Beek LB

Plaats
Dorp en gemeente
Beek
Zuid-Limburg Westelijke Mijnstreek
Limburg

Beek LB

Terug naar boven

Status

- Beek is een dorp en gemeente in de provincie Limburg, in de regio Westelijke Mijnstreek.

- De gemeente Beek is in 1982 vergroot met de gemeente Spaubeek.

- Gemeentewapen van de oude en van de nieuwe gemeente Beek.

- De gemeente Beek omvat naast de gelijknamige hoofdplaats verder nog de dorpen Genhout, Geverik, Neerbeek en Spaubeek en de buurtschappen Hegge (deels), Kelmond en Oude Kerk (grotendeels). Op het dorp Spaubeek na, vallen alle hiervoor genoemde dorpen voor de postadressen onder het dorp Beek. Dat geldt ook voor de buurtschap Kelmond (die onder het dorp Geverik valt).

- Van 1926 tot 1973 was er N van Beek en vallend onder (een noordelijke uitloper van) de gemeente Beek, sprake van het (Staatsmijnen-, later DSM-)dorpje Kerensheide (niet te verwarren met de wijk Kerensheide in de gemeente Stein). Onder de link vindt u een uitvoerig verslag van een oud-inwoner over de opkomst en ondergang van dit wijkje.

- Belangrijke bedrijventerreinen in de gemeente Beek zijn Technoport Europe, aan de noordzijde van Maastricht-Aachen Airport, en Beeker Hoek, tussen Beek en Stein, dat recent is ontwikkeld als vestigingsplaats voor niet-luchtvaartgebonden bedrijven.

- Sinds 1970 heeft de gemeente Beek een stedenband (jumelage) met het Duitse Gundelfingen aan de Donau.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Beek.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
Baek.

Naamgeving gemeente
De gemeente Beek heeft destijds besloten met ingang van 1999 de toevoeging (L.) niet meer te gebruiken. Er zijn immers weliswaar meer Beek-en in Nederland, maar er is nog maar één gemeente Beek (het dorp Prinsenbeek bij Breda heette destijds als dorp en gemeente ook Beek), dus daardoor is de toevoeging in officiële aanduidingen van de gemeente niet meer nodig.

Oudere vermeldingen
Beek over Maas, Beck, Beeck, Beeken, midden 11e eeuw kopie 18e eeuw de Becha, 1145 Becca, 1273 apud Beke. Beek was tot de Franse Tijd ook bekend als ‘Beeck inden Landen van Valckenborg’, dit ter onderscheiding van bijvoorbeeld Beek bij Bree in het huidige België of Beeck bij Randerade in het huidige Duitsland.

Naamsverklaring
De hier bedoelde beek ‘natuurlijke waterloop’ heeft betrekking op de Keutelbeek, die vanuit het Kelmonderbos door het dorp naar de rivier de Geleen stroomt.(1)

Terug naar boven

Ligging

Beek ligt ZW van Geleen, NO van Maastricht en Meerssen, in de ‘oksel’ van de A2 en A76.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 had de gemeente Beek 440 huizen met 2.380 inwoners, verdeeld in dorp Beek 175/939 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Geverik 48/281, Groot Genhout 60/312, Klein Genhout 23/132, Kelmond 36/191, Neerbeek (ged.) 75/380 en Oensel (ged.) 23/145.

- Per 1 januari 1982 is de gemeente Beek in het kader van de gemeentelijke herindeling opgeheven en gelijk weer opgericht. De nieuwe gemeente is als volgt samengesteld:
van Beek: 1.393 hectare met 12.512 inwoners;
van Spaubeek: 535 hectare met 3.607 inwoners;
van Elsloo: 7 hectare met 30 inwoners;
van Ulestraten: 158 hectare met 7 inwoners;
van Geulle: 17 hectare met 2 inwoners;
van Schimmert: 53 onbewoonde hectare.

- Tegenwoordig heeft de gemeente Beek ca. 7.500 huizen en ca. 17.000 inwoners, waarvan ca. 3.600 huizen met ca. 9.000 inwoners in het gelijknamige dorp (gesplitst in Beek-Oost met ca. 2.500 huizen met 6.300 inwoners en Beek-West met ca. 1.100 huizen met ca. 2.700 inwoners).

