Hoog Soeren

Plaats
Dorp
Apeldoorn
Veluwe
Gelderland

hoog_soeren_het_aardhuis_kopie.jpg

Koning Willem III laat in 1861 in Hoog Soeren jachtchalet Het Aardhuis bouwen, op bijna het hoogste punt van de Veluwe (de 102 meter hoge Aardmansberg). Tegenwoordig is het een museum en wildpark. (© Hans van Embden)

Koning Willem III laat in 1861 in Hoog Soeren jachtchalet Het Aardhuis bouwen, op bijna het hoogste punt van de Veluwe (de 102 meter hoge Aardmansberg). Tegenwoordig is het een museum en wildpark. (© Hans van Embden)

Hoog Soeren

Terug naar boven

Status

- Hoog Soeren is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Veluwe, gemeente Apeldoorn.

- Onder het dorp Hoog Soeren valt ook de buurtschap Assel. Oorspronkelijk - bij de uitgave van het eerste postcodeboek in 1978 - vielen ook de buurtschappen Radio Kootwijk, Gerritsfles en Hoog Buurlo onder Hoog Soeren. In 20xx zijn deze van het dorp afgesplitst met een eigen postcode en postale plaatsnaam Radio Kootwijk. Overigens hebben Radio Kootwijk en Hoog Buurlo gevoelsmatig vanouds - ook - een band met het dorp Ugchelen.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
814-815 kopie 1170-1175 Suornom (1) of Suornum (2), 1025 kopie 18e eeuw Sorna, 1253 de Hosoren, 1407 Hoogsoeren.

Naamsverklaring

- Misschien te verbinden met het Oudsaksische sôr, sâr 'dor, droog', of met het Middelnederlandse soor / het Nieuwnederlandse zoor 'droog en ruw aanvoelend'. Hoog ten opzichte van Laag Soeren.(3)

- (4) stelt: Het eerste deel van de naam is een samentrekking van suder, soeder 'zuider'. Het tweede deel is een verkorting van heim 'woonplaats'.

Terug naar boven

Ligging

Hoog Soeren ligt W van Apeldoorn, middenin de bossen, omringd door o.a. de Hoog Soerense Bossen in het N en de Asselse Heide in het Z. Het dorp kent geen straatnamen, dat wil zeggen de plaatsnaam wordt tevens als straatnaam gebruikt.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Hoog Soeren 20 huizen met 191 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 100 huizen met ca. 250 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Al vóór het begin van onze jaartelling hadden Germaanse volksstammen nederzettingen in dit gebied. Daaraan herinneren de begin 20e eeuw opgegraven urnen uit grafheuvels boven Pomphul en aan de Jachtweg in de richting Kruisjes. Hoog Soeren behoort tot de oudste vestigingsplaatsen op de Veluwe en is ontstaan op hooggelegen droge delen van de Veluwe. De nabijheid van vennen maakte hier een bestaan mogelijk.

De bossen rondom het heidedorp behoorden eeuwen geleden tot de oudste en vooral wildrijkste wouden van ons land. Daarom was koning-stadhouder Willem III (1650-1702) zo blij toen hij van de Staten van Gelderland het jachtrecht had gekregen over de Veluwe. In 1677 kreeg hij "het goet Hooch Zoeren met het getimmer en alle andere toebehooren van dien, om gebruijckt te worden (...) tot commoditeit van de jacht". De Veluwe met haar uitgestrekte zandverstuivingen en heidevelden, met veel wild, was toen een van de beste jachtgebieden in de wereld, "but good for little else", zoals een Engelsman eens schreef. Het zacht glooiende terrein, met heide en struikgewas, was bij uitstek geschikt voor de parforcejacht, waarbij jagers te paard met brakhonden het wild over grote afstanden achtervolgden. Dat was de grote liefde van koning-stadhouder Willem III. Hiervoor werden speciale jachtlanen aangelegd, zodat de stadhouder met zijn gevolg zich snel over de Veluwe kon verplaatsen.

Waarom er geen paleis in Hoog Soeren is gekomen
Helemaal tevreden was Willem III nog niet. Hij wilde eigenlijk een nieuw, groter jachtslot, in Hoog Soeren, met indrukwekkende waterpartijen, die moesten kunnen wedijveren met die van Lodewijk XIV in Versailles. Maar om een fontein met koninklijke allure te laten spuiten was meer water nodig en een groter verval. Dus toen Willem III in 1684 hoorde dat het lager gelegen kasteeltje Het Loo met veel omringende jachtvelden te koop werd aangeboden, aarzelde hij geen moment. Drie bronnen in de omgeving voedden de door hem aangelegde koninklijke ondergrondse waterleidingen, waarvan Pomphul bij Hoog Soeren het verst van Het Loo lag.

