Geleen

Plaats
Stad
Sittard-Geleen
Westelijke Mijnstreek
Limburg

DK_20120406_8270_Geleen_bronzen_beeld_Jonas_en_de_Walvis.jpg

Geleen, bronzen beeld Jonas en de Walvis

Geleen, bronzen beeld Jonas en de Walvis

Geleen Lutterade schuur met antiek boerengereedschap.jpg

Geleen, schuur met antiek boerengereedschap

Geleen, schuur met antiek boerengereedschap

Geleen Lindenheuvel pastorie.jpg

Geleen, Lindenheuvel, pastorie

Geleen, Lindenheuvel, pastorie

Geleen Lindenheuvel kiepkar herinnert aan de mijngeschiedenis.jpg

Geleen, Lindenheuvel, kiepkar herinnert aan de mijngeschiedenis

Geleen, Lindenheuvel, kiepkar herinnert aan de mijngeschiedenis

Geleen Lindenheuvel Chemelot industrieterrein.jpg

Geleen, Lindenheuvel, Chemelot industrieterrein

Geleen, Lindenheuvel, Chemelot industrieterrein

geleen_sint_janskluis.jpg

Geleen, Sint Janskluis.

Geleen, Sint Janskluis.

LB gemeente Geleen in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Geleen in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Geleen in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Geleen

Terug naar boven

Status

- Geleen is een stad in de provincie Limburg, in de regio Westelijke Mijnstreek, gemeente Sittard-Geleen. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2000. Geleen wordt in toenemende mate gezien als onderdeel van de ‘dubbelstad’ Sittard-Geleen, omdat deze steden aan elkaar zijn gegroeid.

- Onder de stad Geleen valt ook het grootste deel van de buurtschap Daniken.

- De stad Geleen omvat verder de wijken/buurten Oud-Geleen, Geleen-Centrum, Lindenheuvel, Geleen-Zuid, De Kluis, Haesselderveld, Janskamppark, Dassenkuil, Landgraaf/Maastrichterbaan en Dassenkuil-Noord/Geleen-Noord, Krawinkel en Lutterade. Spaans Neerbeek is helaas verdwenen.

- Wapen van de voormalige gemeente Geleen.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
Gelaen.

Oudere vermeldingen
1148 vals? ca. 1175 Glene, 1201 Glene.

Naamsverklaring
Oorspronkelijk een waternaam (de Geleenbeek) met de betekenis ‘schoon, glanzend’. (1)

Terug naar boven

Ligging

Geleen ligt NO van Maastricht, ZW van Sittard.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 had de gemeente Geleen 440 huizen met 2.093 inwoners, verdeeld in dorp Geleen 131/627 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Lutterade 145/683, Krawinkel 124/568, Neerbeek (ged.) 28/136, Daniken (ged.) 7/54 en Munstergeleen (ged.) 5/25.

- Per 1 januari 2001 is de gemeente Geleen opgeheven en opgegaan in de gemeente Sittard-Geleen met 2.461 hectare, 15.240 huizen en 33.947 inwoners.

- Tegenwoordig heeft Geleen ca. 16.000 huizen met ca. 35.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

5.000 jaar v.Chr. leefden hier al mensen, de Bandkeramiekers, een stam die zijn eigen potten bakte en die voorzag van een sierband. De eerste schriftelijke vermelding van Geleen stamt uit 1201.

Tot begin 20e eeuw was Geleen een boerendorp (Oud-Geleen). Door de (op)komst van de mijnindustrie veranderde het plattelandsdorp in een dynamische, moderne, middelgrote stad met grote ambities - in een bekend carnavalsliedje te kijk gezet: “Gelaen dat weurd ‘n waereldstjad, v’r höbbe ei begin!”

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn Geleen en de mijn Maurits in de nacht van 5 op 6 oktober 1942, naar het heet ‘per vergissing’, door de geallieerden gebombardeerd. Het aantal slachtoffers bedroeg 83 doden en 22 zwaargewonden. 59 huizen werden vernield en 105 werden ernstig beschadigd. Ook de Maurits had grote materiële schade.

