Urmond

Plaats
Dorp
Stein
Westelijke Mijnstreek
Limburg

LB gemeente Urmond in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Urmond in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Urmond in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Urmond

Terug naar boven

Status

- Urmond is een dorp in de provincie Limburg, in de regio Westelijke Mijnstreek, gemeente Stein. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1981.

- Wapen van de voormalige gemeente Urmond.

- Onder het dorp Urmond vallen voor de postadressen ook het dorp Berg aan de Maas en de buurtschap Nattenhoven.

- Het dorp is verdeeld in de kernen Oud-Urmond en Urmond-Oost.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
Werment.

Oudere schrijfwijzen
Eurmond, 1153 Ouermuonte, 1166 Ouermunthe, Overmunte, 1361 Oirmont, 1366 Oermond, 1367 Uvermont, 1429 Urmondt.

Naamsverklaring
Munte
is een Romaans leenwoord in het Oudnederlands en betekent 'berg'. De algemene opvatting is dat de plaats aan de Maas ter onderscheiding van Roermond, waarin men hetzelfde tweede lid meende te herkennen, Overmunte werd genoemd, waarin over de betekenis 'stroomopwaarts gelegen' heeft. De monding van wat nu de Ur heet, lag in de 12e eeuw veel westelijker. De naam van de Ur is secundair ontstaan, omdat men Urmond - net als in Roermond - heeft opgevat als mond 'monding' van de Ur. Ten noorden van het dorp ligt Berg (aan de Maas). Het is denkbaar dat Overmunte 'Overberg' ter onderscheiding van het nabijgelegen Berg en niet ter onderscheiding van Roermond is gebruikt.(1)

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Urmond ligt N van het dorp Stein, NW van de stad Geleen, aan beide kanten van het Julianakanaal, in het W grenzend aan de Maas en België, tegenover Meeswijk, in het O grenzend aan de A2. Het dorp ligt verder Z van het dorp Berg aan de Maas, W van de stad Sittard en NNO van het dorp Meers.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Urmond 225 huizen met 1.068 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 129/600 (= huizen/inwoners) en buurtschap Berg 96/468.

- In 1839 is het gebied rond hoeve Palmenhof (circa 100 hectare) aan België afgestaan.

- Per 1 januari 1982 is de gemeente opgeheven en als volgt verdeeld:
naar Stein: 390 hectare met 4.884 inwoners;
naar Geleen: 150 hectare met 31 inwoners.

- Tegenwoordig heeft het dorp ca. 2.000 huizen met ca. 5.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

In den beginne maakt Urmond deel uit van de bezittingen van de aartsbisschop van Keulen. Tengevolge van een aantal oorlogen is het land verloren gegaan. In 1153 komt het weer in handen van de aartsbisschop.

Samen met een aantal omringende dorpen maakte Urmond deel uit van het ambt Born. Dit gebied ging over van Gelderse in Gulikse en daarna in Franse handen.

Urmond heeft nog overblijfselen van aarden wallen, maar de vroegere poorten zijn gesloopt. Sommige bronnen stellen dat het dorp rond 1300 stadsrechten gekregen zou hebben, maar daarvoor schijnt geen enkel bewijs te zijn.

Vanaf de 13e eeuw ontwikkelt Urmond zich als handelsplaats. Dit komt door de scheepvaart. De talrijke oorlogen in deze streek hebben voor een belangrijk deel de maasvaart en handel beïnvloed. Met name de Tachtigjarige Oorlog is een moeilijke tijd voor schippers.

Urmond was vroeger een gevreesde tolplaats voor de passerende schepen op de Maas. In de loop van de tijd hebben niet alleen oorlogen, maar ook overstromingen en lage waterstanden gezorgd voor stillegging van de maasvaart. Dit resulteert uiteindelijk in de aanleg van het Julianakanaal en de Zuid-Willemsvaart. Samen met de spoorlijn vanuit Maastricht, zijn dit de redenen voor het ‘opdoeken’ van de haven.

Vroeger was Urmond een belangrijke Maashaven. Het oude deel van het dorp was een havenplaatsje aan de Maas. Door de aanleg van de Zuid-Willemsvaart in de jaren 1822/26 en van het Julianakanaal rond 1930 werd de haven steeds minder belangrijk. Door de aanleg van het Julianakanaal kwam het oude dorp zelfs wat geïsoleerd te liggen, met de andere dorpen en kernen (zoals Borgharen, Itteren, Meers en Maasband, Ohé en Laak en Stevensweert) op het lange ‘eiland’ tussen Julianakanaal en Maas. (3079)

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Urmond heeft 18 rijksmonumenten.

- Gevelstenen in Urmond.

- De oude dorpskern is een beschermd dorpsgezicht.

