Apeldoorn

Plaats
Stad en gemeente
Apeldoorn
Veluwe
Gelderland

apeldoorn div gezichten 1910 [640x480].jpg

Apeldoorn diversen gezichten 1910

Apeldoorn diversen gezichten 1910

GL kadastrale gemeente Apeldoorn in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

kadastrale gemeente Apeldoorn in ca. 1870 kaart J. Kuijper

kadastrale gemeente Apeldoorn in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Apeldoorn

Terug naar boven

Overnachten

- Boek hier je kampeervakantie op vakantiepark De Bosgraaf.

- Boek hier je vakantiehuis in omgeving Apeldoorn.

- Boek hier je hotel of B&B in omgeving Apeldoorn.

Terug naar boven

Eten en drinken

- Reserveer hier online je restaurant in omgeving Apeldoorn.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Apeldoorn.

Terug naar boven

Status

- Apeldoorn is een stad* en gemeente in de provincie Gelderland, in de streek Veluwe.
* Hoewel de plaats nooit stadsrechten heeft verkregen. Tot ver in de 19e eeuw was het nog maar een bescheiden dorp. Zie bij Statistische gegevens. Gezien de huidige omvang en regiofunctie is de plaats vandaag de dag uiteraard wel als stad te beschouwen. Stadsrechten zijn daarvoor niet bepalend (meer).

- Apeldoorn is, naast Deventer en Zutphen, een van de steden waarnaar de Regio Stedendriehoek is genoemd.

- Wapen van de gemeente Apeldoorn.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Apeldoorn.

- De gemeente Apeldoorn omvat naast de gelijknamige hoofdplaats verder nog de dorpen Beekbergen, Hoog Soeren, Hoenderloo (deels), Klarenbeek (deels), Lieren, Loenen, Oosterhuizen, Uddel en Ugchelen en de buurtschappen Assel, Beemte-Broekland, De Haere, De Kar (deels), Deelen (deels), Engeland, Gerritsfles, Groenendaal, Hoog Buurlo, Jonas (deels), De Krim, Meerveld, Nieuw Milligen, Radio Kootwijk, Veldhuizen, Wenum-Wiesel, Woeste Hoeve en Zilven. Een eigen pagina hebben wij ook gemaakt voor Het Loo, welke naam zowel betrekking heeft op het voormalige dorp thans wijk Het Loo, als op het Paleis Het Loo en het Kroondomein Het Loo (dat ook deels in de gemeente Epe ligt).

Terug naar boven

Naam

In het Nedersaksisch
Apeldoorne.

Oudere vermeldingen
Apeldorne, Apeldoren, Apelteren, Apelthorn, Apeldoern, Appeldoorn, 792-793 kopie 1170-1175 'villa ut marca appoldro', 1e helft 13e eeuw Apeldern, 1395-1396 Appeldoren.

Naamsverklaring
Apeldoorn is ontstaan aan de rand van het hoge middendeel van de Veluwe, een plaats die in de vroege middeleeuwen geschikt was voor landbouw. Het was een plaats waar de grond licht genoeg was om te bewerken en waar ook voldoende water aanwezig was. Het eerste deel van de naam is de vroegmiddeleeuwse vorm apa 'water', die ook voorkomt in o.a. Appen, Epe en Wilp. Apeldoorn ligt in een concentratie van apa-namen. Het tweede deel is ontstaan uit de vorm treo 'boom'. De oorspronkelijke betekenis van Apeldoorn en ook van o.a. Appeltern in de Betuwe en van Appeldorn in Westfalen, was ongeveer 'bij een water staande bomen'. De plaats is dus niet genoemd naar appelbomen, een verklaring die ook de ronde doet. (1)

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet de stad Knienenburg.