Na de ernstige economische terugslag tengevolge van de mijnsluitingen vanaf 1965 - de Geleense Staatsmijn Maurits, indertijd (1925) gepromoot als de modernste van Europa, werd het eerst gesloten (1967) - werden dynamiek en ambities danig gefrustreerd. De afbouw en sluiting van de mijnen zouden, zo werd bepaald, in 10 jaar voltooid zijn. Een groot gedeelte van de mijnwerkers zou worden omgeschoold en te werk gesteld in de nieuwe autofabriek van DAF in Born; beginnend met ca. 500 in 1967 tot ca. 6.000 in 1972. Aanvankelijk lukte dat niet zo best, mede tengevolge van internationale factoren (de oliecrisis en wereldwijde economische malaise).

Pas vanaf eind jaren tachtig braken betere tijden aan. De chemische tak van de staatsmijnen kon verder worden uitgebouwd: DSM (oorspronkelijk ‘Dienst der Staatsmijnen’, al sinds de jaren vijftig betitelde het bedrijf zich als ‘Dutch State Mines’) werd een chemiereus en international, gelegen op Geleens grondgebied (t/m 1981 ook nog deels op grondgebied van de gemeente Beek). DSM is voortgekomen uit de mijnindustrie: Staatsmijn Maurits, de Cokesfabriek en het SBB (StikstofBindingsBedrijf) lagen in Geleen en Beek. Verder is er sinds 2002 het Industriepark Chemelot aan de A2, waar o.a. DSM en SABIC zijn gevestigd.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Geleen, kunt u terecht bij Heemkundevereniging Geleen. - Geschiedenis van Geleen in jaartallen op de site van de vereniging. - In het Heemkundemuseum van de vereniging zijn o.a. de rijke mijnhistorie van Geleen, archeologische vondsten en allerlei zaken uit het boerenleven te zien.

Enkele cultuurhistorisch bijzondere (deels voormalige) wijken van Geleen
Oud-Geleen

De vroegste bebouwing in Oud-Geleen dateert uit de 9e eeuw. In 2010 is Oud-Geleen benoemd tot gemeentelijk beschermd dorpsgezicht. Redenen zijn o.a. dat het middeleeuwse stratenpatroon in Oud-Geleen in tact is gebleven en bijdraagt aan de beleving van Oud-Geleen. Bochtige wegen, diverse zichtlijnen, doorkijkjes en straatwanden, die aangepast zijn aan de krommingen van deze wegen, vormen een schakel naar het verleden. Overblijfselen met historische waarde liggen vooral in dit ouste deel van Geleen. Zo is er de romaanse toren van de kerk (14e/15e eeuw) en zijn er nog enkele patriciërshuizen van vroegere bierbrouwers en leerlooiers. Site van en over Oud-Geleen.

Lindenheuvel
(in het Limburgs: blijkens de plaatsnaamborden: Lèntjheuvel). In zijn huidige vorm is het toponiem Lindenheuvel vrij recent. Het is rond 1920 officieel, als naam van een nieuwe wijk, gevormd naar de oude veldnaam Lindheuvel of Lintheuvel. Die ‘heuvel’ vormde toen ongeveer het centrum van een stuk gemeentegrond van 68 ha akkers en weiden, die waren verpacht aan de inwoners van Lutterade. De wijk heeft ca. 9.000 inwoners. De groei van de wijk Lindenheuvel loopt parallel met de ontwikkeling van de Staatsmijn Maurits. De thans drukke verkeersader die door Lindenheuvel loopt, was begin 20e eeuw nog niet meer dan een zandweg. Er lagen slechts een paar boerderijen. In 1919 werden tegen het terrein van de mijn aan de eerste 48 arbeiderswoningen gebouwd voor de arbeiders van de Maurits. Het complex werd Swentibold genoemd en groeide uit tot 102 woningen. De meest intensieve bebouwing in Geleen na 1920 vond plaats in Lindenheuvel. Door de uitbreidingen van de Maurits moest er een groot aantal woningen worden gebouwd. Er kwam voor Lindenheuvel een apart uitbreidingsplan - met veel groen - voor ‘Groot Lindenheuvel’. Het grootste gedeelte van de mijnindustrieën lag aan de kant van Lindenheuvel; de DSM- en SBB-terreinen omsluiten de wijk aan de zuid- en westzijde; in het oosten zorgt de spoorlijn Sittard-Maastricht voor een afscheiding van de rest van Geleen. De wijk wordt ter plekke met witte plaatsnaamborden aangeduid. Wijkplatform Lindenheuvel.

