Loenen (Veluwe)

Plaats
Dorp
Apeldoorn
Veluwe
Gelderland

loenen_veluwe_stiefeltocht.jpg

Jaarlijks is er vanuit Loenen de Stiefeltocht (weekend eind augustus). Een zeer aantrekkelijke wandeltocht door het Veluwse landschap met uitgestrekte bossen en golvende heidevelden. Je kunt kiezen uit de afstanden 6, 12, 15, 20, 25 en 30 km.

Jaarlijks is er vanuit Loenen de Stiefeltocht (weekend eind augustus). Een zeer aantrekkelijke wandeltocht door het Veluwse landschap met uitgestrekte bossen en golvende heidevelden. Je kunt kiezen uit de afstanden 6, 12, 15, 20, 25 en 30 km.

loenen_veluwe_kasteel_ter_horst.jpg

Loenen, Kasteel Ter Horst (© Hans van Embden)

Loenen, Kasteel Ter Horst (© Hans van Embden)

loenen_veluwe_kasteel_ter_horst_spijker.jpg

Loenen, de 'spijker' bij Kasteel Ter Horst (© Hans van Embden)

Loenen, de 'spijker' bij Kasteel Ter Horst (© Hans van Embden)

loenen_veluwe_tolhuis_groenendaalseweg.jpg

Loenen, het midden-19e-eeuwse, witgepleisterde, voormalige tolhuis op Groenendaalseweg 90 is een rijksmonument (© Hans van Embden)

Loenen, het midden-19e-eeuwse, witgepleisterde, voormalige tolhuis op Groenendaalseweg 90 is een rijksmonument (© Hans van Embden)

loenen_veluwe_vrijenbergerspreng_de_kleine_waterval.jpg

Loenen is o.a. beroemd van de Vrijenbergerspreng, met daarin de twee grootste watervallen van Nederland. (© Hans van Embden)

Loenen is o.a. beroemd van de Vrijenbergerspreng, met daarin de twee grootste watervallen van Nederland. (© Hans van Embden)

Loenen (Veluwe)

Terug naar boven

Status

- Loenen is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Veluwe, gemeente Apeldoorn. Het was een zelfstandige gemeente tot 1818.

- Onder het dorp Loenen vallen ook de buurtschappen Groenendaal, Veldhuizen en Zilven. De buurtschap Zilven wordt in sommige pubicaties als wijk van het dorp beschouwd, hoewel Zilven nog wel een afwijkend karakter heeft, met een ruimere opbouw en een meer agrarisch karakter dan de dorpskern, en lokaal nog wel als buurtschap wordt beschouwd (dus conformeren wij ons daaraan), en de naam komt daarom onterecht niet meer als plaatsnaam voor in de atlassen. De provincie-atlas Gelderland (1) benoemt ook het NO van het dorp gelegen Veldhuizen ten onrechte niet meer als buurtschap. Ook in de Structuurvisie Loenen (zie bij Recente ontwikkelingen) wordt nog van de buurtschappen Zilven en Veldhuizen gesproken.

Terug naar boven

Naam

Naamgeving
Ter onderscheiding van Loenen 'aan de Vecht' in de provincie Utrecht, wordt het dorp ook wel 'Loenen op de Veluwe' genoemd. Overigens is er nog een 3e, minder bekende gelijknamige plaats in ons land: een buurtschap in de Betuwe bij Slijk-Ewijk.

In het Nedersaksisch
Loen.

Oudere vermeldingen
838 kopie eind 11e eeuw Luona, 838 kopie 2e helft 12e eeuw Lona, 1247 Loene, 1335 Lo(e)nen, 1436 Luenen.