In totaal werd 13 kilometer leiding aangelegd. Sprengen voerden het heldere water aan. Het natuurlijke hoogteverschil van circa 30 meter zorgde voor een enorme waterdruk. Het uiteindelijke resultaat waren twintig fonteinen van elk vier meter hoog en één fontein (De Koningssprong) van dertien meter hoog; de hoogst spuitende fontein van Europa! En daarom staat Paleis Het Loo dus in Apeldoorn, en niet in Hoog Soeren.

Echoput
Op last van Lodewijk Napoleon, die in 1806 door zijn broer Napoleon Bonaparte tot koning van Nederland was benoemd, werd in ons land een aantal nieuwe wegen aangelegd en werden bestaande wegen verbeterd voor een snelle verplaatsing van de Franse troepen. Tegelijk met de aanleg van de nieuwe weg van Amersfoort via Apeldoorn naar Deventer (als onderdeel van de route Londen-Berlijn-Moskou), werd ook de echoput aan de Amersfoortseweg gegraven. Verteld wordt dat de put nodig was om de paarden van de voorbijtrekkende legerkonvooien (en postkoetsen) van water te voorzien. Het blijft merkwaardig dat de put juist daar gegraven werd, want de plek ligt op een voor Nederlandse begrippen enorme hoogte van bijna 90 meter boven NAP.

De put kwam gereed in 1811 en was toen 56 meter diep. Vooral door deze diepte heeft de put een kenmerkende echo. Bij de echoput werd één van de twaalf tolhuizen langs de Amersfoortseweg gebouwd. De put ligt in het puthuisje dat er rond 1910 omheen is gezet en is dus niet van buitenaf te zien. Later heeft de put dienst gedaan voor de drinkwatervoorziening van de herberg naast de echoput. In de jaren vijftig en zestig van de 20e eeuw was het een geliefde bestemming voor toeristen en schoolreisjes. Er zijn dan ook vele ansichtkaarten van bekend, ook uit de eerste periode van de ansichtkaart (rond 1900). In het erbij gelegen theepaviljoen konden de bezoekers even op adem komen. De echoput, een rijksmonument, is tegenwoordig helaas niet meer te bezichtigen.

Sporen uit de Tweede Wereldoorlog
De Tweede Wereldoorlog heeft in het gebied ten oosten van Hoog Soeren toonbaar haar sporen achtergelaten, hoewel dit bij veel mensen niet bekend is. Het gebied herbergde een groot Duits munitie-opslagdepot - vermoedelijk zelfs het grootste depot van Europa - met 273 half-ingegraven opslagplaatsen van over het algemeen 6 x 6 meter. De reden dat het depot hier gevestigd was had vermoedelijk te maken met de centrale ligging van de Veluwe tussen Engeland en Duitsland. Het was een relatief dunbevolkt gebied en de bossen boden voldoende bescherming om het depot vanaf de grond en vanuit de lucht uit het zicht te houden.

Ondanks destijds opruimpogingen van de Duitsers, geallieerden en - later - de Nederlandse overheid is het gebied nog steeds vervuild met munitie. En ondanks dat ook de gemeente Apeldoorn sinds 1998 bezig is met een explosievenopruimproject herbergt een gebied van 500 hectare tot op de dag van vandaag nog resten van deze vernietigingen in de vorm van scherven, maar ook munitie die nog op scherp staat. Het is een gebied waar nog vele sporen van deze geschiedenis te zien zijn. Diverse naoorlogse springputten herinneren aan de opruimwerkzaamheden van de depots. Langs de wegen is exact te zien waar de depots hebben gestaan. Na afgraving van de gronden voor sanering is hier nieuwe grond opgekomen die een andere vegetatie laat zien. Tevens zijn aan de randen van het gebied nog plaatsen te zien waar tanks hebben gestaan om het gebied te beschermen. De sporen van de rupsbanden zijn zelfs na ruim 65 jaar nog niet uitgewist.

