Arnhem

Plaats
Stad en gemeente
Arnhem
Veluwe Betuwe
Gelderland

gemeente_arnhem_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Arnhem anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Arnhem anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

gemeente_arnhem_stad_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

De stad Arnhem anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

De stad Arnhem anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

Arnhem

Terug naar boven

Status

- Arnhem is een stad en gemeente in de provincie Gelderland, oorspronkelijk geheel op de Veluwe gelegen. De uitbreidingen in het Z van de stad, Z van de Rijn, liggen in de Betuwe. Het is de hoofdstad van de provincie Gelderland.

- Wapen van de gemeente Arnhem.

- De gemeente Arnhem omvat naast de gelijknamige stad verder het dorp Schaarsbergen, het 'dorp in de stad' Elden (sinds 1-3-1966), de buurtschappen De Praets en 't Vlot, een deel van de buurtschap Terlet en een klein deel van de buurtschap Deelen.

- Beschrijving van de ca. 25 wijken van Arnhem op de site van de gemeente.

- Voor de postadressen vallen de dorpen Elden en Schaarsbergen ook onder de stad Arnhem.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Arnhem.

Terug naar boven

Naam

In het dialect
Arem.

Oudere vermeldingen
893 kopie 1222 in Arneym, 996 kopie 1480 Arnhem, midden 12e eeuw Arnheim, 1190 Arnem, 1203 Arnheym.

Naamsverklaring
De naam is een samenstelling van heem 'woonplaats' en de persoonsnaam Aro of Ar(n). In deze persoonsnamen schuilt het Germaanse arnu-* 'arend'. Vergelijk Arwerd en het Duitse Arnstadt: 704 Arnestati 'woonstede van Arn'. De abdij Prüm (in de Eifel) had hier in 893 enkele bezittingen. In 1227 noemde de Gelderse graaf Arnhem nostrum oppidum, wat wellicht op ommuring duidt; de nederzetting krijgt in 1233 stadsrechten naar Zutphens model. Keizer Karel V maakte de stad tot hoofdstad van Gelderland. (1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

Arnhem ligt NNO van Nijmegen, grotendeels in het ZO van de Veluwe en lag oorspronkelijk geheel N van de Rijn (op een klein stukje 'Stadswaarden' na, zie de oude plattegrond hieronder). Tegenwoordig ligt, door gebiedsuitbreidingen ten koste van delen van de voormalige gemeenten Elst en Huissen, ook een flink deel van de stad Z van de Rijn in de Betuwe.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Arnhem 3.806 huizen met 16.731 inwoners, verdeeld in de gelijknamige stad 2.609/11.912 (= huizen/inwoners), de buurtschap Klingelbeek 26/130 en 'verspreide woningen' 1.171/4.689.

- Tegenwoordig omvat de gemeente Arnhem ca. 70.000 huizen met ca. 157.000 inwoners; hierin begrepen zijn de aantallen voor de gelijknamige stad, het dorp Schaarsbergen (met ca. 1.800 inwoners), het 'dorp in de stad' Elden (met ca. ca. 2.000 inwoners) en de in de gemeente gelegen (delen van) buurtschappen.

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Arnhem, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Het Arnhems Historisch Genootschap Prodesse Conamur is opgericht in 1792. "Het genootschap heeft als doel de beoefening van geschiedenis en oudheidkunde met betrekking tot Arnhem, en de kennis daarvan te verspreiden. Daartoe onderneemt Prodesse jaarlijks verschillende vaste activiteiten, zoals: een zestal lezingen (steeds op de laatste vrijdag van de maand); twee excursies (in het voorjaar en in het najaar); tien maal per jaar een digitale nieuwsbrief, met evenementen die betrekking hebben op de lokale geschiedenis; ieder kwartaal een nieuwe editie van het arnhems Historisch tijdschrift (aHt); de Maand van de Geschiedenis met een speciale Arnhemse invalshoek. Daarbij werken we samen met verschillende partners op de DAG van de Arnhemse Geschiedenis. Prodesse nam voor deze DAGen het initiatief; de Nijhofflezing, een jaarlijkse lezing georganiseerd in samenwerking met de Bibliotheek; de kantstroken, in steen gebeitelde teksten die duiding geven aan de plek waar ze liggen.