Naamsverklaring
De betekenis is onzeker. Wellicht geen Germaans taalgoed. De namen Loenen en Lunen zijn ten onrechte gelijkgesteld aan het Nederduitse Lohne/Lune. Terwijl deze namen korte u hebben, wijst de spelling met uo op lange ô. Men vermoedt daarom dat de Nieuwnederlandse namen tot het oudste namengoed behoren en dat Lona verwant is met het Indo-Europese leu/lu- 'modder'. De namen zouden dan waternamen of moerasaanduidingen zijn geweest. De uitgang op -en is later ontstaan.(2)

Terug naar boven

Ligging

Loenen ligt ZO van Apeldoorn, NW van Eerbeek. Het dorp heeft een fors buitengebied met o.a. de bos- en heidegebieden Loenense Bos, Loenermark en Zilvense Heide in het Z, en de Loenense Hooilanden en het Zilvense Broek in het NO, aan de overzijde van het Apeldoorns Kanaal.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Loenen 62 huizen met 519 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 1.200 huizen met ca. 3.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Loenen, kun je terecht bij de volgende instantie en site:

- Geschiedenis e.a. wetenswaardigheden over Loenen.

- Oudheidkundige Vereniging De Marke heeft als werkgebied de dorpen Beekbergen, Brummen, Eerbeek, Hall, Hoenderloo, Klarenbeek, Loenen en Ugchelen.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De Structuurvisie tot ca. 2020 'Loenen, een dorp om te zoenen!' (2009) is opgevolgd door het 'Koersdocument Loenen Zonnedorp 2017-2025'.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Loenen heeft 21 rijksmonumenten, waarvan er 12 betrekking hebben op Kasteel Ter Horst met toebehoren.

- Loenen heeft 13 gemeentelijke monumenten.

- Protestantse (PKN) kerk (voorheen Hervormd) (Beekbergerweg 7). Het verhaal gaat dat in Loenen in 1557 een kapel werd gebouwd van de stenen die overbleven van de bouw van het kasteel Ter Horst. Deze kapel was vermoedelijk gewijd aan Sint Franciscus. Toen Gelderland in 1578 overging tot het protestantisme, leidde dat na enkele jaren tot de sluiting van de kapel. Als vanouds waren de inwoners weer aangewezen op de kerken in Beekbergen en Hall. Pas rond 1630 werd de kapel weer in gebruik genomen, nu als kerk voor protestantse erediensten. In 1653 kreeg het dorp een eigen predikant en werd daarmee een zelfstandige kerkelijke gemeente. Tot in de 19e eeuw behield de kapel haar oorspronkelijke vorm. Wel is in 1774 een nieuwe preekstoel aangebracht. Vanwege de historische waarde is de kerktoren (het enig overgebleven gedeelte van de kapel uit 1557) een apart rijksmonument.

De laatste dienst in de oude kapel vond plaats in 1831. Het aanvankelijke plan om de toren af te breken werd verworpen. Er vond een uitbreiding plaats in oostelijke richting waarbij het oude koor werd afgebroken. Een uitbreiding van acht passen diep werd gerealiseerd, met rechte zijmuren zonder zijbeuken. In 1861 bleek de kerk te klein. Er werden twee zijbeuken aangebouwd, waardoor het geheel een kruisvormige plattegrond kreeg. In het koor werd een consistoriekamer ingebouwd, waardoor de kerkruimte zelf een T-vorm heeft gekregen. Toen in 1883 de Zondagsschool werd opgericht is in datzelfde jaar een bijgebouw tegen de kerk aangebouwd. Hier werden de eerste Zondagsschoollessen gegeven. Momenteel bevinden zich in deze ruimte de toiletten. Het kerkorgel is een bijzonder instrument. Het is in Westfalen gebouwd, waarschijnlijk in de tweede helft van de 17e eeuw. Het is het oudste kerkorgel in de gemeente Apeldoorn. De Loenense kerkvoogden kochten het in 1870 bij orgelmaker Leichel in Duisburg. Kerk en toren zijn in 2009 grondig gerestaureerd. De kerk valt onder de Protestantse Gemeente Loenen (waaraan wij ook onze informatie over de kerk hebben ontleend).