Terug naar boven

Geschiedenis

Uit archeologische vondsten mag met vrij grote zekerheid worden geconcludeerd dat het grondgebied van de huidige gemeente Beek al vanaf de Nieuwe Steentijd (circa 4000 v. Chr.) met tussenpozen bewoond is geweest. Aanvankelijk door jagende nomaden, later onder meer door Bandkeramiekers* en Romeinen. In 2005 zijn tijdens werkzaamheden tussen Beek en Neerbeek zelfs resten gevonden van een versterkte dorpsnederzetting daterende uit 5000 voor Christus. Daar er zover bekend tot heden geen oudere resten van een versterkte nederzetting in Nederland zijn gevonden, maken deze Beek tot het oudste dorp in Nederland.
* Voor nadere informatie over de Bandkeramiekers in deze regio zie bij Elsloo.

De kernen in de gemeente Beek behoren tot de zogeheten groepsdorpen. Deze dorpen zijn ontstaan uit de behoefte van mensen om zonder onderlinge verwantschap toch bij elkaar te gaan wonen. Hier gebeurde dit op de vruchtbare grondstroken langs de beek, die zich uit de vele bronnetjes in de Kelmonderberg had gevormd. Zo ontstond ook de naamsaanduiding Beek. Onder of neer aan de beek ontwikkelde zich Neerbeek en in het dal (spalt of spau) van de Geleenbeek ontstond Spaubeek. De oudste gebouwen worden dan ook in de omgeving van de loop van deze beken aangetroffen.

Beek en Spaubeek zijn nooit zelfstandige heerlijkheden geweest. In de Middeleeuwen waren er nog geen officiële, duurzame grenzen. Machtige wereldlijke en geestelijke Heren probeerden over de hoofden van de bevolking heen, zo veel mogelijk grondgebied te veroveren. Die Heren verworven daarmee ook allerlei rechten en privileges zoals belastingheffing, rechtspraak en het benoemen van plaatselijke geestelijke en wereldlijke bestuurders (met name de pastoor en de schepenen). Door vererving, schenking en verkoop verwisselden stukken grondgebied regelmatig van eigenaar.

Zo was oorspronkelijk de proost van Meerssen ‘Heer van Beek’, later maakten de Heren van Valkenburg zich meester van het wereldlijk gezag. Dit Land van Valkenburg kwam in 1381 aan de hertog van Brabant. Beek werd toen zelfs hoofdbank (een soort regionale rechtbank) voor Beek, Neerbeek, Geverik, Kelmond, Oensel, Op ’t Holand, Spaubeek, Wiegelrade en Hobbelrade, Geleen en Schinnen. Het was één van de vier hoofdbanken in het Land van Valkenburg. Alleen voor de hogere rechtspraak en ‘halsrechtzaken’ (zaken waarop de doodstraf stond) moest men naar het Leenhof of het Stadsgerecht van Valkenburg.

In 1252 is het recht van pastoorsbenoemingen overgegaan naar de Landkommanderij van de ridders der Duitse Orde te Aldenbiesen, bij het huidige Bilsen in Belgisch Limburg. Zij benoemden in Beek Duitse ordenpriesters tot pastoor. De laatste overleed in 1822. Deze ridders brachten veel bezittingen mee en bezaten zodoende veel macht. Tot aan het einde van de 18e eeuw bleef de kerk van Beek er nauw mee verbonden.

In de late Middeleeuwen gaan de inwoners gebukt onder de belastingen van de Heren en de hand- en spandiensten die zij voor die Heren moeten verrichten. Vreemdelingen vormen vaak een bedreiging. De bevolking werpt daartegen landgraven* op die bij doorgaande wegen worden afgesloten met valdeuren. Ook de soldaten en troepen van doortrekkende vreemde of vijandige Heren moeten worden gehuisvest en van kleding en voedsel worden voorzien. Vaak richten deze troepen grote vernielingen aan. Beek wordt daarnaast geteisterd door diverse oorlogen en een pestepidemie, die alle veel slachtoffers eisen.
* Zie ook bij Landgraaf > Naam.

1661 is het jaar van het Partage Tractaat, dat gesloten wordt tussen de koning van Spanje en de Staten Generaal der Verenigde Nederlanden. Hierbij komt de ‘landsgrens’ midden in de huidige gemeente Beek te liggen. Beek komt met de buurtschappen Groot- en Klein Genhout, Geverik, Kelmond, Oensel en een deel van Neerbeek aan de Republiek der Nederlanden. Geleen, Spaubeek en het andere deel van Neerbeek komen onder Spaans bewind en later door huwelijk aan Oostenrijk. Spaubeek wordt voor de katholieke Beekenaren, die in hun godsdienstuitoefening belemmerd worden, het toevluchtsoord, want in de Spaubeekse buurtschap Hobbelrade wordt een schuurkerk ingericht. Dit duurt tot 1683. In dat jaar wordt het banvonnis tegen de priesters opgeheven en krijgen de Beekenaren weer gastvrijheid in hun eigen kerk. Aan dit simultaangebruik komt pas in 1836 een einde door de bouw van een eigen kerk voor de protestanten. In de Franse Tijd (eind 18e / begin 19e eeuw) komt er een eenduidiger structuur in het bestuurlijke landschap. Het instituut gemeente wordt ingesteld: in 1800 worden Beek en Spaubeek zelfstandige gemeenten. (© Heemkundevereniging Beek).