- De oude RK Sint Martinuskerk (Grote Straat) is een eenbeukige bakstenen kerk die in 1793 ter vervanging van een middeleeuwse bouwval ter plaatse gebouwd werd. De bouwers hanteerden bij de toepassing van het eenbeukige schip, het smallere polygonale koor en de ranke toren beproefde vormen. Enkele decennia geleden is het mooi op het hoge ommuurde kerkhof in Oud-Urmond, tussen het Julianakanaal en de Maas gelegen gebouw gerestaureerd. Sinds 1955 is de kerk aan de eredienst onttrokken. Momenteel is zij in gebruik als tentoonstellingsruimte en voor culturele activiteiten. (3324)

- In 1955 is een nieuwe Martinuskerk (Sint Maartensstraat 3) in gebruik genomen, een ontwerp van de Heerlense architect Frits Peutz. In de oude en de nieuwe kerk werd en wordt de H. Leonardus vereerd. Het ontstaan van deze devotie is niet duidelijk. Uit de omgeving kwam men naar Urmond om de reliek van de heilige te vereren, een volle aflaat te verdienen en de kermis en jaarmarkt te bezoeken. Vieringsdag: eerste zo in juli (+ octaaf), 6 november. (3023)

- Tegenover de St. Martinuskerk ligt het uit 1612 daterende Schippershuis, een van Urmonds meest gefotografeerde burgerlijke monumenten. Volgens de overlevering zou het huis dienst hebben gedaan als opvanghuis voor bejaarde Maasschippers. Er kwamen veel schippers wonen van niet-katholieke komaf. Zij vormden samen met Urmondse ingezetenen sinds 1658 de NH gemeente. (3325)

- Kerk van St. Antonius van Padua (Graetheidelaan 54A). De lokale verering van Antonius van Padua komt voor het eerst naar voren in 1863, bij de stichting van een broederschap van St. Antonius, mogelijk ook het begin van de bedevaart naar dit dorp. De verering vond plaats in de kerk van de paters minderbroeders conventuelen. Na de opheffing van de kloostergemeenschap in 1970, kreeg de devotie in 1978 onderdak in de kerk van het rectoraat Urmond-Oost. (3121)

- Het witgepleisterde bakstenen gebouwtje van de protestantse kerk met een beuk en een halfronde apsis werd in 1685 gebouwd als hervormde kerk. Dit voor Limburg vrij zeldzame gegeven is verklaard door de aanwezigheid van veel Hollanders in die tijd, omdat het dorp een bloeiende rivierhaven had. Zoals elders in het land meer te zien is, bouwden de hervormden in die dagen sobere en functionele, zij het niet geheel van franje ontdane kerken. Wanneer men hier beoogde af te zien van versiering, dan heeft men aan de buitenzijde de kroonlijst op stevige pilasters met Ionische kapitelen en de dakruiter toch te sierlijk gemaakt. (3324) De kerk maakt deel uit van de Protestantse Gemeente te Geleen - Beek - Urmond.

- Achthoekige Bokkenrijderskapel of Mariakapel aan de Graetheidelaan.

- Standerdmolen (naamloos) uit 1805. Het Gilde van Vrijwillige Molenaars in Nederland heeft de jaarlijkse Biotoopprijs in 2001 uitgereikt aan het gemeentebestuur van Stein. De gemeente werd geprezen vanwege de herinrichting van het Molenpark in Urmond. Volgens de molenaars komt die reconstructie ten goede aan de instandhouding van de Standerdmolen, die draaiende wordt gehouden door vrijwillig molenaar Albert van Hees. De biotoop rondom molens is belangrijk voor de molen zelf. Door bijtijds bomen en struiken te kappen en te snoeien krijgt de wind weer vrij spel en dat komt de windmolen ten goede.

- Joodse begraafplaats aan het Kloosterpad. De enige daar nog zichtbare zerk draagt het jaartal 1892.

- Monumentenstichting Urmond.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Winterwandeltocht (op een zondag begin januari). Je kunt kiezen uit de afstanden 6, 12, 18 en 25 km. Nadere informatie bij W. Verleng, tel. 046-4330167.

- Carnaval. - Carnavalsvereniging CV De Waterratte. - CV De GaasKnöppele.

- Sinds 1982 organiseert Stichting Urpop jaarlijks op Hemelvaartsdag het gratis toegankelijke Urpop festival. Het win-win idee erachter is om beginnende bands een podium te bieden op een groot festival en de jongeren gratis een popfestival te laten bezoeken. Dit is in de beginjaren ontstaan in het Urmondse jongerencentrum De Kelder in samenwerking met de buurt tussen kanaal en E9 (wij vermoeden dat ze daar de A2 mee bedoelen, die tegenwoordig ook E25 heet en vroeger wellicht E9 heette?). Zo werd in 1982 nog begonnen met een budget van 500 gulden en een podium gebouwd met kratten. Nu staat er een professioneel podium en is het budget ook 'iets' groter geworden. Maar het idee is nog altijd hetzelfde; beginnende bands een podium bieden afgewisseld met (semi-)professionele acts. Voor een indruk van hoe het eraan toegaat, zie de impressie Urpop 2016 (57 min.).