- In 1846 krijgt Loenen van Koning Willem II toestemming voor de bouw van een nieuwe katholieke kerk. De koning geeft een subsidie van 6.000 gulden op voorwaarde dat de kerk door Waterstaat zou worden gebouwd. De totale kosten van de Kerk bedroegen fl. 13.332.--. De familie Hackfort (van Kasteel ter Horst) schonk een nieuw gebouwde pastorie alsmede de grond voor kerk, tuin en kerkhof, op voorwaarde dat zij de twee eerste banken van de nieuwe kerk tot hun beschikking zouden krijgen en dat zij het recht zouden krijgen om op het kerkhof een eigen familiegrafkelder te maken. De “Horstenbanken” staan nog in de kerk. Op de deurtjes staan de wapens van de familie Hackfort en van de familie Van Wijnbergen. In 1849 komt de RK kerk Antonius Abt (Hoofdweg 51) gereed. Veel van de (barokke) inventaris komt uit de kapel van Kasteel ter Horst, zoals de misgewaden, kelk en monstrans met het wapen van de Hackforts, altaarbenodigdheden, het orgel en het doopvont. In 1864 is uit een legaat van de freule van Hackfort tot ter Horst het kosterhuis achter de kerk gebouwd. In 1927 wordt de kerk wegens het groeiend aantal parochianen met twee zijbeuken vergroot. - Kerkdiensten kun je hier terugzien.

- De toenmalige burgemeester van Arnhem, Wijnand Hackfort, laat Kasteel Ter Horst rond 1557 bouwen als zomer- en jachtverblijf. Zeven generaties lang, ruim 300 jaar, blijft het landgoed en kasteel in bezit van de adellijke familie Hackfort. In 1933 wordt het eigendom van Hendrik Russelman. De huidige eigenaar, Alexander Russelman, woont er vanaf zijn geboorte en zet zich in voor behoud van het landgoed en kasteel. Het kasteel is te huur voor bijv. trouwerijen en andere gelegenheden. Verder heeft Russelman een houthandel. Van begin juni tot eind oktober zijn er iedere maandag en donderdag rondleidingen op Landgoed en Kasteel Ter Horst.

- Nationaal Ereveld Loenen is een grote begraafplaats met slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog. Er liggen bijna 4000 Nederlandse oorlogsslachtoffers begraven. Centraal op het ereveld bevindt zich een kapel. In deze kapel staat een eikenhouten schrijn met 42 gedenkboeken. In deze boeken staan de namen van circa 125.000 Nederlandse oorlogsslachtoffers waarvan de graflocatie niet bekend of niet aanwijsbaar is. Op deze manier worden deze personen toch herdacht. Zie ook het artikel over het Nationaal Ereveld op Historiek.nl (april 2018).

- Papierfabriek De Middelste Molen is de enige werkende papierfabriek in Nederland die nog door waterkracht wordt aangedreven. De productie van papier gebeurt er zowel machinaal als handmatig. Op deze plek produceert men al sinds 1622 papier met behulp van waterkracht. Het productieproces is in bijna 400 jaar nauwelijks veranderd. De papiermolen is gelegen aan de Loenense beek, en sinds 1868 ook aan het toen gegraven Apeldoorns kanaal. Eeuwenlang stonden er twee Middelste Molens, maar in 1886 brandden ze alle twee tot de grond toe af. Een jaar later werd de huidige fabriek gebouwd die tot 1927 eigendom was van de kasteelheer van het nabij gelegen kasteel Ter Horst. De Middelste Molen is te bezichtigen. Je waant je in de 19e eeuw wanneer je tussen de ratelende en bonkende machines het productieproces volgt van het oeroude Hollandse papier. - De Middelste Molen in de Molendatabase.

- Gevelstenen in Loenen.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Koningsdag met o.a. Kleedjesmarkt.

- Kermis (3 dagen in mei).

- Kindervakantiespel gedurende een ruime week in de zomervakantie. Er is ook een Wintereditie op een donderdag begin januari.