En Prodesse doet meer, zo: komen we in het geweer wanneer het historisch erfgoed van de stad gevaar loopt. We doen dit met een open blik naar stadsontwikkeling, maar met een voorwaarde voor het behoud van erfgoed; proberen we met enige onregelmatige regelmaat boeken over geschiedkundige aspecten van Arnhem te maken onder de titel Arnhemse Geschiedenissen; overwegen we in samenwerking met het Gilde te komen tot een cursus Arnhemse... dit is nog heel pril. Kortom, een vereniging die het waard is om nader kennis mee te maken!"

- Arneym.nl is een uitvoerige site in tekst en beeld over geschiedenis en monumenten van de stad, handig ingedeeld in hoofdstukken op thema.

- De toren van de Eusebiuskerk wordt ingericht als museum over de Slag om Arnhem in september 1944.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In de wijk Coehoorn wordt nieuwe kennis opgebouwd over nieuwe vormen van revitalisering van wijken in een stedelijke omgeving. Het gevoel van bewoners dat zij niet alleen in de wijk wonen, maar er ook vorm aan geven. Stap voor stap. Daarbij is het ‘vullen’ van leegstand nevendoel. Coehoorn laat ook zien dat een wijk waar meerdere stedelijke functies elkaar versterken, een aantrekkelijker stedelijk milieu opleveren. In een vitale wijk gaan wonen, werken en vermaken samen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De stad Arnhem heeft 368 rijksmonumenten (exclusief Schaarsbergen en Elden).

- De stad Arnhem heeft 1973 gemeentelijke monumenten (zijnde de 2016 onder de link -/- de 104 van Schaarsbergen + de 61 in 2018 toegevoegde gemeentelijke monumenten uit de wederopbouwperiode).

- Hier kun je alle monumenten in de gemeente Arnhem op een kaart opzoeken.

- De Hervormde (PKN) Eusebiuskerk of Grote kerk (Kerkplein 1) is de grootste en voornaamste protestantse kerk van Arnhem. De kerk behoorde tot aan de beeldenstorm, die hier plaatsvond in 1578-1579, tot de Rooms-Katholieke kerk. Sinds 1964 heeft de kerk een 93 meter hoge toren ter vervanging van de oorspronkelijke kerktoren, die in februari 1945 was ingestort als gevolg van de oorlogshandelingen bij de Slag om Arnhem van september 1944. Tegenwoordig is de kerk multifunctioneel. Tot 1990 kende de stad ook nog een RK Sint-Eusebiuskerk, uit 1865. Deze is gesloopt toen het aantal parochianen terugliep en er geen acceptabele herbestemming mogelijk bleek.

De Eusebiuskerk weerspiegelt het historisch belang van de stad Arnhem. In de 15e eeuw besluiten de Arnhemse kerk- en stadsbestuurders een kerk te bouwen die groter en meer representatief moest worden dan de bestaande Sint-Maartenskerk uit de 10e en 11e eeuw. In 1452 is met de bouw van de laatgotische kerk begonnen. Door allerlei tegenslag, onder meer van financiële aard, is de bouw pas ruim een eeuw later afgesloten. De belangrijkste bouwheer van de kerk was Karel van Egmond, hertog van Gelre en graaf van Zutphen (1467-1538). Hij was een machtig heerser. Zijn politieke en militaire invloed reikte tot ver buiten de Nederlanden. Gelre en Arnhem vormden een machtscentrum in de Europese politiek. Karel van Egmond werd in de Eusebius begraven. Zijn praalgraf in het koor is tot op heden een belangrijke bezienswaardigheid.

In 1578-1579 werd de kerk protestants. Dit had grote gevolgen voor het interieur. Beelden, altaren en muurschilderingen werden verwijderd. Tegen het einde van de 19e eeuw verkeerde de kerk in slechte staat. Er was een restauratie nodig die 36 jaar zou duren. Het kerkgebouw was tegen 1930 grotendeels opgeknapt. Aan de toren was men tijdens deze restauratie niet toegekomen. Tijdens de Slag om Arnhem in september 1944 landden Britse parachutisten in de stad in het kader van Operatie Market Garden. Tijdens de gevechten tussen Britten en Duitsers brak brand uit in de kerk. Het houten interieur en de daken gingen verloren. Kort na de strijd leek de schade nog te repareren, maar in de winter van 1944-1945 stortte de toren verder in, waardoor ook het schip van de kerk werd vernield. Na de oorlog besloot men de Grote of Eusebiuskerk weer op te bouwen, "groter en mooier dan zij ooit was geweest", aldus geschiedschrijver van de Eusebiuskerk A.G. Schulte.