Terug naar boven

Ligging

Apeldoorn ligt N van Arnhem, W van Deventer en grenst in het Z aan de A1 en in het O aan de A50.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Apeldoorn 1.265 huizen met 8.817 inwoners, verdeeld in het gelijknamige - toen nog - dorp 151/924 (= huizen/inwoners) met de buurtschappen Zevenhuizen 92/605, Brink en Orden 73/531, Wormen 111/752, Wouthuis of Wolthuis 16/115, Ankelaar 64/421, Beemte 44/281, Broekland 37/278, Wenum 37/256, Wiesel 38/243, Het Loo 94/636, Noord-Apeldoorn 48/371, Hoog-Soeren 20/191 en Uddel en Meerveld 46/408, dorp Beekbergen 67/565 met de buurtschappen Lieren 47/202, Oosterhuizen 83/386, Engeland 39/378 en Ugchelen 43/400, en dorp Loenen 62/519 met de buurtschap Zilven 53/355.

- De gemeente Apeldoorn heeft in haar geschiedenis maar 1 grenscorrectieronde ondergaan, en wel in 1967. In één gecombineerde actie samen met de gemeente Barneveld hebben toen de grenzen rond Garderen, Kootwijk en Radio Kootwijk een praktischer verloop gekregen. Voor de details hiervan zie bij de respectievelijke dorpen.

- Tegenwoordig heeft de gemeente Apeldoorn ca. 70.000 huizen met ca. 157.000 inwoners (waarvan 139.000 in de stad) en is daarmee de 12e gemeente van ons land qua inwonertal. Volgens de huidige prognoses gaat de gemeente nog doorgroeien tot 161.500 inwoners in 2020.

- Met een oppervlakte van 341 km2 was de gemeente Apeldoorn lange tijd de grootste gemeente van Nederland. Door fusies van gemeenten en door de aanleg van de Noordoostpolder staat de gemeente tegenwoordig op de 5e plaats qua oppervlakte, na de gemeenten Súdwest Fryslân, Noordoostpolder, Emmen en Midden-Drenthe.

Terug naar boven

Geschiedenis

In den beginne
Apeldoorn is gelegen op de flank van de stuwwal van de Veluwe en de IJsselvallei, die ongeveer 150.000 jaar geleden in de één na laatste ijstijd is ontstaan. Die stuwwal is een overgang tussen hoog en laag. Het kwelwater van het Veluwe Massief stroomde via een aantal natuurlijke beken naar de IJssel. De hogere delen waren vruchtbare (bos)gronden, die geschikt waren als voedselgebied voor het vee. De lagere delen waren vruchtbare landbouwgronden en de beken, sprengen en bronnen zorgden voor de aanwezigheid van water. Dit maakte de stuwwal een geschikte vestigingsplaats en zo ontstond aan de oostkant een patroon van nederzettingen.

Grafheuvels
In Nederland bevinden zich iets minder dan 3.000 prehistorische grafheuvels. De oudste liggen in Apeldoorn en zijn ongeveer 5000 jaar geleden aangelegd. In de gemeente liggen ongeveer 200 grafheuvels. In 2006 zijn in de Indische buurt, in het Spainkbos, tussen de Loolaan en de Burglaan, dichtbij het centrum, vier grafheuvels aangetroffen. Deze cultuurhistorische plek is voorzien van een 'kennisbankje' met informatie over deze grafheuvels en is te bezoeken.

Het Loo
Apeldoorn wordt voor het eerst genoemd in een schenkingsakte uit 792/792 en blijft daarna eeuwenlang slechts een klein dorpje. In 1684 koopt stadhouder Willem III van Oranje het huis Het Loo en laat daarnaast paleis Het Loo bouwen, omdat het dorp centraal in een jachtgebied lag. Begin 1748 wordt prins Willem IV van Oranje verheven tot stadhouder over alle gewesten van De Nederlanden. Daarop besluiten de Staten van Gelderland het gebied van Het Loo te verheffen tot 'Hoge Heerlijkheid', een aanduiding die de prins van Nassau zekere rechten verschaft.

