Deelen

Plaats
Buurtschap
Ede Arnhem Apeldoorn
Veluwe
Gelderland

Deelen Zweefvliegclub [640x480].jpg

Deelen was vanouds bekend vanwege de militaire vliegbasis, maar is tegenwoordig vooral bekend van het zweefvliegveld en de Zweefvliegclub Deelen.

Deelen was vanouds bekend vanwege de militaire vliegbasis, maar is tegenwoordig vooral bekend van het zweefvliegveld en de Zweefvliegclub Deelen.

deelen_bunker_diogenes_i.jpg

Deelen, bunker Diogenes.

Deelen, bunker Diogenes.

deelen_bunker_diogenes_ii.jpg

Deelen, bunker Diogenes.

Deelen, bunker Diogenes.

deelen_bunker_diogenes_iii.jpg

Deelen, bunker Diogenes.

Deelen, bunker Diogenes.

Deelen

Terug naar boven

Status

- Deelen is een buurtschap in de provincie Gelderland, in de streek Veluwe, in grotendeels gemeente Ede. Voor een deel valt de buurtschap ook onder de gemeente Arnhem (met in dit deel de Writsaerthoeve (Hoenderloseweg 1) en een klein Z stukje van het vliegveld (Vliegbasis Deelen), maar met naar verhouding wel de meeste inwoners van de buurtschap) en voor een klein deel ook nog onder de gemeente Apeldoorn (een noordelijk stukje van het Deelerwoud).

- De buurtschap Deelen heeft een eigen postcode (6877) en plaatsnaam in het postcodeboek en is dus een formele 'woonplaats' (die dus niet zoals veel andere buurtschappen, voor de postadressen onder een dorp of stad valt). Vanouds was het een buurtschap van Otterlo (en allicht is het dat in praktisch opzicht nog steeds).

- De buurtschap Deelen is dus voor een groot deel een formele woonplaats, wellicht in praktische zin vallend onder het dorp Otterlo. Verder valt een klein deel van de buurtschap zeker onder het dorp Otterlo, ook voor de postadressen, valt ook een klein deel van de buurtschap voor de postadressen onder het dorp Hoenderloo (waarvan, voor de postadressen, deels onder de postale plaats Hoenderloo gemeente Apeldoorn, en deels onder de postale plaats Hoenderloo gemeente Ede), en valt ook nog een deel van de buurtschap onder het dorp Schaarsbergen. Omdat dit dorp bij de invoering van het postcodesysteem in 1978 geen eigen postcode en plaatsnaam heeft gekregen in het postcodeboek, liggen zowel dit deel van de buurtschap als het dorp voor de postadressen 'in' Arnhem.

- De buurtschap Deelen heeft geen plaatsnaamborden, en ook geen gelijkluidende straatnaam - wat bij veel andere buurtschappen wél het geval is - zodat je ter plekke nergens aan kunt zien dat en wanneer je de buurtschap binnenkomt en weer verlaat.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
Eind 13e eeuw Deijle, 1326 Delen, 1436 Deelen.

Naamsverklaring
Deel
betekent 'aandeel (in de gronden), perceel'. Vergelijk Deil. (1)

Terug naar boven

Ligging

De buurtschap Deelen, in de zin van de formele woonplaats, ligt N van Schaarsbergen, rond de splitsing van de Delenseweg (die eigenlijk Deelenseweg zou moeten heten, want de plaatsnaam is immers met 2 e's) met de Brinkhorsterweg, en verder al het omliggende gebied, in O richting tot aan de A50, maar met uitzondering van het gebied in ZO richting. In dit (formele) deel van de buurtschap ligt het N en grootste deel van Vliegbasis Deelen, W en ZW van voornoemd kruispunt.

Verdere delen van de buurtschap liggen: in W en ZW richting, in het Deelense Zand, in W richting tot ongeveer de Arnhemseweg (de N310), in ZW richting ongeveer tot het buurtschapsdeel Oud-Reemst van de tweelingbuurtschap Oud-Reemst en Nieuw-Reemst; in NW richting ongeveer tot aan de heuvel de Franse Berg, iets O van het Kröller-Müller Museum; richting het NW, in het Deelense Veld, ongeveer tot de buurtschap Hoog Baarlo in het N; verder, in N richting, Z van de Woeste Hoefweg, in W richting ongeveer tot aan de dorpskern van Hoenderloo en de buurtschap Hoog Baarlo en in O richting ongeveer tot aan de buurtschap Woeste Hoeve; ten slotte, in het Z van de buurtschap, N van de Koningsweg (de N311) en W van de buurtschap Terlet, tot rond de Arnhemse Heide, ZW van het zweefvliegcentrum aldaar, met in dit deel van de buurtschap het Z en kleinere deel van Vliegbasis Deelen.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 had Deelen volgens de Volkstelling 1 pand met 69 inwoners. Wellicht betrof dit een kazerne? Tegenwoordig heeft de buurtschap voor zover het de formele postale woonplaats in de gem. Ede betreft 9 woonhuizen, als volgt: Delenseweg 10, 10a en 85, Hoog Delenseweg 1, Brinkhorsterweg 1-3, Van Beeksweg 1 en Lebretshoeveweg 1 en 2. Dit deel van de buurtschap zal daarmee ca. 25 inwoners hebben. De overige delen ervan hebben ca. 65 huizen en ca. 40 bedrijfsgebouwen, met ca. 165 inwoners. De gehele buurtschap zal daarmee ca. 75 huizen met ca. 185 inwoners hebben (er zijn hier een paar afrondingsverschillen).