De Eusebiuskerk heeft de vorm van een driebeukige kruisbasiliek. De kerkzaal van de Eusebiuskerk is een bouwkundig meesterwerk (79 m lang, 29 m breed, schip 25 m hoog). Ondanks de dramatische verwoesting tijdens de Slag om Arnhem en de wederopbouw na de oorlog, is er nog veel van de imposante kerkzaal aanwezig gebleven. In de kerkzaal staan diverse objecten die direct verbonden zijn met Karel van Egmond, hertog van Gelre en graaf van Zutphen zoals het praalgraf, het harnas en de door hem geschonken Salvatorklok. In 1538, het jaar van zijn overlijden, gaf de hertog opdracht aan de Arnhemse klok- en geschutschieter Willem Tolhuys om de Salvatorklok te gieten, die in 1539 gereedkwam. Na zijn dood zamelde de Arnhemse bevolking geld in en eerde Karel van Egmond met het praalgraf in de Eusebiuskerk. De zwart marmeren tombe heeft 16 reliëfs van wit albast waarmee de tombe is bekleed. Zij stellen twaalf apostelen voor met typisch renaissance ornamenten. Op de tombe ligt de hertog in volledige wapenuitrusting omgeven door zes schildhoudende leeuwen met acht kwartierwapens van Karel van Egmond.

Met een glazen lift die dwars door de kerktoren gaat, kunnen bezoekers het carillon - een van de grootste van Europa - van dichtbij bekijken. De lift voert verder naar een uitzichtpunt op 73 meter hoogte. Via een wenteltrap is een nog hoger gelegen uitzichtpunt te bereiken. In 2018 zijn twee glazen balkons geopend, aan de oostelijke- en westelijke zijde van de toren. Vanaf hier kan het publiek onder meer de opvallende beelden (zogeheten schijnspuwers) van verschillende figuren van Walt Disney en Marten Toonder bekijken, ontleend aan het weekblad Donald Duck.

Vanaf 2017 worden alle 96 beelden van de Eusebiuskerk vervangen, omdat het grootste deel inmiddels is 'versleten' en restauratie kennelijk niet meer mogelijk is. Steenhouwers maken ter plaatse kopieën van de 60 jaar oude beelden. In 2020 beoogt het project gereed te zijn.

- Kerken in Arnhem. De afgelopen jaren zijn, en de komende jaren worden, diverse kerken in de stad herbestemd, wegens teruglopend kerkbezoek en te hoog wordende onderhouds- en exploitatiekosten. Zo is in 2013 de Sint Janskerk gerestaureerd en herbestemd tot Memorarium, de eerste in zijn soort in Nederland.

- Molens: - Witte Watermolen in Park Sonsbeek. - St. Agnietenmolen / Begijnemolen in Park Sonsbeek. - Molen De Kroon of Klarendalse Molen. - Ook in het Openluchtmuseum vind je nog eens ca. 15 molens die daar vanuit plaatsen elders in het land zijn herbouwd.

- Museum Bronbeek is het museum van het koloniale verleden van het Koninkrijk der Nederlanden. Centraal staat de geschiedenis van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) en zijn tegenstanders. Het Koninklijk tehuis voor Oud- Militairen en Museum Bronbeek is wereldwijd een van de drie tehuizen voor oud- militairen. De anderen twee zijn het Hotel des Invalides te Parijs (waar ook in een kolossale dôme de stoffelijke resten van Napoleon Bonaparte een laatste rustplaats vonden) en The Royal Hospital Chelsea te Londen. Op Bronbeek combineert men zowel ouderenzorg, de museale taak als het in stand houden van een buitenplaats.

- Museum Arnhem (moderne kunst).

- "In het Nederlands Wijnmuseum in Arnhem komt de wijncultuur en wijnhistorie opnieuw tot leven. Wij nodigen je graag uit om een bezoek te brengen aan dit unieke museum, een belevenis voor iedereen die meer wil weten over de geschiedenis én toekomst van wijn. In de authentieke wijnkelders ontdek je meer over de fascinerende wereld van wijn. Of je nu een wijnexpert bent of een liefhebber, iedereen is van harte welkom om een bezoek te brengen aan dit unieke museum. Na een bezoek aan het wijnmuseum kun je nog even nagenieten met een goed glas wijn in ons wijncafé ‘Le Jardin’. Ontdek, proef en geniet! Het Nederlands Wijnmuseum (Velperweg 23. Tel. 026 4424042, info@wijnmuseum.nl) is geopend op zaterdag van 10.00-17.00 uur. Groepen op afspraak."