Tussen 1748 en 1762 worden de grenzen van het huidige Apeldoorn getrokken. Landmeter Willem Leenen heeft tot eind 1762 gewerkt aan de meer dan manshoge 'Caart der Limitten van de Hooge en Vrije Heerlijckhijdt van het Loo', die nog altijd te zien is in Nationaal Museum Paleis Het Loo. Deze kaart geeft bij benadering het gebied van de tegenwoordige gemeente aan en wordt daarom beschouwd als de oudste kaart van de gemeente. De grens van de gemeente volgt in grote lijnen nog altijd de toen getrokken grens van de - in 1795 opgeheven - heerlijkheid Het Loo.

Apeldoorns Kanaal
Om de werkgelegenheid en economie en daarmee de groei van Apeldoorn een duwtje in de rug te geven, liet koning Willem I uit eigen middelen het Apeldoorns Kanaal graven, dat loopt van de IJssel bij Hattem naar Apeldoorn. Het kanaal kwam gereed in 1829. In 1868 werd dit kanaal doorgetrokken naar Dieren, waar het ook weer aansluit op de IJssel. Het noordelijk deel volgt in grote lijnen het in de middeleeuwen aangelegde kanaaltje De Grift. Tegelijk schonk koning Willem I een derde deel van het benodigde kapitaal voor de aanleg van een grindpad (grotendeels langs het kanaal), dat de reistijd tussen Arnhem en Zwolle aanzienlijk verkortte.

Groei
Het Loo wordt lange tijd belangrijker geacht dan Apeldoorn. Zo spreekt men rond 1870 nog steeds over 'Apeldoorn bij het Loo', terwijl het tegenwoordig andersom is. Het dorp begint echter wel te groeien in deze periode door het zich hier vestigen van Nederlanders die in de koloniën rijk waren geworden en zich hier terugtrekken. Ook de opkomende (bescheiden) industrie doet het dorp groeien. De echte groei zet pas in na de aansluiting van Apeldoorn op het landelijke spoorwegennet door de aanleg van de 'Oosterspoorweg' in 1876. De consequentie daarvan is wel dat het belang van het Apeldoorns Kanaal daarmee afneemt. In 1962 is het noordelijk deel gesloten, gevolgd door het zuidelijk deel in 1972. Tegenwoordig wordt er over nagedacht hoe het kanaal weer functioneel kan worden gemaakt. Zo zet Stichting Apeldoorns Kanaal zich in voor het geschikt maken van het Apeldoorns Kanaal voor de recreatievaart.

Tweede groeispurt
In de jaren zestig vestigen zich rijksdiensten (Belastingdienst, Domeinen, Kadaster) in Apeldoorn en daarmee ook vele andere bedrijven. Het aantal inwoners groeit daardoor weer snel en in hoog tempo moeten nieuwbouwwijken uit de grond worden gestampt. Zo zijn in de jaren zestig en zeventig van de 20e eeuw de wijken De Maten (30.000 inwoners) en Zevenhuizen (22.000 inwoners) gebouwd. In Zevenhuizen komen de eerste echte hoogbouwwoningen van de stad. Vandaag de dag is de aan Zevenhuizen grenzende wijk Zuidbroek in ontwikkeling, die uiteindelijk ca. 10.000 inwoners gaat krijgen.

Groot maar toch groen en ruim
Ondanks de forse groei van Apeldoorn tot een grote stad, staat zij nog steeds bekend om haar groene karakter en haar stadsparken. Kenmerkend is de Apeldoornse structuur van huizenbouw met veel monumentale en vrijstaande woningen en relatief weinig hoogbouw.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van de gemeente Apeldoorn en haar kernen, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Geschiedenis van Apeldoorn op de site van de gemeente.

- Wim H. Nijhof, Apeldoorn: Vensters op het verleden, de geschiedenis van de stad in 50 'vensters' = onderwerpen die in de lokale oude en recente geschiedenis van belang zijn geweest, kun je via de link online lezen op de site van de Stentor.

- CODA (museum, archief en bibliotheek).

- Vereniging Oud Apeldoorn.

- Oudheidkundige Vereniging De Marke heeft als werkterrein de kernen van de gemeente Brummen plus de Apeldoornse kernen Beekbergen, Hoenderloo, Klarenbeek, Loenen en Ugchelen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De stad Apeldoorn heeft 132 rijksmonumenten.

