Epe

Plaats
Dorp en gemeente
Epe
Veluwe
Gelderland

epe hoofdstraat [640x480].jpg

Epe, Hoofdstraat, ca. 1910

Epe, Hoofdstraat, ca. 1910

GL kadastrale gemeente Epe in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Kadastrale gemeente Epe in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Kadastrale gemeente Epe in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Epe

Terug naar boven

Status

- Epe is een dorp en gemeente in de provincie Gelderland, in de streek Veluwe.

- Onder de gemeente Epe vallen naast de gelijknamige hoofdplaats verder nog de dorpen Emst, Oene en Vaassen en de buurtschappen Boshoek, Dijkhuizen, Geerstraat, Gortel, Hanendorp, Hegge, Jonas (deels), 't Laar, Laarstraat, Loobrink, Niersen, Ooster Oene, Oosterhof, Schaveren, Tongeren, Vemde, Westendorp, Wijnbergen, Wissel en Zuuk. Dit zijn in totaal 4 dorpen en 20 buurtschappen.

- Onder het dorp Epe vallen ook de buurtschappen Dijkhuizen, Tongeren, Vemde, Wissel en Zuuk. De andere buurtschappen vallen onder de overige dorpen. Welke buurtschappen onder welke dorpen vallen, wordt bij de buurtschappen en dorpen ter plekke vermeld.

- De gemeente Epe heeft een jumelage (stedenband) met de Duitse gemeente Gronau, bij Enschede (een deel van de gemeente Gronau heet ook Epe).

- Wapen van de gemeente Epe.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Epe.

Terug naar boven

Naam

Inwoners en bijvoeglijk naamwoord
Een inwoner van dit dorp is een Epenaar. Voor Epe als bijvoeglijk naamwoord doen verschillende varianten de ronde: Epers(e), Epes(e) en Eper (zo is er in Epe bijv. sprake van de Eper Gemeentewoning [EGW], thans Kulturhus). Omdat Historische Vereniging Ampt Epe zich afvroeg wat de juiste benaming is, heeft zij advies gevraagd aan de Nederlandse Taalunie. Zij stellen: "Zowel 'Epes' als 'Eper' is mogelijk. In principe kunnen van land- en plaatsnamen bijvoeglijke naamwoorden gevormd worden met het achtervoegsel '-s': 'Gents', 'Amsterdams', 'Aaltens' en dus ook 'Epes'. Daarnaast komt 'Eper' voor (niet 'Epers')." Nadere informatie hierover en soortgelijke voorbeelden vind je op de site van het Taalunieversum. Een lijst met veel land- en plaatsnamen en de afleidingen daarvan vind je op de site van Algemene Nederlandse Spraakkunst (ANS).

Oudere vermeldingen
1176 de Ape, 1176 kopie midden 17e eeuw Eep, Ep, Epe, Eepe.

Naamsverklaring
Het Oudnederlandse apjô-* betekent 'land aan de rivier', een afleiding van apa* 'rivier, stroom'. Waternamen en plaatsnamen met het toponymisch element apa vindt men in Nederland, België, Noord-Frankrijk en Duitsland. Op basis van de productiviteit concludeert men dat apa een Germaans woord is. Het simplex is verwant met het Latijnse amnis 'stroom, brede diepe rivier' en het Oudierse abann 'rivier'. Een andere opvatting veronderstelt dat apa als suffix uit een pre-Germaans substraat is overgenomen (in namen als Alpe dat is ontstaan uit Alapa, Wispe dat is ontstaan uit Visapa* en Sarpe dat is ontstaan uit Sarapa*) en dat het daarna in het Germaans productief werd. Hiervoor pleiten de (zeldzame) nevenvormen ip en up en het ontbreken van verbuiging van het eerste lid. De Nederlandse namen hebben in het eerste bestanddeel een overwegend Germaans karakter; dit geldt overigens voor 80 procent van alle apa-namen. Het overgrote deel van de hydroniemen met apa in Nederland is tot plaatsnaam geworden.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

Epe ligt N van Apeldoorn, NW van Deventer, O van Nunspeet en grenst in het O aan de A50.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Epe 885 huizen met 6.056 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 76/575 (= huizen/inwoners) met de buurtschappen Lohuizen 18/107, Tongeren 12/70, Wissel 78/468, Gortel 30/210, Schaveren 21/127, Achterenk 26/181, Norel 13/88, Vemde of Wemde 20/119, Dijkhuizen 19/119, Emsterenk 39/239, Over de Grift 24/144, Lobrink 23/148, Westendorp 21/130, Laarstraat 20/124 en Zuuk 69/533, dorp Vaassen 78/594 met de buurtschappen Hegge 58/405, Broek of Vaassen Broek 61/423 en Westerenk 55/385 en dorp Oene 34/235 met de buurtschappen Hothoek 25/178, Dijkerroth 35/243 en Oost-Oene 30/211. Tegenwoordig heeft de gemeente Epe ca. 13.000 huizen met ca. 33.000 inwoners, waarvan ca. 6.000 huizen met ca. 15.000 inwoners in het gelijknamige dorp.