Terug naar boven

Geschiedenis

Vliegbasis
De vliegbasis is in 1913 begonnen als een van de hulpvliegvelden van Soesterberg, om te patrouilleren langs de landsgrenzen ter handhaving van de neutraliteit. Al in het begin van de Tweede Wereldoorlog wordt Nederland geschikt gemaakt als 'Vorfeld' in de strijd tegen Engeland. Alle vliegvelden worden voorbereid voor het gebruik door de Luftwaffe. Na de capitulatie op 14 mei 1940 beginnen de Duitsers met herstelwerkzaamheden om het vliegveldje Deelen te veranderen in 'Fliegerhorst Deelen', een enorm complex van 4.000 hectare (o.a. op 2.000 hectare grond van park De Hoge Veluwe) met een omtrek van 25 kilometer.

Duizenden Nederlandse arbeidskrachten beginnen met de aanleg van het startbanenstelsel in een 'A'-figuur, de vorm van Duitse vliegvelden. Ook verharde rolbanen, aanvoerwegen, werkplaatsen en hangars komen in een snel tempo tot stand. Bijzonder was de verregaand geïntegreerde camouflage. Betonnen bunkers en hangars zijn vermomd als stijlvolle boerderijen langs bochtige weggetjes, en gebouwencomplexen zijn als brinkdorpjes in het bos gebouwd. Versterkte muren tot wel 1 meter dik, geschilderde nepvensters, plaatstalen luiken en Duitse teksten verraden echter hun geschiedenis. Deze boerderijachtige stijl, de zogeheten 'Heimatstil', was zeer geliefd bij de Duitse architecten.

In 1941 ontstaat op het vliegveldterrein een spoorwegverbinding vanaf station Wolfheze. Deze spoorlijn gebruikt men voor de aanvoer van bouwmaterialen, munitie, geschut, brandstof, vliegtuigonderdelen en voedsel. Aan de rand van het terrein verschijnen woningen voor het personeel van de Luftwaffe, namelijk 'Gross und Klein Heidelage'. Bij het tegenwoordige infanterie-schietkamp Harskamp bouwen de Duitsers een schijnvliegveld. (bron o.a. en voor nadere informatie zie: artikel over de geschiedenis van Vliegkamp Deelen 1940-1945, door Evert Somer). - Nadere informatie over de geschiedenis van Vliegbasis Deelen op Wikipedia.

- De Deelen Research Group (DRG) stelt zich ten doel informatie en kennis te verzamelen en uit te dragen over de luchtoorlog ’40–’45 boven Nederland, de grootste luchtslag uit de Wereldgeschiedenis. De organisatie en verrichtingen van de Duitse luchtverdediging in Nederland genieten bijzondere aandacht. De geschiedenis van Fliegerhorst Deelen en bijbehorende commandocentra en (radar) peilinstallaties zijn speerpunten in het onderzoek, excursies en publicaties. Nadere informatie over excursies over de vliegbasis vind je op de site van de DRG.

- Museum Vliegbasis Deelen is een tentoonstelling over de historie van de Vliegbasis van 1913 tot heden. Verder o.a. een tentoonstelling over de luchtoorlog 1939-1945. Te zien zijn o.a. vliegerkleding, navigatiemateriaal, vliegtuigbewapening en vele resten van opgegraven vliegtuigwrakken. Dit alles wordt uitgebreid historisch onderbouwd.

Medewerkers van Museum Vliegbasis Deelen hebben in oktober 2014 een aantal dichtgegooide bomkraters op het terrein onderzocht, waarvan bekend is dat de Duitsers daar nog wel eens wat 'rommel' ingooiden. Wie weet wat er boven komt, was de gedachte. Het bleken de resten van een Duitse Messerschmitt 262 straaljager (ME 262), de eerste operationele straaljager van de Tweede Wereldoorlog. Het ging om het toestel dat op 12 september 1944 door eigen luchtafweergeschut was neergehaald bij Elden. De ontwikkeling van de jager was zo geheim gehouden dat ook de eigen troepen niet wisten dat waar ze op schoten een eigen toestel was...

