zijn.

Tegen het tracébesluit voor het aansluiten van de snelweg A15 vanaf Bemmel op de A12 bij Zevenaar zijn - anno juni 2017 - bijna 120 bezwaren ingediend bij de Raad van State. Veel bezwaren gaan over nut en noodzaak van het snelwegdeel in Gelderland en over de vraag of er een brug of een tunnel moet komen om het Pannerdens Kanaal te passeren. De bezwaren komen van particulieren en van natuur- en milieuorganisaties. De Raad van State heeft over een deel van de bezwaren advies gevraagd aan het Hof van Justitie in Luxemburg. Het Europees Hof heeft tot juli 2018 de tijd om te antwoorden. Een onherroepelijk besluit wordt daarom niet op korte termijn verwacht. - Nadere informatie over het project vind je op de site van Projectbureau ViA15 en op de site van het Bewonersoverleg Groessen A15.

- Demografische prognoses laten zien dat de Liemers nog tot ongeveer 2030 kan rekenen op een bescheiden groei. Daarna krimpt ook hier het aantal huishoudens. De 5 woningcorporaties in de streek hebben daarom de handen ineengeslagen en in 2013 een gezamenlijk rapport opgesteld: 'Marktvisie de Liemers, Handreiking aan onze partners', waarbij regiobreed wordt gekeken waarmee de woonbelangen van met name starters, gezinnen en ouderen op termijn het beste gediend zijn. Enkele kernpunten uit het rapport: woningbouwprogramma's zijn fors teruggeschroefd om geen overschotten te krijgen; nieuwbouw vindt nog slechts bij uitzondering plaats; starters kunnen voor redelijke prijzen bestaande huurwoningen kopen; en huurwoningen worden geschikter gemaakt voor ouderen, zodat zij langer thuis kunnen blijven wonen.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De Liemers Posbankloop (weekend eind juni) is een eendaagse wandeltocht van naar keuze 80 of 50 km. In de nacht van vrijdag op zaterdag starten ze met de 80 km Kennedymars door de Liemers en Nationaal Park Veluwezoom. De 80 km route is opgedeeld in een 30 km nachttocht en een 50 km dagtocht. In de ochtend start de 50 km Vierdaagse-Trainingstocht over nagenoeg hetzelfde wandelparcours als de dagtocht van de Kennedymars. Erg handig is de All-Inclusive formule: De organisatie regelt de verzorging en catering onderweg. Jij betaalt inschrijfgeld en zij zorgen dat je onderweg niks tekort komt. Je hoeft alleen maar je favoriete afstand te wandelen. Deze tocht, 3 weken voor de Vierdaagse in Nijmegen, is een mooie afsluiting van de trainingsperiode voor de 40- en 50- km Vierdaagse wandelaars. Deelname is alleen mogelijk bij voorinschrijving. De limiet is gesteld op 300 deelnemers dus je moet er op tijd bij zijn.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Op de recent gerealiseerde snelfietsroute Zevenaar-Westervoort kun je non-stop alle files voorbijfietsen. De 11 km lange route is voor een groot deel aangelegd op de al bestaande route langs het spoor. Eén stuk is nieuw. Bij de Methen tot aan de Beerenclauwstraat in Zevenaar is een ontbrekende schakel van 150 meter aangelegd. Nu is er een aaneengesloten route van Arnhem naar Babberich. Het is een vrijliggende fietsverbinding die 's avonds goed verlicht is met de speciaal voor de snelfietsroutes ontworpen lantaarnpalen. De route sluit aan op de snelfietsroute F12 naar Arnhem. Voor forensen die wonen in de Liemers en werken in Arnhem wordt het zo een stuk aantrekkelijker om de fiets te pakken en de auto te laten staan.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over de Liemers (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - De Liemers is een regio met verrassende dorpen, prachtige natuur, grote rivieren, volop ruimte, heerlijke streekproducten, vooruitstrevende bedrijventerreinen, een rijk verenigingsleven en betrokken inwoners. Met de campagne De Liemers Helemaal Goed dragen de gemeenten de schoonheid van deze mooie regio uit. Je vindt er alle mogelijke informatie over wonen, werken, leven en recreëren in deze regio. - De (voormalige) grenzen hebben bijgedragen aan de eigenheid van de Liemers. Helaas zijn de pracht, culturele rijkdom, gebruiken en tradities van het gebied nog te weinig bekend. Daar wil Leven in de Liemers verandering in brengen. De website biedt een podium voor de vele verhalen uit de streek. De canon met hoogtepunten uit de geschiedenis wordt aangevuld met persoonlijke verhalen.

- Nieuws: - Nieuws uit de Liemers van dagblad de Gelderander. - Liemers Actueel. - Hét Gemeente Nieuws.

- Onderwijs: - Kiezen voor het Liemers College is kiezen voor een brede scholengemeenschap met bijna alle vormen van voortgezet onderwijs. Alleen praktijkonderwijs ontbreekt. Ze hebben alle leerwegen van het vmbo (sbb, bb, kb en gt) plus havo en vwo. Het vwo bestaat op dit college uit atheneum en gymnasium. Voor vwo-leerlingen die meer aankunnen zijn er talrijke mogelijkheden om zich extra te ontplooien (excellentie).

- Jeugd: - Stichting Leergeld de Liemers heeft als doel te voorkomen dat kinderen in een sociaal isolement terechtkomen. Met name voor kinderen van ouders die weinig tot geen financiële middelen hebben. De stichting richt zich op alle schoolgaande kinderen van 4 tot 18 jaar binnen de gemeenten Westervoort, Duiven, Rijnwaarden, Zevenaar en Montferland. Leergeld vindt dat alle kinderen moeten kunnen deelnemen aan activiteiten binnen de school (bijv. schoolreisjes, kampen) en buiten de school (bijv. sport, muzikale vorming of toneel). Leergeld wil voorkomen dat kinderen in een sociaal isolement raken doordat ze niet kunnen deelnemen aan gezamenlijke activiteiten. Leergeld vindt dat alle kinderen mogen meedoen. Want het is beter nu ondersteuning te geven, dan later duur 'leergeld' te betalen.

- Sport: - Atletiek Vereniging De Liemers is sinds 1973 een begrip in de regio. De vereniging telt ruim 350 leden en beschikt over een in 2007 vernieuwde 400 meter verlichte kunststofbaan in Zevenaar. - Biljartbond OBB De Liemers is opgericht in 1945. Er zijn 28 biljartverenigingen uit de regio bij aangesloten. - Paardensportvereniging De Liemers is ontstaan in 2004 uit een fusie van LR & PC De Hooglanders uit Zeddam en PC & RV De Liemersruiters in Beek. De vereniging met ca. 120 leden heeft haar basis bij Manege De Liemers in Beek en beschikt over een prachtig buitenterrein in Zeddam, waar zij onderlinge wedstrijden en het jaarlijkse Outdoorconcours (weekend eind mei) organiseren.

- Dialect: - Het Dialectenwoordenboek Liemers bevat 160+ gezegden, 3200+ woorden en 25+ opmerkingen. Alle woorden zijn toegevoegd door de bezoekers van de site. Als iets niet klopt of ontbreekt kun je het zelf toevoegen of wijzigen.

Reactie toevoegen