Lutterade
Lutterade (in het Limburgs: Lötterao) betekent kleine rade, ‘rooiing, ontginning van bos’. De Geenstraat, die vroeger W van het spoor in ZW ri. verder liep, lijkt in een vroegere periode een weg langs de rand van het bos te zijn geweest. Men vermoedt daarom dat de ontginning, waaraan de naam Lutterade herinnert, ten NW van die weg zal zijn ontstaan. Lutterade heeft zijn identiteit nagenoeg verloren door de ingrijpende veranderingen die de aanleg van de mijn Maurits en van de Julianatunnel in de kern van het dorp teweegbrachten en door het aaneengroeien van de diverse wijken binnen de gemeente. Tevens is de spoorlijn Sittard-Maastricht dwars door de oorspronkelijke bebouwing aangelegd (ter hoogte van het station Geleen-Lutterade). Daarentegen zijn in de jaren twintig en dertig pogingen ondernomen om de naam van de gemeente Geleen in Lutterade te veranderen. De mijn, het gemeentehuis en het drukste station lagen immers in Lutterade. En nadat het hoofdpostkantoor van Oud-Geleen naar Lutterade was verhuisd werden zelfs de telefoonnummers van de inwoners van Oud-Geleen onder Lutterade vermeld. De naamswijziging heeft geen doorgang gevonden en de oude kern van Lutterade is grotendeels verdwenen. Kleine stukjes van het oude Lutterade zijn nog bewaard gebleven. O.a. langs de Geenstraat en de aansluitende straat Op de Vulling staan nog wat mooie oude pandjes en een boerderij die gerenoveerd is en gemoderniseerd met instandhouding van oude elementen. Verder staan er nog twee oude panden langs de Waterstraat, en een puthuisje. De naam Lutterade wordt nog officieel gebruikt als wijknaam voor het gedeelte van Geleen tussen het spoor, de Groenstraat in het zuiden, de Rijksweg, de Laan van Algarve en de Henri Hermanslaan. Het deel W van de Hermanslaan heet Dassenkuil-Lutterade.

Spaans Neerbeek
Spaans Neerbeek werd ook Dael-Neerbeek genoemd. Het voorvoegsgel Dael of Daal had dezelfde betekenis als Neer-. Derhalve betekende Dael-Neerbeek ‘het verder stroomafwaarts gelegen gedeelte van Neerbeek’. De buurtschap lag NO van het dorp Neerbeek, N van de spoorlijn. Grensde aan de parochie Oud-Geleen. Zie ook bij Neerbeek. 1840 28 huizen, 136 inwoners. De buurtschap liep van de spoorlijn N van Neerbeek tot aan de Lienaertsstraat en was voorzien van plaatsnaamborden ‘Spaans Neerbeek, gemeente Geleen’. De Dorpsstraat maakte deel uit van de hoofdverbinding tussen Beek en Oud-Geleen. Spaans Neerbeek is in 1966-1969 afgebroken. Hierdoor is de hechte gemeenschap die er vaak al generaties lang woonde, volledig verdwenen. Ook de vele fraaie huizen en schuren in vakwerk die er nog stonden, zijn hierdoor van de kaart geveegd. Nog slechts een enkel huis, een paar bomen en de naam Spaans Neerbeek die men aan de oude Dorpsstraat gaf, herinneren nog aan deze voormalige buurtschap. Het gebied maakt thans deel uit van de wijk Geleen-Zuid.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Geleen heeft 26 rijksmonumenten.

- De parochiekerk van Oud-Geleen is een zogeheten waterstaatskerk uit 1862. De toren stamt daarentegen nog uit ongeveer 1500. Deze is gebouwd met hoofdzakelijk mergelsteen. Van de drie geledingen heeft de tweede aan alle vier de zijden nissen. De derde heeft in elke wand een dubbel galmgat en kleine spitsbogen, die vermoedelijk de restanten van een fries zijn. Naast de toren is in een nis een oude beeldengroep te zien. Hier is een laatmiddeleeuwse stenen Calvariegroep te zien: een scène van de kruisiging van Christus, genoemd naar de plek des (on)heils. Het hardstenen doopvont in de kerk zou zijn gemaakt in 1662 en draagt een reliëf met het wapen van de adellijke familie Huyn. (3324)

- De Augustinuskerk (Prins de Lignestraat 31, Lutterade-Krawinkel) heeft een groot orgel, afkomstig uit de Sint Laurentiuskerk te Rotterdam. Het is in 1857 gebouwd door Loret Vermeersch.