- Het Nederlands Watermuseum is een eigentijds en interactief museum over alle aspecten van water. Een écht doe-museum waar je bijvoorbeeld een tochtje kunt maken door het riool, een prachtige film over water kunt bekijken, waterproefjes kunt uitvoeren, maar waar je ook van alles te weten kunt komen over dijkbeheer, drinkwater, grondwater of watergebruik in Nederland en de rest van de wereld. In 2014 is het Nederlands Watermuseum gefuseerd met het Nederlands Waterleiding Museum, dat gevestigd was in een van de mooiste watertorens van Nederland, nl. de oudste watertoren van Utrecht (1896, Lauwerhof 29). De collectie van dat museum is in die van het Watermuseum geïntegreerd.

- "Het Kadaster is opgericht in 1832 en bestaat dus al meer dan 185 jaar. In al die jaren is er veel veranderd. Het Kadaster begon met landmeten onder invloed van Napoleon en groeide uit tot het zelfstandig bestuursorgaan dat het nu is. In 1810 wordt Nederland ingelijfd bij Frankrijk, met als gevolg dat de grondbelasting wordt ingevoerd. Voor die belasting wordt gestart met opmeten, schatten en tenaamstelling van grondeigendom. Daarmee begint de opbouw van het Kadaster. Sinds 1832 bestaat het Kadaster officieel. 6 jaar later worden het Kadaster en de hypotheekbewaring (openbare registers) samengevoegd. Al vrij snel na de invoering van het Kadaster blijkt dat de kwaliteit van de kadastrale kaarten niet goed is en dat de kaarten van gemeenten niet op elkaar aansluiten. Vanaf 1885 wordt daarom een landelijk Rijksdriehoeksnet opgebouwd. Dit is nodig om de kwaliteit van het kaartmateriaal te verbeteren en op peil te houden. 

De naam Kadaster komt van het Franse ‘Cadastre’ en het Latijnse ‘Catastrum’. Die laatste term zou kunnen komen van het Byzantijns-Griekse ‘Katastichon’. Dat betekent lijst, en is afgeleid van ‘Kata’ (van boven naar beneden) en ‘Stichos’ (rij, gelid). Een andere verklaring is dat het afstamt van het Latijnse ‘Capistratum’. Dat is een Romeinse belasting gebaseerd op het bezit van onroerend goed. Veel schatten uit de Kadastergeschiedenis zijn bewaard gebleven. Je kunt ze bekijken in het Kadastermuseum. We laten je daar graag zien hoe in vroeger tijden gewerkt werd. Een lijst van de complete inventaris van het Kadastermuseum kun je gratis aanvragen. Het bezoekadres van het museum is Mr. E.N. van Kleffenstraat 8, Arnhem." Het Kadastermuseum is alleen op afspraak te bezoeken.

- Park en buitenplaats Zypendaal uit de 18e eeuw met bijgebouwen en tuin. De hoofdverdieping is museaal ingericht. In de overige ruimtes is het centraal kantoor van Geldersch Landschap & Kasteelen gevestigd.

- Het voormalige hoofdpostkantoor aan het Jansplein is begin jaren 2010 gerestaureerd en heeft een herbestemming gekregen als boekhandel en restaurant.

- De voormalige Koepelgevangenis is in 1886 ontworpen door architect Johan Metzelaar. De gevangenis was onderdeel van penitentiaire inrichting De Berg. In 2013 is de gevangenis gesloten en heeft vervolgens gefunctioneerd als huis van bewaring en asielzoekerscentrum (AZC). In april 2019 heeft investeerder EMH Group het complex gekocht. Zij gaat er een hotel en horecagelegenheid in realiseren. Dit project beoogt in het 3e kwartaal van 2021 gereed te komen.

- Begraafplaats en crematorium Moscowa.