Ooit ontstaan als agrarische nederzetting, ontwikkelde Hoog Soeren zich in het begin van de 20e eeuw tot een geliefde vestigingsplaats voor welgestelden uit het westen van het land. Een aantal boerderijen werd omgevormd tot woonhuizen, maar er werden ook veel nieuwe woningen gebouwd.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Hoog Soeren heeft 18 rijksmonumenten, waarvan er 12 betrekking hebben op grafheuvel-terreinen.

- Hoog Soeren heeft 17 gemeentelijke monumenten.

- Hoog Soeren is een van de weinige esdorpen in Nederland die nog in oorspronkelijke staat behouden is gebleven. In 1996 is het benoemd tot gemeentelijk beschermd dorpsgezicht. - Het dorp Hoog Soeren en de buurtschap Radio Kootwijk, beide gemeente Apeldoorn, zijn in 2012 aangewezen als van rijkswege beschermd dorpsgezicht. De aanwijzingen zorgen ervoor dat bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen de historische en stedenbouwkundige karakteristieken van de gebieden behouden blijven. "Hoog Soeren is een gaaf bewaard gebleven esdorp-nederzetting op de Veluwe. De van oorsprong agrarische nederzetting ontwikkelde zich tot een nederzetting voor bosarbeiders, boswachters en jachtopzieners. In de eerste helft van de 19e eeuw werd het gebied ook een toeristische trekpleister en een aantrekkelijke woon- en verblijfplaats voor welgestelden." (aldus de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed ter gelegenheid van de 'aanwijzing')

- Aan de Soerenseweg, vanuit het dorp gezien op het eerste of tweede pad rechts, staat na zo'n 50 meter een dubbel-monument ter nagedachtenis aan 16 mannen die daar op 13 april 1945 door de Duitsers zijn gefusilleerd. 13 april was drie dagen voor de bevrijding van Apeldoorn... Het monument wordt onderhouden door de De Parkenschool in Apeldoorn, die het monument heeft geadopteerd. Elk jaar op de 2e of 3e woensdag in april wordt er een herdenking gehouden in aanwezigheid van de nabestaanden. Ter plaatse staat dit gebied bekend als het Kruisjesdal. Het pad voert naar het gebied van het onder Hoog Soeren bij het kopje Geschiedenis vermelde voormalige munitiedepot. Beschrijving van de 16 op 13 april 1945 te Hoog Soeren gefusilleerde mannen.

- De (PKN) Kapel van Hoog Soeren (huisnr. 44) is gebouwd in 1903, verbouwd in 1933, met een aanbouw uit 2001. Het glas-in-loodraam uit 2005 is ontworpen door de Hoogsoerense kunstenares Gaby Bovelander en vervaardigd door de Apeldoornse glazenierster Veronica Huis in 't Veld. Het verbeeldt een vis, het symbool van het christendom. De schilderachtige kapel is ook te huur voor een burgerlijk huwelijk en/of kerkelijke inzegening.

- 40 bronzen boomstronken van ongeveer 1 meter hoog markeren de plattegrond van de gotische kathedraal Notre Dame in Reims (Frankrijk). Een kunstwerk van kunstenaar Marinus Boezem. Koningin Beatrix kocht het kunstwerk aan in 1998 en schonk het in 1998 aan Kroondomein Het Loo ter gelegenheid van haar 60e verjaardag, om de verbondenheid van de Oranjes met dit unieke gebied te benadrukken. De Kathedraal staat achter de Echoput in de Hoog Soerense Bossen, N van de Amersfoortseweg (ter plekke staan geen verwijzingen). Onderaan deze pagina vindt u er een foto van.

- Aan de Steeg staat het bijzondere huis Mjölnir. Bijzonder zowel architectonisch als qua 'huis met een verhaal'. Een toelichting vind je onder de link.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Het Aardhuis, gelegen even ten noordwesten van Hoog Soeren aan de Amersfoortseweg, vormt een pittoresk stukje Oranjegeschiedenis in het Kroondomein bij Apeldoorn. Evenals zijn naamgenoot de stadhouder, was koning Willem III ook een verwoed jager. Tussen 1839 en 1855 was de valkenjacht bijzonder populair op Het Loo. In de tweede helft van de 19e eeuw nam de jacht op het grofwild weer toe. Dit grofwild, zoals moeflons, wilde zwijnen en damherten is in de loop der eeuwen in het gebied uitgezet en werd onderhouden in zogenaamde wildbanen.