- De kerk aan de Bloemenmarkt (Lindenheuvel) kwam gereed in 1928. Het is een grote kerk met ongeveer 700 plaatsen. Er zijn twee oksaals, waarvan de hoogste een indrukwekkend orgel draagt. In de apsis van het priesterkoor zijn vijf glas-in-loodramen met afbeeldingen van de verhalen uit het Oude en Nieuwe Testament die betrekking hebben op de Eucharistie.

- In de wijk De Kluis staat de St. Janskluis (Spaubeeklaan), de verblijfplaats van achtereenvolgende kluizenaars, die werd gebouwd in 1699. De laatste kluizenaar-bewoenr stierf in 1912. De kluis is gesticht ter ere van de H. Lazarus door Maria Dorothea van Salm. Het is een rechthoekig gebouwtje met een kapel aan de noordzijde en aan de andere kant een kelder met een woonvertrek erboven. Het muurwerk is uitwendig geleed door speklagen, waarbij bak- en mergelsteen zijn afgewisseld.

- In 1751 bouwt drossaert Reinier Corten het Drossaerthuis (Geenstraat), dat in 1970 is gerestaureerd.

- Gevelstenen in Geleen.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Carnaval. - Sjtadsvastelaovesvereniging De Flaarisse Gelaen.

- Gelaender Kirmes gedurende 6 dagen (vr. t/m wo.) na Pinksteren.

- De MP Feesten (weekend in juni) is 3 dagen feest met o.a. popfestival, fanfares en harmonieën, Jaarmarkt met ca. 150 kramen en een grote brunch.

- Kermis (rond een weekend begin augustus) in Geleen-Lindenheuvel.

- De Torenfeesten (op een zondag in september) in het centrum van Oud-Geleen hebben een tweeledig doel, nl. het verstevigen van de band tussen de parochianen onderling en het bijeenbrengen van gelden voor het verfraaien en instandhouden van het kerkhof en de Parochiekerk van de H.H. Marcellinus & Petrus, het oudste monument van Geleen.

- Kermis (begin september) in Oud-Geleen.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Natuur- en recreatiegebied Hof van Limburg, een gebied van circa 40 hectare nabij de woonwijk Lindenheuvel, omvat een aaneengesloten gordel van 14 hectare bos en 3 hectare natuurlijk grasland. Ook is in het gebied rekening gehouden met duurzaam waterbeheer, samen met recreatievoorzieningen als een uitzichtheuvel, speelterp en arboretum. Verder is er een Millenniumbos, 1,6 kilometer fietspad en 4,3 kilometer wandelpad.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Geleen (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Lokale links: - Geleen linkspagina.

- Sport: - Handbalvereniging HV Vlug en Lenig. - IJshockey in Geleen betekent al sinds 1968 een topavond vol topsport. De sfeer tijdens een thuiswedstrijd van de Eaters op zondagavond is ongeëvenaard en uniek in Nederland.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Geleen Bachstraat, - idem Banninglaan en - idem Parallelweg.

Reacties

(1)

Erg jammer dat de oude kern van Lutterade van de kaart geveegd is, er stonden ooit bijzondere panden ( die ik helaas niet heb mogen meemaken), er zijn echter nog kleine stukjes bewaard gebleven langs de Geenstraat en de aansluitende straat Op de Vulling, daar staan nog wat mooie oude pandjes en een boerderij, die gerenoveerd is en gemoderniseerd, met instandhouding van oude elementen, verder staan er nog twee oude panden langs de Waterstraat, en een puthuisje.
De naam Lutterade leeft trouwens niet alleen in de volksmond, hij wordt ook nog officieel gebruikt als wijknaam voor het gedeelte van Geleen tussen het spoor, de Groenstraat in t zuiden, de Rijksweg, de Laan van Algarve en de Henri Hermanslaan, als Lutterade en het gedeelte ten westen van de H. Hermanslaan als Dassenkuil-Lutterade.

Red.:
Dank voor uw reactie. We hebben de beschrijving er op aangepast.

Reactie toevoegen