Maastricht-Aachen Airport
Het huidige vliegveld Maastricht-Aachen Airport (tot voor kort bekend als 'vliegveld Beek') is kort na de Tweede wereldoorlog ontstaan. De gebroeders Van Sonsbeeck - destijds gouverneur van Limburg en burgemeester van Beek - zorgen er mede voor dat de Amerikanen het terrein tussen Geverik en Ulestraten kiezen (als alternatief voor een locatie bij Hulsberg die ook 'in de race' was) om er in maart 1945 ‘Yankee 44’ (een oorlogsvliegveld) aan te leggen. Dit vliegveld werd door de US Air Force gebruikt om verkenningsvluchten uit te voeren. Meteen na het vertrek van de Amerikaanse luchtmacht 'annexeert' burgemeester Van Sonsbeeck het vliegveld door er een agent op te zetten. Omdat weg- en terreinverkeer na de oorlog nog altijd heel moeizaam verlopen, wordt ‘Beek’ een belangrijke as in de noord-zuid-verbinding. De regeringsvliegdienst opent een vliegroute op Beek. In 1946 wordt de Stichting Luchthaven Zuid-Limburg opgericht. De luchthaven is inmiddels aan het uitgroeien tot een internationaal luchtvrachtcentrum. (3128)

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen van de gemeente) Beek, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:
- Heemkundevereniging en Heemkundemuseum Beek.

- Beeks Verleden.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Beek heeft 11 rijksmonumenten.

- Beek heeft 1 gemeentelijk monument.

- De St. Martinuskerk vervangt een gotisch, pseudobasilicaal gebouw met westtoren. Het huidige neoromaanse gebouw is in drie fasen gebouwd naar de oorspronkelijke plannen van L. von Fisenne, waarmee werd begonnen in 1888. Men bouwde na een onderbreking van enkele jaren voort in 1893 en Jos Cuypers en Jan Stuyt voltooiden de kerk in 1910. In 1989-1990 is er in Beek gerestaureerd. De kerk is in het bezit van prachtige gebrandschilderde ramen, muurschilderingen, een hoofdaltaar en twee zij-altaren, twee identieke biechtstoelen uit het begin van de 19e eeuw en één uit 1904, een doopvont uit 1632, houten beelden uit de periode 1500-1800 en diverse schilderijen. (3324)

- Het oorlogsmonument bij de Sint Martinuskerk dateert uit 1969 en is ontworpen door de Beekse kunstenaar Arthur Spronken.

- Dankzij kapelaan J. Willems die in 1954 een Mariakapel bouwt, krijgt de verering van O.L. Vrouw van de Wonderdadige Medaille in Beek op bijzondere wijze gestalte. Een vervolg daarop komt in 1962 met de bouw van parochiekerk O.L. Vrouw van de Wonderdadige Medaille (O.L. Vrouweplein 2), ontworpen en gebouwd door architect H. Koene uit Maastricht. De kerk is zeer ‘nieuwerwets’* en telt ongeveer 700 zitplaatsen. (3324) * Elders wordt de kerk ‘zeer modern’ genoemd. In de architectuurgeschiedenis wordt de term ‘modern’ echter gebruikt voor vooruitstrevende gebouwenontwerpen uit de jaren twintig en dertig van de 20e eeuw.