- Apeldoorn heeft 671 gemeentelijke monumenten.

- Geheugen van Apeldoorn is een site met een interactieve kaart waarmee je lokale bezienswaardigheden en anderszins cultureel erfgoed kunt bekijken.

- Grote Kerk of Koninginnekerk (Loolaan) uit 1892.

- Oorlogsmonumenten in Apeldoorn.

- Stichting Apeldoornse Monumenten zet zich in voor het bouwhistorisch erfgoed in de gemeente.

- Gevelstenen in Apeldoorn.

- De Indische Buurt, waarvan de karakteristieke vrijstaande bebouwing in het laatste kwart van de 19e en het eerste kwart van de 20e eeuw tot stand is gekomen, is in 2002 benoemd tot gemeentelijk beschermd stadsgezicht. Vooral de monumentale panden aan de statige Loolaan (tussen de Grote Kerk en de Naald, dichtbij Paleis Het Loo) zijn het bewonderen waard. In de Indische buurt ligt ook de rijksmonumentale begraafplaats Soerenseweg.

- De Parken, ook wel bekend als Parkenbuurt, een uitgestrekte villawijk gelegen ten noorden van het centrum van Apeldoorn, ontleent haar naam aan de vier parken die deel uitmaken van de wijk. De wijk is ontstaan in het laatste kwart van de 19e eeuw. Het merendeel van de bebouwing is tussen 1890 en 1940 gerealiseerd in verschillende bouwstromen en -stijlen, waaronder 'Jugendstil'. De vele monumentale villa’s in de wijk zijn gebouwd voor de welgestelden die op zoek waren naar een rustige, groene woonomgeving. De Parken is sinds 2005 een rijksbeschermd stadsgezicht. - Site met recente foto´s van alle panden in wijk De Parken, en deels ook oude foto´s en ansichten.

- De Metaalbuurt, een karakteristieke, in opdracht van Apeldoorns eerste woningbouwvereniging, rond 1917 ontstane buurt met arbeiderswoningen in de wijk Apeldoorn Zuid, is in 1998 benoemd tot gemeentelijk beschermd stadsgezicht. Het is een voorbeeld van de eerste sociale woningbouw in Nederland. In 2008 is Het Monument, een onderdeel van de Metaalbuurt, gerealiseerd. Het Monument bestaat uit 180 woningen: 118 gerestaureerde historische en 62 nieuw gebouwde, die samen een uniek complex vormen. Het bijzondere van deze sociale woningbouw is, dat het geen rijtjeshuizen betreft, maar twee-onder-een-kapwoningen met bovendien nog enorme tuinen erbij. Stedenbouwkundig is dit interessant, omdat er nog maar weinig voorbeelden van dergelijke tuindorpen intact zijn in Nederland. De meeste van de 118 monumentale woningen zijn destijds ontworpen door de landelijk bekende Apeldoornse architect A.H. Wegerif (1888-1963) en zijn van grote architectuurhistorische waarde. Bovendien vormen ze een belangrijk onderdeel van zijn totale oeuvre.

- Museum In de Zevende Hemel. Religieuze folklore en curiosa, uit kerk en huiskamer. Verder Sinterklaas, Kerst, Pasen, Oranjehuis en oud speelgoed.

Terug naar boven

Evenementen

- Iedere laatste zaterdag van de maande is er een Paleisconcert in de Balzaal van Paleis Het Loo.

- De Midwintermarathon is op een zondag begin februari en trekt ca. 10.000 deelnemers. Voor wie die afstand iets te gortig is, kan op dezelfde dag ook meedoen aan de Asselronde van 'slechts' 27,5 km, die door veel lopes wordt benut als warming up voor de marathons in april.

- Tijdens de Prinsennacht (26 april, de avond voor Koningsdag dus) zijn er op ca. 10 locaties in de stad DJ's en livebands. De toegang is gratis. Ook op Koningsdag zelf is er natuurlijk veel te doen tijdens de Oranjefeesten, met o.a. livebands, DJ's, kunstmarkt, straatartiesten, de traditionele kleedjesmarkt in de binnenstad en ter afsluiting een vuurwerk in het Verzetsstrijderspark.