- Wandelsportvereniging DES uit Ugchelen organiseert jaarlijks vanuit Loenen de Stiefeltocht (weekend eind augustus, in 2019 voor de 8e keer). Een zeer aantrekkelijke wandeltocht door het Veluwse landschap met uitgestrekte bossen en golvende heidevelden. Centraal gelegen ligt de schaapskooi van waaruit een schaapskudde de hei begraast. De kudde wordt gebruikt om de heide te verjongen. De schaapherder begraast met deze kudde van ongeveer 150 schapen 240 hectare heidevlakte.

Verder laten ze je tijdens deze route een gedeelte van het heuvelachtige landschap de Hoeve Delle zien dat is ontstaan in de ijstijd en een bijzondere flora en fauna herbergt. Natuurgebied Hoeve Delle is een prachtig stuk Veluwse natuur. Er groeien dikke Amerikaanse eiken en struiken met blauwe bosbessen en jeneverbessen. Bewoners van het natuurgebied zijn onder andere wilde zwijnen, vossen en boommarters. Ook edelherten en reeën, maar ook vogels als de zwarte specht voelen zich thuis in de natuur van Hoeve Delle. Je kunt kiezen uit de afstanden 6, 12, 15, 20, 25 en 30 km. Inschrijfgeld is €4,- p.p., leden van een erkende wandelbond genieten €1,- korting. Kinderen tot 12 jaar betalen de helft. Honden mogen mee mits aangelijnd.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- De bossen rondom Loenen zoals de Loenermark, het Loenense Bos, Groenouwe, Zilven, Ramenberg en Reeënberg zijn prachtig. De in 2015 opgerichte Stichting Vrienden van de Loenense Bossen vindt het belangrijk dat de mooie plekjes in de bossen goed bereikbaar zijn. De stichting is ontstaan uit een gevoel dat ze als Loenenaren meer zeggenschap over ‘hun bos’ willen hebben, omdat het wel en wee van de mooie Loenense bossen hen zeer aan het hart gaat.

Ze werkem samen met Dorpsraad, gemeente Apeldoorn en Geldersch Landschap en Kasteelen om het bos zo veel mogelijk open te houden en aan het behouden en/of in ere herstellen van cultuurhistorische zaken, zoals bijvoorbeeld de Uitkijktoren bij de Trapjesberg (planning: eind 2017), het herstellen van wandelpaden, trimbaan, Loenense Kei en stenen banken. Tweede zwerfkeienroute realiseren (Kouwerik, ca. 12 km). Wegen, wandelpaden en parkeerplaatsen vrijhouden van takken en zwerfvuil. Meehelpen aan het onderhoud van picknicktafels, zitbankjes en het verwijderen van opslag in de heidevelden. Het bewaren van de grote diversiteit van de flora en fauna rond Loenen. Het is belangrijk dat de prachtige heidevelden behouden blijven en dat de historie van het bos goed beschreven wordt en toegankelijk blijft.

In hun korte bestaan hebben ze al veel bereikt. De eerste Zwerfkeienroute is een groot succes. Veel wandelaars hebben al van de mooie route genoten. Enthousiaste vrijwilligers hebben de eerste Stenen Bank gerealiseerd op een van de mooiste punten van de Loenermark. Ook hebben ze op diverse parkeerplaatsen de banken en picknicktafels opgeknapt.

- Loenen had vroeger een station aan de spoorlijn Apeldoorn-Dieren (1887-1950). Tegenwoordig is er een halte van de Veluwsche Stoomtrein Maatschappij (VSM).

- De twee beroemde watervallen in de Vrijenbergerspreng N van Loenen zijn de grootste van Nederland en zijn een publiekstrekker voor wandelaars op de Veluwe. De Vrijenbergerspreng is eind 19e eeuw gegraven zodat het waterpeil van het Apeldoorns Kanaal gereguleerd kon worden. Vanwege het grote hoogteverschil in de spreng, zijn de twee watervallen aangelegd om een te sterke stroming te voorkomen. De grote waterval heeft een verval van 15 meter. Het bosgebied rond de watervallen is uitgegroeid tot een geliefd wandelgebied en is één van de parels van de Veluwe.

- Bos- en heidegebied Loenermark, ZW van Loenen, met schaapskooi.