- De protestantse kerk van Beek dateert uit 1837. Na de Franse tijd kent een deel van Limburg een periode die wordt aangeduid als het ‘Belgisch intermezzo’. Een aantal kerkjes in de regio dankt zijn bestaan aan deze tijd, waarin het gezamenlijk gebruik door hervormden en katholieken van de oude kerken werd beëindigd. Net als bijvoorbeeld Meerssen kreeg Beek als gevolg hiervan een nieuwe Nederlands Hervormde kerk. In de kerk bevindt zich een bijzonder orgel, het De Rijckere-orgel, in 1776 gebouwd door de gebroeders De Rijckere voor de NH kerk in Axel. Sinds 1924 is het orgel in bezit van de Hervormde Gemeente Beek. Het orgel is in 1983 gerestaureerd. (3324) De Protestantse Gemeente Geleen - Beek - Urmond dankt haar bestaan grotendeels aan de mijnindustrie, met name aan de voormalige Staatsmijn Maurits. In de eerste helft van de 20e eeuw ontstond hier werkgelegenheid, die heel wat landgenoten van boven de grote rivieren naar het zuiden trok. Deze migratie had tot gevolg, dat er zich mensen vestigden van "protestantse komaf". Deze stichtten hier vervolgens protestantse kerken. Overigens bestonden in Beek en Urmond al eeuwenlang kleine Hervormde gemeenten.

- De voormalige hervormde pastorie (adres?) dateert uit 1723. Sinds 1828 deed het dienst als pastorie van de Nederlands Hervormde Gemeente. Het is een bakstenen gebouw met speklagen. Na een restauratie in 1966 is het in 1989-1990 opnieuw ingrijpend gerestaureerd, waarbij een deel van de tuin voor het publiek is opengesteld.

- In het gebouw van de voormalige Distilleerderij Jacques Hennekens te Beek is het Elsmuseum ingericht, dat helemaal in het teken staat van de bekende kruidenbitter Els La Vera (voor velen Elske of Aelske). De authentieke distillatie-apparaten, die vrijwel productieklaar staan opgesteld, vormen de kern van dit museum. Het distilleren wordt op kleine schaal door vrijwilligers gedemonstreerd en bezoekers kunnen dit museumdistillaat proeven.

- Oorlogsmuseum Eyewitness.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Wafelwandeltocht (begin januari). Afstanden 6, 10, 12, 16 of 20 km. Nadere informatie bij M. Huls, tel. 046-4371790.

- Bij de Poort naar het Heuvelland Trailrun (hardlopen, op een zondag in januari) kun je kiezen uit de afstanden 16 en 30 km.

- Koetsentocht (op een zondag in maart).

- Paasveejaarmarkt (tweede zondag voor Pasen) met vee-tentoonstelling en veekeuring.

- Zomerkermis op de tweede za/zo/ma/di na Pinksteren, met op zondag de grote Bronkprocessie.

- Najaarskermis op za/zo/ma/di op of na 19 oktober.

- Sinte-Leciejaarmarkt (op een zaterdag of zondag op of rond 13 december).
In Beek werd de heilige Lucia onder meer aangeroepen als patroon tegen dysenterie of buikloop. De cultus trok pelgrims uit de regio. In de eerste helft van de 20e eeuw liep de belangstelling terug, maar in 1952 kwam er een kentering, met als resultaat een folkloristisch getinte cultus. Vanaf dat jaar kiest men jaarlijks tijdens het St. Luciafeest een 'lichtkoningin' om het feest luister bij te zetten. Als verrichtster van liefdadige werken is de lichtkoningin inmiddels onderdeel van de Beekse identiteit geworden.

- De Internationale Trekpaarden- en Hafliger Markt (op een zondag half december) is een Paardenmarkt met keuring, op de Markt.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Natuurcentrum Moorheide (Moorheide 1) van IVN afdeling Spau-Beek is gevestigd in de kelderruimte van het AZC (Asielzoekerscentrum) Sweikhuizen in de buurtschap Oude Kerk, het voormalige retraitehuis van Spaubeek. In dit centrum is een permanente tentoonstelling van vogels en nestkasten, zoogdieren, bijen, geologie etc. Verder is er in ruime mate documentatie en informatie beschikbaar. Het natuurcentrum is in de maanden oktober t/m april iedere zondagmiddag voor het publiek geopend van 14.00 tot 16.00 uur. Ook tijdens activiteiten en themazondagen ben je van harte welkom. In de Groene Winkel zijn o.a. voedertafels en nestkastjes te koop. De toegang is gratis.

- Overdekt zwembad, De Haamen 2. Tel. 046-4360180.

- Weekmarkt op woensdagochtend.

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Beek. - Nieuws van de gemeente op Twitter.

- Media / nieuws: - Streekomroep Start voor de gemeenten Sittard-Geleen en Beek.

- Sport: - Handbalvereniging BFC heeft meer dan 400 leden, divisie t/m F jeugd. Ze spelen in Sporthal De Haamen.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Beek B. Janssenstraat, - idem Nieuwe Hof, - idem Raadhuisstraat, - idem St. Martinusstraat.

Reactie toevoegen