- Hardloop4daagse (Pinksterweekend).

- Jazzfestival Jazz in the Woods (weekend eind mei).

- Culturele Pleinmarkt (juni).

- Concours d'élégance Paleis Het Loo (begin juli, alleen in de even jaren) is Nederlands grootste klassiekerfeest (historische vierwielers).

- Zwemvierdaagse (half juni).

- Drakenbootfestival (laatste weekend van juni) met drakenbootraces (100 teams, 2.500 deelnemers), straattheater, culturele markt, DJ's en een concert met Nederlandse topartiesten.

- Free Dance Festival Summerloverz (begin juli).

- Bij de Internationale Vierdaagse Apeldoorn (half juli) kun je kiezen uit de afstanden 12, 20, 30, 40 en 50 km. Je kunt er ook voor kiezen om evt. 1, 2 of 3 dagen mee te lopen. Een eenmaal gekozen afstand geldt voor alle dagen die je deelneemt. Voor een indruk van de deelnemers en uitvallers per categorie zie de Cijfers Vierdaagse 2016. - Vierdaagse op Facebook.

- Dancetour (begin augustus).

- Het Openlucht FilmFestival biedt je gedurende een week in (eind) augustus elke avond spraakmakende films op het grootste buitenfilmdoek (10x20 meter) van Europa.

- Kanaalconcerten (weekend eind augustus) (romantisch en klassiek). Gratis toegang. Neem je stoel of boot mee!

- Bierfestival Bruisend Apeldoorn (op een zondag begin september).

- Spirit of Winter (half november) is een sfeervol evenement met koninklijke allure.

- In december staat Paleis Het Loo ruim drie weken in het teken van ‘Winterpaleis Het Loo’, met sfeervol gedekte tafels, traditioneel opgetuigde kerstbomen, handgemaakte groenversiering en een echte ijsbaan. 

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het Apeldoorns Gidsen Collectief (AGC) is een stichting met als doel het publiek kennis laten maken met de cultuurhistorie, het erfgoed en de architectuur van de gemeente Apeldoorn. Zij verzorgen met ca. 25 gidsen wandelingen door diverse Apeldoornse wijken en buurten. Tevens verzorgen zij op verzoek (rond)wandelingen in een wijk of buurt naar keuze. Zij bieden ook de mogelijkheid tot lezingen-op-maat met een presentatie over de cultuurhistorie, het erfgoed en de architectuur van Apeldoorn. Kijk in de Agenda van het AGC bij welke wandelingen je je door het jaar heen kunt aansluiten. Het betreft wandelingen met de thema's Apeldoornse Bos, Bevrijding, Centrum, Eglantier, Hoofdstraat, Hoog Soeren, Indische Buurt, Kerschoten, 't Loo, Metaalbuurt, Paleispark, Parkenbuurt, Retourtje Station, Water in de Stad en Wegerif. Groepen kunnen eventueel ook een maatwerk-wandeling laten samenstellen. - Apeldoorns Gidsen Collectief op Facebook.

- IVN Apeldoorn heeft maar liefst ca. 30 Ommetjes gerealiseerd: korte wandelroutes langs bijzondere punten in en om de stad.

- De Jugendstilroute is een (architectuur) wandelroute van anderhalf uur door het stadscentrum, door een deel van villawijk de Parkenbuurt en langs het CODA Museum. De route is verkrijgbaar bij de VVV.

- Fietsgilde Apeldoorn organiseert van mei t/m oktober wekelijks een recreatieve fietstocht door de regio.

- In de meer dan 60 attracties van familiepretpark Koningin Juliana Toren raak je niet uitgespeeld. En vergeet niet een bezoek te brengen aan de nieuwe show 'Jul en het magische laboratorium'. Bestel hier online je tickets en ontvang €2,50 korting op de reguliere toegangsprijzen.