- Tijdens de boomplantdagen in november 2016 in natuurgebied Ramenberg (WZW van Loenen, Z van de Groenendaalseweg) hebben Vereniging Natuurmonumenten, Landal GreenParks en Greenchoice op een terrein van circa 13 hectare een bos aangelegd met ca. 25.000 bomen. De oganisaties hebben hiermee hun gezamenlijke inzet voor de natuur bekrachtigd.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Loenen (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Loenen. - Site over Loenen met o.a. veel oude en recente ansichtkaarten en foto's, evenementenagenda en lokale links.

- Nieuws:- Nieuws uit Loenen op Facebook.

- Belangenorganisatie: - "De Dorpsraad is opgericht in 1968. In 2019 is deze opgevolgd door Vereniging Loenen Zonnedorp. De vereniging beoogt een positieve bijdrage te leveren aan de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van wonen en e werken in het dorp. Dit gebeurt enerzijds door het stimuleren en coördineren van activiteiten op sociaal en cultureel vlak. Anderzijds door het optreden als contact- en adviesorgaan voor de gemeente, instellingen en bewoners. Dit betekent dat de vereniging tevens zorgt voor de belangenbehartiging van het dorp binnen de gemeente Apeldoorn."

- Onderwijs: - Basisschool De Tweede Stee.

- Sport: - Bij Gymnastiekvereniging De Kempers kun je terecht voor de volgende disciplines: Peuter-/Kleutergymnastiek, Recreatief turnen, Springgroep, Turnselectie, Dance4Fun, Demo turnen, en Essentrics.

- Senioren: - "De Bruisbeek is het ontmoetingscentrum voor 55-plussers in Loenen waar iedere dag gezellige activiteiten worden georganiseerd. Een groot aantal vrijwilligers werkt mee aan een goede verzorging en prettige sfeer. Iedereen is van harte welkom. Kom gewoon een keer binnenlopen en kijk zelf."

- Zorg: - Bij de oude brink van Loenen, direct N van de dorpskern, staat sinds 1843 De Groote Modderkolk (Vrijenbergweg 24), een boerderij die eerst bewoond werd door de familie Scholten en later door de familie Klomp. Sinds 2001 is Natuurmonumenten eigenaar van deze boerderij, die daar vanuit cultuurhistorische overwegingen zo’n 100 brandrode runderen houdt, een van de zeldzaamste runderrassen van Nederland. In samenwerking met Stichting Verdandi heeft zij een woon- en werkgemeenschap voor ca. 10 jonge mensen met een verstandelijke en/of lichamelijke beperking op dit terrein opgericht met als doel om een betere leefomgeving voor mens én natuur te ontwikkelen. En dagelijks komen nog ca. 15 cliënten van elders een handje helpen. Er wordt gewerkt, gekookt, gefeest, gewassen, gelachen, gehuild, kortom volop geleefd. Op deze manier wordt geleerd hoe het dagelijks leven eruit ziet, wat het van je verlangt en wat het je geeft. Op het erf van biologische woon-, werk- en zorgboerderij De Groote Modderkolk vind je een boerderijwinkel met daarbij een theeschenkerij. De cliënten van de Groote Modderkolk verkopen hier zelfverbouwde biologische groenten, ansichtkaarten, zelfgemaakte jams en siropen. Ook worden hier de wandelroutes en informatiefolders van Natuurmonumenten aangeboden. In de theeschenkerij bedienen de cliënten de gasten met koffie, thee en zelfgebakken appeltaart.

De Groote Modderkolk in Loenen maakt sinds mei 2019 ook onderdeel uit van de Herenboerenbeweging. Herenboeren Nederland is een coöperatie die van mening is dat de productie van ons dagelijks voedsel anders, beter en bovenal duurzamer kan. Herenboeren Nederland ondersteunt dan ook burgers bij de ontwikkeling van natuurgedreven coöperatieve Herenboerderijen. De Groote Modderkolk is de tweede Herenboerderij die écht actief gaat draaien. Daarnaast zijn er anno 2019 nog dertien locaties in Nederland waar een stichting of een initiatiefnemer een Herenboerderij wil realiseren. Herenboerderij Groote Modderkolk is een initiatief van Vereniging Natuurmonumenten en een groep inwoners uit de regio. Zij willen grip op hun eten, weten waar het vandaan komt en erop kunnen vertrouwen dat het eten eerlijk is geproduceerd, met respect voor de boer, de dieren en de natuur.