De ME 262 was een van de vele 'Wunderwaffen' waarmee de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog hun technisch kunnen bewezen. Met straaljagers, raketten en bijvoorbeeld tanks die in alle opzichten superieur waren aan de geallieerde modellen. En die ontwikkeling was al ver voor het uitbreken van de oorlog begonnen. Toch wreekt het hebben van een voorsprong zich ook, en daarom werd de ME262 pas in 1944 operationeel na het overwinnen van tal van kinderziekten en technische problemen. Het was op dat moment verreweg het snelste jachtvliegtuig op het strijdtoneel met een top van zo'n 870 kilometer per uur, zo'n 150 km/uur sneller dan de snelste geallieerde (propeller)toestellen van dat moment. Hun voordeel was dat ze wendbaarder waren en over een grotere vuurkracht beschikten, zoals de P51 Mustang en de Thunderbolt. (bron: Omroep Gelderland, 26-2-2017)

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Deelen heeft 2 rijksmonumenten.

- Deelen heeft 1 gemeentelijk monument.

- Van de bebouwing van het enorme complex Fliegerhorst Deelen, zoals hierboven beschreven bij Geschiedenis, is relatief veel intact gebleven. Dit alles verleent de buurtschap een unieke structuur. In 2007 heeft de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed daarom het vliegveld, met in totaal 191 objecten en structuren verdeeld over 9 complexen, benoemd tot rijksmonument. Het complex is het grootste rijksmonument van ons land.

Beschermd zijn de meest markante objecten c.q. complexen Klein-Heidekamp (officierskolonie), Groot-Heidekamp (manschappenkolonie), Vrijland-Noord (technische werkplaats), Kop van Deelen (commandocentrum), bunker Diogenes (uniek vluchtleidingscentrum, al eerder rijksbeschermd), een handvol Wärmehalle (verwarmde werkplaatsen) en Splitterboxen (opstelplaats met aarden wal tegen granaatinslag), honderden meters start-, landings- en taxibanen, Flakstelle (bunkers voor luchtafweer) en een compenseerschijf (draaischijf voor ijking boordkompas).

De (inter)nationale waarde van Deelen als topmonument is gelegen in het totaalbeeld. Het is het meest compleet bewaarde militaire vliegveld uit de periode 1910-1950 en kan als exemplarisch worden beschouwd voor de geschiedenis van de militaire (luchtvaart)architectuur en stedenbouw van de bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alleen een zo compleet mogelijke bescherming doet recht aan de samenhang tussen de architectonische, stedenbouwkundige, functionele en historische aspecten van de diverse complexonderdelen.

- Eén van de meest bijzondere objecten is de gigantische bunker Diogenes. Het gebouw meet 60 bij 40 meter en is 16 meter hoog. Er zijn er maar 4 van dit type gebouwd en er zijn er nog maar 2 van over; naast deze alleen nog 1 in Denemarken. Het was het commandocentrum voor de Luftwaffe, voor Nederland en een groot deel van het Ruhrgebied in Duitsland. Bunker Diogenes heeft tot medio 2012 gediend als opslag voor het Gelders Archief. - Diverse opties voor herbestemming van bunker Diogenes worden onderzocht. - Ontwerp herbestemming bunker Diogenes door architect Ron Verduijn. - Foto's van de Diogenesbunker van fotograaf Martin Stevens. - Anno 2015 wordt een herbestemming van Diogenes onderzocht. Concreet wordt er gedacht aan een museum, een hotel-restaurant en een expositieruimte over het thema 'oorlog'.

- Het Poortgebouw dat toegang geeft tot landgoed Deelerwoud is een rijksmonument en ligt op grondgebied van Hoenderloo, gem. Apeldoorn (waarschijnlijk ligt dit aan de weg Deelerwoud?, red.).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het Deelerwoud is 2.380 hectare groot. Dit bos- en heidegebied ligt N van Arnhem, NO van de buurtschap Deelen, tussen het Nationaal Park De Hoge Veluwe ter linkerzijde en het Nationaal Park Veluwezoom ter rechterzijde. Het Deelerwoud ligt grotendeels in de gemeente Ede en voor een klein gedeelte in de gemeente Apeldoorn. Tegenwoordig is het gebied verdeeld in drie gebieden. Een noordelijk deel (Landgoed Deelerwoud) van 675 hectare, dat in particulier bezit is, een westelijk deel (Hoog Deelen) van 475 hectare, tevens particulier, en een zuidoostelijk deel van 1.230 hectare, dat in bezit is van Natuurmonumenten. Dit deel is grotendeels voor het publiek toegankelijk.

Het gebied wordt via een ecoduct over de A50 verbonden met Nationaal Park Veluwezoom. In 1967 wilde de eigenaar het gebied verkopen. Door de actie Behoud het Deelerwoud heeft Natuurmonumenten een deel van het gebied kunnen kopen. Daardoor werden gedeeltelijke bebouwing en snipperverkaveling voorkomen. - Pagina over het (door Natuurmonumenten beheerde deel van het) Deelerwoud op de site van Natuurmonumenten. - Reportage over de bronst van de edelherten in het Deelerwoud (2013).

- Net als in de naastgelegen buurtschap Terlet is ook hier een Zweefvliegclub, en wel de Zweefvliegclub Deelen. De club heeft ca. 100 vliegende leden en beschikt over 9 vliegtuigen.

- NW van Deelen ligt het Deelense Zand en N daarvan het Deelense Veld (beide heidegebieden).

Reactie toevoegen