Terug naar boven

Geschiedenis

Het gebied van de huidige gemeente Epe was vóór het begin van onze jaartelling al bewoond. Er zijn veel prehistorische vondsten gedaan en er zijn grafheuvels uit de nieuwe steentijd (4000-1700 voor Christus). Bijzonder in Nederland zijn de 'celtic fields' (prehistorische vierkante akkers omgeven door aarden walletjes). Er ligt een heel complex (ca. 76 hectare) van deze akkers bij Vaassen, rond de Gortelseweg. Ze dateren uit de IJzertijd.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen van de gemeente) Epe, kun je terecht bij:

- Historische Vereniging Ampt Epe. Op de site van deze vereniging vindt u o.a. een Tijdlijn van het dorp Epe (met bijbehorende buurtschappen) van 'in den beginne' tot heden (ca. 80 pagina's).

- Veluws Museum Hagedoorns Plaatse is een Veluws hallehuis uit 1715. Het museum toont het boerenleven anno 1900. De suggestie wordt gewekt dat de familie even weg is. De kapschuur herbergt een klederdracht-expositie met streekdracht van de Noord-Veluwe en een presentatie van de streekgeschiedenis van de gemeente Epe e.o. De klederdrachten van deze streek tonen het armoedige bestaan op de zandgronden. Op de bovenste verdieping zijn exposities van fotografen of kunstenaars die het beeld complementeren. Tevens bevinden zich op het erf naast de traditionele boerentuin nog een wagenschuur en een ambachtenschuur.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De gemeente Epe heeft een wetenschappelijk rapport laten opstellen over de demografische ontwikkelingen (waaronder ontgroening en vergrijzing) in de gemeente in de komende decennia. Met aanbevelingen hoe de gemeente daar tijdig en goed op kan inspelen. Daarop heeft de gemeente haar in 2010 vastgestelde Toekomstvisie gebaseerd, waarin zij beleid ontwikkelt op het gebied van o.a. wonen, werken, welzijn en toerisme en recreatie. Zie verder de pagina Rapport demografie gemeente Epe.

- Nieuwbouwwijk De Klaarbeek.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Het dorp Epe heeft 32 rijksmonumenten.

- Epe heeft 31 gemeentelijke monumenten.

- Grote Kerk met toren uit de 12e eeuw, koor uit de 15e eeuw en schip uit ca. 1500, alles van tufsteen of met tufsteen bekleed.

- Gevelstenen in Epe.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De Eper Paardenvierdaagse is voor het eerst verreden in 1993, toen nog als 'Avondvierdaagse voor ruiters en menners', onder de vlag van Rij- en menvereniging De Vrije Teugel. De routes, met een lengte van gemiddeld 15 kilometer, werden ook echt 's avonds verreden. Dat het concept van de Vierdaagse aansloeg bij paardenliefhebbers, blijkt wel uit de gestage groei van het aantal deelnemers. Steeds meer ruiters en menners wisten de weg naar Epe te vinden om vier fantastische dagen te beleven met de paardenhobby. Deze groei gaf voor de organisatie echter ook problemen. De kleine parkeerplaats en de beperkte ruimte rondom het Hippisch Centrum Epe begon enorm te knellen, terwijl op diezelfde parkeerplaats ook nog ruimte moest vrijblijven voor een collega-rijvereniging. De commissie vond een nieuw onderdak bij Koetsiersvereniging Het Apeldoornsch Gerij, zodat de continuïteit van het evenement gewaarborgd werd.