- Duurzaamheid: - "Stichting Loenen Energie Neutraal (LEN) komt voort uit de wedstrijd Energieke Dorpen waarmee in 2013 een EU subsidie van € 200.000 is gewonnen om het dorp te verduurzamen. Deze subsidie komt voort uit het initiatief ‘Academy of Champions for Energy’, een initiatief binnen het Europese Interreg programma. Het dorp heeft als stip op de horizon dat zij op termijn in staat is om zelf te voorzien in haar energiebehoefte. Met de betrokkenheid van de Dorpsraad, Lomivé en een groep enthousiaste inwoners is dit een burgerinitiatief. Om het dorp energieneutraal te maken is Stichting LEN opgericht.

De activiteiten van Stichting LEN richten zich in hoofdzaak op de verduurzaming van de energievoorziening van het dorp. Het langetermijnstreven is om op termijn energieneutraal te worden, dat wil zeggen onafhankelijk van het gebruik van fossiele brandstoffen, om op die manier een bijdrage te leveren aan de kwaliteit van het dorp. In de aanpak wordt de Trias Energetica zoveel mogelijk gevolgd: 1. Besparen. 2. Duurzaam opwekken. 3. Schoon gebruik van fossiele brandstoffen. Missie: Door middel van ons burgerinitiatief een leidende, aanjagende rol spelen om het proces van energietransitie aanzienlijk te versnellen ten opzichte van het huidige tempo. Onze "Loenen way" willen we breed uitdragen. De Trias Energetica is ons Leitmotiv.

Strategie: het creëren van een energie-infrastructuur om bewustwording, besluitvorming en uitvoering van verduurzamende projecten slagvaardig te faciliteren door middel van het aanbieden van organisatorische, kennis-inhoudelijke en financiële ondersteuning. Door te werken via een “stichting met aangeslotenen” wordt de verbinding met de achterban gewaarborgd. De gevolgde werkwijze wordt richting Apeldoorn en EU gerapporteerd als blauwdruk voor verduurzaming vanuit een burgerinitiatief. Aanhakend op de maatschappelijke trend van verduurzaming en “glokalisering” zal de stichting zich inzetten om zoveel mogelijk lokaal te realiseren met het Loenens Energie Fonds (LEF) als een lokaal revolverend fonds voor financiering.

De strategie van de stichting is erop gericht om door middel van activering van de lokale bevolking een proces te faciliteren, door een energietransitie-infrastructuur te bouwen die private investeringen van huiseigenaren, MKB-ers etc. gemakkelijker en toegankelijker maakt. Dat begint al bij bewustwording. Via voorlichting van de bevolking, op de scholen en via andere activiteiten worden de mensen bewust gemaakt van de noodzaak én mogelijkheden om Loenen richting energieneutraliteit te ontwikkelen. Daarvoor wordt via een energieloket kennis van zaken aangeboden, een financiële structuur opgezet en projecten ontwikkeld. De stichting zet in op het creëren van een aantal successen met hoge zichtbaarheid, om daarmee een zwaan-kleef-aan effect te sorteren .Door aan deelnemers een zeker inkoopvoordeel en subsidie te verlenen maakt Stichting LEN deelname aantrekkelijk, wat de energie-transitie aanjaagt (missie). Feitelijk kan de door de stichting ingezette verduurzaming vanuit een burgerinitiatief gezien worden als een interessant sociaal experiment, waarvan bij gebleken succes de resultaten gemakkelijk kunnen worden gekopieerd naar andere dorpen en wijken."

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Loenen NH en - idem RK.

Reactie toevoegen