Koning Willem III liet in 1861 jachtchalet Het Aardhuis bouwen, op bijna het hoogste punt van de Veluwe (de 102 meter hoge Aardmansberg), naar ontwerp van architect H.F.G.N. Camp (1821-1875). Het moest dienen als jachthuis, maar ook als een rustplek waar de koning een riant uitzicht had op de oefenende soldaten van het legerkamp Nieuw-Milligen. "Het schoonste plekje op Soeren - op een van de hoogste heuvelen - is er voor uitgekozen. Aan alle kanten door balkons omgeven, biedt dit allervriendelijkst gelegen landhuis een verrukkelijk uitzicht over de heide, het kamp te Milligen en de achter Meerveld gelegen heuvelrij", zoals J.J.H. Martijn Het Aardhuis destijds bezong.

Het bouwen van dit jachthuis, op meer dan 100 meter hoogte, was geen gemakkelijke klus. Het gebied was nooit bewoond, omdat er geen water was. De put voor Het Aardhuis moest dan ook 80 meter diep worden. Het koninklijk karakter van Het Aardhuis is het best bewaard gebleven in de stijlkamer die Willem III helemaal in het teken van de jacht heeft laten inrichten. Het gewerenrek met daarin antieke geweren, die ook nog van koning Willem III zijn geweest, staat er nog net zo als in 1861 en ook de stoelen, gemaakt van afgeworpen hertengeweien, staan nog steeds op dezelfde plek als in vroeger tijden. Voor nadere informatie over bezoekmogelijkheden zie de site van Museum en Wildpark Het Aardhuis.

- W van de Echoput, NO van het Aardhuis ligt de Torenberg. Als 107,1 meter hoge heuvel in een stuwwal is dit het hoogste punt van de gemeente Apeldoorn, de op één na hoogste heuvel van Gelderland en het op drie na hoogste punt van Nederland.

- In de uitgestrekte bos- en heidevelden rond Hoog Soeren zijn vaak herten en wilde zwijnen te zien. 's Avonds kun je er ook vossen of dassen tegenkomen. In de herfst is hier op een van de weinige plekken in Nederland nog het "burlen" van herten te horen, als teken dat de bronsttijd is aangebroken.

Terug naar boven

Beeld

- Pagina met 83 oude ansichtkaarten van Hoog Soeren.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Hoog Soeren (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Hoog Soeren.

- Veiligheid: - (Vrijwillige) Brandweer Hoog Soeren is opgericht in 1928. In 2011 is er een discussie over bezuinigingen op de brandweer in de gemeente Apeldoorn. Hoog Soeren is een van de posten die met opheffing wordt bedreigd. De gemeenteraad besluit uiteindelijk echter dat die moet blijven: de post heeft vanwege zijn ligging en vanwege de specifieke kennis van de mensen een bijzondere rol bij de bestrijding van natuurbranden. Dat is ook precies waar de in 2012 aangeschafte wagen, die een voorganger verving, op is toegerust. De Iveco Eurogargo met 280 pk motorvermogen kan al rijdend een schuimdeken leggen en water spuiten. Er gaat 4000 liter water mee aan boord, naast 300 liter schuimvormend middel. Het voertuig kost ca. 300.000 euro, inclusief opleiding, en gaat volgens de planning 15 jaar mee. Bijzonder is dat het voertuig vanwege de schuimcapaciteit ook bedoeld is om ingezet te worden bij grote incidenten op vliegveld Teuge en bij ongelukken met gevaarlijke stoffen. (bron: de Stentor, 12-12-2012)

Reacties

(1)

Aan het hoofdstukje 'Sporen uit de Tweede Wereldoorlog' kan nog het volgende worden toegevoegd.
Gezien vanuit Hoog Soeren, op het eerste of tweede pad rechts, staat na zo'n 50 meter een dubbel-monument ter nagedachtenis aan 16 mannen die daar op 13 april 1945 door de Duitsers zijn gefusilleerd. 13 april was drie dagen voor de bevrijding van Apeldoorn...
Het monument wordt onderhouden door de De Parkenschool in Apeldoorn; elk jaar in april wordt er een herdenking gehouden in aanwezigheid van de nabestaanden.
Ter plaatse staat dit gebied bekend als het Kruisjesdal (oorsprong naam?) en voor zover ik weet voert het pad naar het gebied van het genoemde munitiedepot. Of dit deel van het bos tot het dorp Hoog Soeren behoort, weet ik niet. Het ligt in ieder geval dichter bij de bebouwde kom van Hoog Soeren dan bij die van Apeldoorn.

Reactie toevoegen