In de loop der jaren werden de starttijden steeds ruimer gesteld, om te voorkomen dat deelnemers onderweg teveel last van elkaar zouden krijgen. Omdat daardoor niet meer gesproken kon worden van een avondvierdaagse, werd het evenement vanaf de zesde editie omgedoopt in 'Eper Paardenvierdaagse voor ruiters en menners'. Daarbij bleek het organisatorisch gezien moeilijk om de keuzemogelijkheid in de lengte van de routes te blijven handhaven, zodat deze iedere dag een vaste lengte kregen van ruim 20 km. Op 29 december 2010 is Stichting Paardenvierdaagse Epe opgericht. Sinds de 18e editie worden de Vierdaagsen onder de vlag van deze stichting georganiseerd. Het evenement komt hiermee op dezelfde rij te staan als vele andere toeristische evenementen binnen de gemeente Epe, met een Eper identiteit en een nog grotere betrokkenheid van de Ondernemersvereniging, gemeente en de Eper bevolking. Met deze zelfstandige organisatie kan slagvaardiger, directer en efficiënter worden gehandeld. De waardering die deelnemers en bezoekers telkens voor het evenement laten blijken, sterken de organisatoren om onverminderd door te gaan en de Eper Paardenvierdaagse jaarlijks op de hippische agenda's terug te laten komen.

- Braderie (juli).

- Popfestival E-Pop (op een zaterdag begin september).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- De gemeente Epe is rijk aan bosgebieden. In het Z deel van de gemeente betreft dit deels gebieden van Kroondomein Het Loo (met name rond de buurtschappen Gortel en Niersen).

- De Renderklippen bestaan uit met heide begroeide stuwwallen, gelegen tussen Epe en Heerde.

Terug naar boven

Eten en drinken

- De in 2006 opgerichte Buurtwinkel met bakkerij aan de Klimtuin is een heel bijzondere; het biedt namelijk emplooi aan tientallen cliënten van Stichting De Passerel. Mensen met een verstandelijke beperking en afstand tot de arbeidsmarkt, die trots zijn op het brood en banket dat ze maken, ieder op zijn eigen niveau en in zijn eigen tempo. Ook het contact met de klanten is belangrijk. Zie ook de reportage n.a.v. het 10-jarig bestaan in 2016.

Terug naar boven

Beeld

- Oude en recente ansichtkaarten en foto´s van de kernen in de gemeente Epe uit de collectie van Epenaar Gert van den Esschert.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Epe (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Epe.

- Algemeen: - Site over de gemeente Epe.

- Nieuws: - Epenaren.nl, actualiteiten uit de kernen van de gemeente Epe. - Nieuwssite Veluweland heeft als werkgebied de gemeenten Elburg, Epe, Hattem, Heerde, Nunspeet en Oldebroek. De gelijknamige wekelijkse huis-aan-huiskrant is via de link ook online te lezen (ook oudere nummers). - Nieuws van de hiervoor vermelde krant Veluweland op Facebook.

- Muziek: - 4 Epenaren besluiten in 1999 een midwinterhoornblaasgroepje te starten onder de naam 'Van toeten noch bloazen'. Tijdens optredens kleden de leden zich in zondagse Veluwse dracht waarbij de dracht rond het jaar 1850 als uitgangspunt is genomen. De eerste jaren verdubbelt de groep van 4 naar 8 en van 8 naar 16 blazers. Daarna al snel tot boven de 20 blazers. Tegenwoordig telt de vereniging 25 leden en is er een ledenstop. In 2001 is officieel de vereniging 'De Veluwse Midwienterhoornbloazers' opgericht.

Bij oprichting dacht het groepje van 4 blazers dat het totaal aantal blazers en optredens beperkt zou blijven. Niet alleen het aantal blazers groeide boven alle verwachtingen maar ook de aanvragen tot het komen optreden overstegen alle verwachtingen. Vaste jaarlijkse optredens zijn: 1e Adventsaankondiging op de Renderklippen nabij de schaapskooi Epe/Heerde, Gouda bij Kaarslicht, Wandeltocht in Wissel elke 3e zondag in december, de Hoge Veluwe op Oudjaarsdag, Oudjaarsdienst Grote Kerk Epe, en diverse Kerstmarkten in de omgeving.

Het midwinterhoornblazen in Gelderland en Overijssel is in december 2013 op de Nationale Inventaris Immaterieel Cultuur Erfgoed in Nederland geplaatst. Deze Nationale Inventaris vloeit voort uit de Nederlandse ondertekening van de UNESCO conventie ter bescherming van het Immaterieel Erfgoed, die Nederland verplicht het immaterieel erfgoed binnen haar landsgrenzen in kaart te brengen. Dit is een mooie erkenning van het Midwinterhoornblazen als levende cultuur. Na het onderzoek dat Ben Jonker, de voorzitter en oprichter van De Veluwse Midwienterhoornbloazers heeft verricht, is hij initiatiefnemer en later intensief betrokken geweest bij het realiseren van de plaatsing op de erfgoedlijst.

- Zorg: - Zorgboerderij De Wilgenhof. - Zorgboerderij Buitengewoon.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Epe Norelbos, - idem oud en - idem RK.

Reactie toevoegen