- Gevelstenen in Arnhem.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Eind mei/begin juni (in 2019 voor de 11e keer) is er het Hoogte80 Festival in de authentieke Arnhemse wijk Geitenkamp. In stadspark Hoogte80 kunnen bezoekers vier dagen lang gratis genieten van theater, muziek, dans, uitzicht en ontmoetingen in de buitenlucht. Jaarlijks komen ruim 20.000 bezoekers naar Hoogte 80 Festival vanwege de goede sfeer, het geweldige uitzicht over Arnhem en de diverse programmering.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het uiterwaardenpark Stadsblokken-Meinerswijk ligt middenin Arnhem, aan de zuidoever van de Rijn. Koniks en galloway-runderen zorgen ervoor dat het gebied niet dichtgroeit. Er broeden meer dan 90 soorten vogels en er komen ca. 500 plantensoorten voor, waaronder rodelijstsoorten. Enkele vogels die je er kunt tegenkomen zijn havik, grauwe gans, ijsvogel, slobeend, kieviet en aalscholver. Voor Meinerswijk zie ook verder op onze pagina van buurtschap De Praets.

- "Molenplaats Sonsbeek (Zijpendaalsweg 24a) informeert je over het stedelijk groen. Het is beginpunt voor vele wandelingen en een goed uitgangspunt voor een fietstocht. In de Molenschuur kun je terecht voor (h)eerlijke Peeze koffie en een lekkere lunch. Wil je eens in een andere omgeving vergaderen of een training verzorgen? Ook dat kan bij ons. De Witte Watermolen produceert biologische, authentieke meel- en bakproducten die in de Molenschuur verkrijgbaar zijn. De molen is open op dinsdag en woensdag van 10.00-16.00 uur en op zondag van 12.00-16.00 uur. De Molenschuur is open van dinsdag t/m zaterdag van 10.00-17.00 uur en op zondag van 11.00-17.00 uur."

- Op landgoed Mariëndaal vind je o.a. een bijzonder gesnoeide berceau (beukenhaag) van honderden meters lang.

- Arnhem is qua variëteit een van de vogelrijkste gebieden van ons land. Dat blijkt uit het nationale stadsvogelmeetnet (MUS), dat in 2011 tellingen heeft uitgevoerd in acht Arnhemse wijken.

- De Sint Jansbeek in Arnhem is de winnaar van de Gelderse Prijs voor Ruimtelijke Kwaliteit 2018. Deze prijs wordt eens in de 2 jaar uitgereikt. In 2018 was het thema 'landschap nieuwe stijl'. De winnaars krijgen een financiële steun in de rug van 10.000 euro om hun project uit te voeren dan wel af te maken. Het stedelijke beeklandschap de Sint Jansbeek is volgens de jury een gebiedsverandering met lef, waar een voorbeeld aan genomen kan worden. De manier waarop de Sint Jansbeek het verleden verbindt aan de toekomst is uniek, aldus juryvoorzitter Jan Terlouw. Bewoners namen het initiatief en samen met de gemeente is vervolgens het idee uitgevoerd.

Het plan van de bewoners was om de Sint Jansbeek, die onzichtbaar onder het stadscentrum doorliep, weer terug te brengen in het landschap van de binnenstad. Dit is uitgewerkt met betrokkenheid van het waterschap, omwonenden en ondernemers. De eerste fase, in het gebied tussen de historische binnenstad en de Rijn, is anno 2018 gereed. De cheque is een impuls voor de tweede fase. Daardoor zal de Sint Jansbeek al vanaf het Gele Rijdersplein door de historische binnenstad naar de nieuwe binnenstad gaan stromen. Met het realiseren van deze fase wordt de gehele historische loop, weliswaar in een nieuw jasje, hersteld.

Terug naar boven

Beeld

- Mijn Arnhem is een site met honderden veelal oude ansichtkaarten van deze stad, van verzamelaar Judith Minkman.

- Oude foto's, ansichtkaarten e.d. van Arnhem op Facebook.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Arnhem (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Arnhem. - Nieuws van de gemeente op Facebook. - Nieuws van de gemeente op Twitter.

- Nieuws: - 'Ik hou van Arnhem': nieuws uit de stad op Facebook en op de bijbehorende website.

- Wijken: - Wijkwebsite Burgemeesterswijk.

- Zorg: - Zorgboerderij Tokhok. - Zorgboerderij Etenoha. - Zorgboererderij Hoeve Klein Mariëndaal.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Arnhem Moscowa.

Reactie toevoegen