- Historisch festival Sint Leendertkermis (op een zondag in juni), georganiseerd door Stichting Vrijheid Urmond, die zich ten doel stelt om meer zichtbaarheid te geven aan de rijke historie van het dorp en het Urmonds cultureel erfgoed.

- Carnavalsvereniging De Waterratte organiseert op een zondag in juli de Zeepkistenrace, waaraan jaarlijks tussen de 30 en 40 deelnemers meedoen. De deelnemers gaan met een eigen gemaakte zeepkist een helling af, en strijden daarmee voor de snelste tijd, de orginaliteitsprijs of de pechprijs.

- Het kerstmarktcomité organiseert op een zondag in de 1e helft van december van 14.00-19.00 uur de nostalgische Kerstmarkt in Oud-Urmond (aanmelden bij Facebook verplicht). In het mooie decor van de historische kern vind je naast de vele marktkramen in de Grotestraat, Schippershuis, Terpkerk en fanfarezaal de nodige sfeervolle eet- en drankgelegenheden. Voor de levende kerstmuziek zorgen ensembles van Fanfare St. Martinus.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Ommetje Oud-Urmond (2 km).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Urmond.

- Onderwijs: - Basisschool De Maaskei.

- Jeugd: - Scouting Urmond is opgericht in 1951.

- Sport: - Voetbalvereniging RKVV Urmondia is opgericht in 1928.

- Overige verenigingen: - Stadssjötterie St. Leendert Uermend is opgericht in 1992. Hoe dat zo gekomen is, is een mooi verhaal dat we je niet willen onthouden: "Om een belofte na te komen; het openen van de 20e St. Leendertmarkt met een heuse schutterij met leden uit Urmond, is in 1992 een vergadering opgeroepen om de plannen te bespreken. Er wordt besloten een schutterij in het leven te roepen, onder voorwaarde van een éénmalig bestaan gedurende de St. Leendertmarkt van 1993. Dat betekent dat bij de opening van de markt de schutterij officieel wordt geïnstalleerd en bij de sluiting van de markt, op de zondag, de schutterij wordt opgeheven. De schutterij zou tijdens haar korte bestaan de trotse naam ‘Stadssjötterie St. Leendert Uermend’ dragen.

Zo gezegd, zo gedaan: er worden uniformen geleend van de schutterij in Eys, handige mensen uit het dorp maken houten geweren en het bordje voor de bordjesdrager, en er worden de nodige repetities gehouden, want in de maat lopen is toch wel een must. Verder wordt er ook nog een heus exercitiepeloton in het leven geroepen en wordt er een drumband geformeerd, die ook de nodige repetities houdt. Op 12 juni wordt er een heus Koningsschieten gehouden om een eerlijke koning te verkrijgen. Diezelfde avond vindt de kroning van de koning plaats bij de pomp voor de oude kerk van Urmond.

Trots als pauwen wordt er op 26 juni dan ook opgemarcheerd naar de Fanfarezaal om de schutterij op te richten, met in hun midden koning John Meulenberg en zijn koningin Rika. De schutterij wordt opgericht en er worden diverse demonstraties verzorgd door het exercitiepeloton. Op zondagavond, bij het sluiten van de markt, wordt de schutterij, zoals vooraf immers was afgesproken, opgeheven. Maar... mede door de vele positieve reacties tijdens de markt wordt op de evaluatievergadering besloten om toch maar als schutterij verder te gaan. Het 1e optreden buiten Urmond is al op 11 juli en betreft het afhalen van de nieuwe Oogstkoningin in Berg aan de Maas.

- Humor: - Filmpje over het klooster der Klappeiers te Urmond (sketch van Koot en Bie).

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Urmond, - idem Molenstraat en - idem Grote Straat.

Reacties

(1)

Ik ben met de stamboom bezig over de familie Op 't Eynde, en deze komen reeds in beginjaren 1700 voor op Palmenhof, is er hier iets van terug te vinden in de archieven van Urmond.
Mvg Raphael

Red.:
De oude archieven van de huidige gemeente Stein, dus ook voorheen van gemeente Urmond lijkt ons, worden beheerd in het Euregionaal Historisch Centrum te Sittard. Vermoedelijk moet u daar toch zelf gaan zoeken in de archiefstukken. Hun site vindt u op http://ehc.sittard-geleen.eu/ Overigens ligt de Palmenhof tegenwoordig in België, tegenover Berg aan de Maas, gelijk als je het pontje naar België (Meeswijk) af komt. Op de oude gemeenteplattegrond op deze pagina kunt u dat zien. Vermoedelijk is daar ooit een grenscorrectie geweest van Nederland naar België, dat is vlak daarboven bij de toenmalige gemeente Obbicht en Papenhoven ook gebeurd. Succes met uw zoektocht.

Reactie toevoegen