Spaubeek

Plaats
Dorp
Beek
Westelijke Mijnstreek
Limburg

spaubeek retraitehuis st ignatius 1925 [640x480].jpg

Spaubeek Retraitehuis St. Ignatius 1925

Spaubeek Retraitehuis St. Ignatius 1925

LB gemeente Spaubeek in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Spaubeek in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Spaubeek in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Spaubeek

Terug naar boven

Status

- Spaubeek is een dorp in de provincie Limburg, in de regio's Westelijke Mijnstreek en Heuvelland, gemeente Beek. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1981.

- Wapen van de voormalige gemeente Spaubeek.

- Onder het dorp Spaubeek vallen ook de buurtschap Oude Kerk (grotendeels) en een klein deel van de buurtschap Hegge.

- Ook Hobbelrade, Hoeve en Looiwinkel worden in de Topografische atlas Limburg (1) nog steeds als buurtschappen vermeld, maar zijn in de loop der jaren onderdeel geworden van de bebouwde kom van het dorp Spaubeek, dus volgens ons geografisch gezien redelijkerwijs niet meer als buurtschap te beschouwen: Hoeve - rond de gelijknamige weg - ligt tegenwoordig in het centrum van het dorp. Hobbelrade, in het Limburgs: Hoebrao, ligt in het noordwesten van het dorp, rond de weg Hobbelrade. Komt in 1447 voor als Hobbelroie. Wellicht ontstaan uit (gereconstrueerde vorm) Hobbelenrade, ‘rode, rooiing, ontginning van de persoon Hubbilo’.(2) Looiwinkel, in het Limburgs: De Rènkaove, ligt in het noordwesten van het dorp, rond de Looiwinkelstraat.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
Sjpawbik of Sjpaubik.

Oudere vermeldingen
Spaubecke, Spaubeecke, Spaltbecke, 1145 (vals?) ca. 1175 Spaltbeche, 1175 Spaltbeke. In de middeleeuwen is er sprake van Over- en Neer-Spaubeek. Over- lag ter hoogte van de huidige Dorpsstraat. Neer- is het oudste deel van het dorp. Het lag in het Geleendal bij kasteel Terborgh en wordt tegenwoordig aangeduid met de benaming Oude Kerk.

Naamsverklaring
Spalt
‘kloof, dal’ hangt samen met spouwen, ‘splijten’. In het Heuvelland heeft een naam als Spaubeek de betekenis van geul.(3) Het naamdeel -beek verwijst niet naar de Geleenbeek, maar naar de Keutelbeek, waaraan eveneens het dorp Beek zijn naam dankt.

Terug naar boven

Ligging

Spaubeek ligt O van Beek, ZO van Geleen.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Spaubeek 137 huizen met 706 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 47/222 (= huizen/inwoners), dorp Hoeve 19/100 en de buurtschappen Hobbelrade 51/263, Hegge 9/36, Oude Kerk 6/37, Jans-Geleen 2/28 en Weberig 3/20.

- In 1982 is de gemeente opgeheven en als volgt verdeeld:
naar de gemeente Beek: 535 hectare met ca. 1.200 huizen en 3.607 inwoners;
naar de gemeente Geleen: 23 hectare met ca. 70 huizen en 197 inwoners.

- Tegenwoordig heeft Spaubeek ca. 1.500 huizen met ca. 3.700 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

De geschiedenis van het dorp is nauw verweven met het op Spaubeeker gebied gelegen kasteel van St. Jansgeleen, dat in 1557 zetel werd van de heerlijkheid Geleen en Spaubeek onder de graven Huyn. Van toen af had het zelf lage en middelbare rechtspraak. Een van deze Huyns, graaf Arnold, is in 1579 in de Martinuskerk te Beek begraven. Zijn grafsteen is in 1990 ontdekt en is met andere historische grafstenen te bezichtigen. (3132)

De oorspronkelijke of oude kerk van de reeds in het jaar 1148 voorkomende kerkelijke gemeente Spaubeek was gelegen in het moerassige gebied van de Geleenbeek, in de huidige buurtschap Oude Kerk, ten noorden van de spoorlijn. Waarschijnlijk is dit een bescheiden zaalkerkje geweest van kei- en mergelstenen, toegewijd aan de H. Laurentius. Merkwaardig is de plaats ervan. De dichtstbij wonende ‘gewone’ parochianen waren namelijk woonachtig op een afstand van een kwartier gaans. Waarschijnlijk is echter de onlogische situering gerelateerd aan die van de in de nabijheid gelegen kastelen De Dijcke, Terborg en St. Jans-Geleen, die hun oorsprong zouden kunnen hebben in oudere nederzettingen. Denk hierbij met name aan de oude Romeinse heerbaan van Xanten via Tudderen naar Maastricht die in deze buurt de Geleenbeek moet hebben gekruist.

Eveneens is daar een terp gelegen die zou kunnen duiden op een voormalig kasteel. De Heren van deze kastelen deelden het 'ius patronatus‘ (patronaats- of collatierecht): het recht om een geestelijke voor te stellen voor een opengevallen ambt, vaak verkregen door het stichten van een kerk, kapel of beneficie. De rechthebbende Heren zouden de kerk op een voor alledrie de hoven acceptabele plaats hebben gebouwd, daarbij de bereikbaarheid voor de overige parochianen niet vooropstellend.