- De site Natuurlijk Apeldoorn is een initiatief van de lokale natuur- en milieuorganisaties. Het is de startpagina voor alle activiteiten in deze omgeving op het gebied van natuur, milieu en duurzaamheid. Doelstellingen van de website zijn onder andere: natuur- en milieuactiviteiten toegankelijker te maken voor de inwoners, uitwisseling van kennis, stimuleren van lokale samenwerking en een impuls geven aan duurzame ontwikkeling.

- Schouwburg en Congrescentrum Orpheus.

- Podium en Filmtheater Gigant.

- Het Boschbad is het grootste openluchtzwembad van Nederland.

- Overdekt Winkelcentrum Oranjerie met 60 winkels in de binnenstad.

- Kunst en cultuur uitjes in en rond Apeldoorn.

- Het Klimbos Veluwe is een bos waarin met behulp van touwen en platformen routes door de bomen zijn uitgezet.

- Aquacentrum Malkander voor zwemmen (binnen- en buitenbaden) en wellness.

- Natuurpark Berg en Bos (250 ha groot) is gratis toegankelijk. Park- en boslandschap met bosvijver, boswei, speelwei met speeltoestellen, 26 meter hoge uitkijktoren, thematuinen, dierenweides, vlindertuin en wandelroutes.

- Het park rondom Slot Het Oude Loo is alleen in april en mei geopend (bezoekersinformatie).

- De Veluwsche Stoomtrein Maatschappij rijdt met een stoomtrein tussen Apeldoorn en Dieren, met o.a. een halte in Beekbergen, waar je h0et museumstoomdepot kunt bewonderen.

- Kinderparadijs Malkenschoten.

- Midgetgolfbaan Kristalbad.

- ZW van Apeldoorn ligt Het Nationale Park De Hoge Veluwe.

- Het doel van het Haps-project is volwassenen en kinderen te leren op een betrokken en verantwoorde manier om te gaan met de natuur, zoals men dat in de prehistorie ook deed. Dat betekent proberen zonder de gemakken van de moderne tijd in het dagelijks onderhoud te voorzien: brood bakken, water halen, dieren hoeden, bessen zoeken, de akker zaaiklaar maken, hoeve en omheining onderhouden, weven, spinnen. Geschikt voor groepen binnen en buiten schoolverband.

- Ook het Apeldoorns Uitburo geeft je tips voor 'uit in Apeldoorn'.

Terug naar boven

Beeld

- Site met heel veel oude foto's en ansichten van Apeldoorn plus omliggende dorpen, overzichtelijk op straat ingedeeld. We hebben ze niet geteld, maar zo te zien zijn het er vele duizenden.

- Slideshow met oude ansichtkaarten van Apeldoorn.

Terug naar boven

Links

- Officiële site van de gemeente Apeldoorn.

- Dorpsraden en Wijkraden in de gemeente Apeldoorn.

- Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Apeldoorn Beekbergerweg en idem Haagwinde.

Reacties

(4)

De Vierdaagse Apeldoorn heeft nu ook de 12 km als afstand toegevoegd en de website is ook aangepast: www.4daagseapeldoorn.nl. Zou kunnen worden aangepast.

Dank voor de tip! Ik heb het aangepast.

Het Apeldoorns Gidsen Collectief verzorgt wandelingen: "van de kalender" of naar wens:
www.apeldoornsgidsencollectief.nl

Dank voor uw melding. Op zich had ik deze er al staan, maar het stond er niet heel duidelijk, als onderdeel van een andere alinea. Ik heb er nu een aparte en uitgebreidere beschrijving van gemaakt, met vermelding van al jullie soorten (kalender)wandelingen, opdat de lezer al een indruk krijgt van wat jullie te bieden hebben voor hij naar jullie site gaat. Het kan een paar dagen duren voor u het kunt zien, omdat mijn site (i.v.m. in de hand houden van het dataverkeer bij de provider) naar de bezoekers toe maar 1x in de week wordt ververst.

Reactie toevoegen