De verplichting tot onderhoud van de kerk was in de loop der tijd verdeeld over verschillende instanties, zoals voornoemde Heren, het klooster St. Gerlach te Houthem als bezitter van goederen op Spaubeekse grond, de gemeente en de pastoor. Deze te vermoeden krachtenbundeling hield echter niet in dat de kerk ook altijd in een goede staat verkeerde. De vele geschillen die er over het matige onderhoud van de kerk zijn geweest in de 17e en 18e eeuw maken ons dit al duidelijk. Uiteindelijk was ook de bouwvalligheid er de oorzaak van dat de ‘oude kerk’ in 1837 werd afgebroken. De nieuwe kerk, gebouwd met gemeentemiddelen, bijdragen van de bevolking, de zogeheten kerkfabriek en subsidie van het toenmalige Belgische gouvernement, bouwde men in de buurtschap Hoeve (thans het centrum van Spaubeek). Deze kerk is in 1925-1926 alweer vervangen door de huidige parochiekerk. Zie verder bij Bezienswaardigheden. (3172)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Spaubeek, kun je terecht bij Heemkundevereniging Beek.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Anno 2017 wordt gewerkt aan de realisatie van een Brede Maatschappelijke Voorziening (BMV) voor Spaubeek.

- De toekomst van groeve Spaubeek aan de rand van het plateau van Schimmert staat al langere tijd ter discussie. Verder afgraven, opvullen met licht verontreinigde grond, opvullen met huisvuil, de natuur zijn beloop laten en opnieuw groen inrichten: het zijn allemaal opties die anno 2010 nog steeds openstonden. Hoe dit er vandaag de dag voor staat, is ons nog niet bekend. - Rapport 'Groeven en graven' over verleden, heden en mogelijke toekomst van de groeve Spaubeek van de Wetenschapswinkel van Wageningen Universiteit.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Spaubeek heeft 12 rijksmonumenten.

- Mariakapel.

- Kunstwerk ‘Samenwerken’ (Hub Bruls, 1990) in zogeheten Corten-staal, bij de Laurentiuskerk.

- In Hobbelrade vind je nog veel oude hoeven en vakwerkhuizen.

- De Laurentiuskerk - waarschijnlijk de derde met die naam, zie onder Geschiedenis - is in 1925 gebouwd naar ontwerp van ir. J.E. Schoenmaekers uit Sittard. Deze St. Laurentius doet enigszins denken aan de kerk van Schimmert. In Spaubeek zijn echter de proporties minder overweldigend, waardoor deze kruiskerk vriendelijker overkomt. Een prettig detail wordt aan de buitenzijde gevormd door de manier waarop het hoge muurwerk van het schip boven de zijbeukdaken wordt geschoord.

Architect en glazenier hebben, in bewonderde samenwerking, deze kerk tot een fraai voorbeeld gemaakt van de vermenging van religieuze uitgangspunten en moderne kunstopvattingen, waarbij jugendstil en art-deco de hoofdvormen hebben geleverd. De glas-in-loodvensters van de doopkapel en van het westelijk front zijn van de hand van de architect zelf. De ramen in koor, transept, middenschip en zijbeuken zijn geschapen door de Maastrichtse kunstenaar Jos Postmes. Vooral de gestileerde voorstellingen in de lichtbeuk van het hoge schip vallen op door hun originele kleurstellingen, die aan de religieuze symboliek een bijzondere kracht geven. Met name de voorstellingen ‘omsloten hof’, ‘gulden huis’, ‘koning David’, ‘de Samaritaan’ en ‘Mozes’ zijn juweeltjes. (3132, 3324)

Het oude kerkhof bij de oorspronkelijke kerk in de buurtschap Oude Kerk werd in 1839 buiten gebruik gesteld. Blijkens een nog bestaande grafsteen, ingemetseld in de buitenmuur van de huidige parochiekerk in Spaubeek, werd als eerste op het nieuwe kerkhof begraven Maria Sophie Ramackers, weduwe van Stephaan Eussen, overleden in de buurtschap Hoeve en wel op 29 januari 1839 in de ouderdom van 83 jaar. De laatste regel op de grafsteen luidt: "Is de eerste lijk op de nieuwe kerkhof, begraven de 1e februari." Tevens zijn destijds enkele 17e en 18e eeuwse grafkruizen van het oude kerkhof overgebracht naar het nieuwe. Deze zijn in 1925 eveneens opgenomen in de buitenmuur van de parochiekerk.

Blijkens een verslag van een vergadering van de kerkfabrieksraad werd nog maar weinig zorg besteed aan het oude kerkhof in Oude Kerk dat “met hakhout beplant is, en meer op een bos dan op een rustplaats voor overledenen gelijkt". Deze toestand werd door verscheidene parochianen als bijzonder pijnlijk ervaren en zo werd door hen het verlangen geuit dat het oude kerkhof weer een waardig aanzien zou moeten krijgen met inbegrip van een kapel of bidhuis. Zie verder bij buurtschap Oude Kerk. (3172)

- Huis Ten Dijken (vroeger ook De Dijcke geheten) uit de 17e/18e eeuw, met dubbele grachten, ligt in het NO van Spaubeek, Z van de A76 Heerlen-Geleen, aan het eind van de Heggerweg richting Schinnen, aan uw linkerhand.

- Op Sint Jansgeleen nr. 3 (direct NW van Spaubeek, vanuit het dorp gezien richting Geleen, direct na de 'kruising' met de A76 aan je rechterhand) vind je de voorburcht van het voormalige kasteel Sint Jansgeleen. Het oorspronkelijke complex is gebouwd in 1571, naast de sinds de 14e eeuw bestaande watermolen Sint Jansmolen, die sinds 1965 buiten gebruik is. Het is verbouwd in de 18e eeuw. Thans is alleen de gerestaureerde voorburcht nog intact.

Het hoofdgebouw is van baksteen en mergelbanden onder een mansardekap met een lagere zijvleugel, ook met mansardekap. Dit rechthoekige, uit mergel bestaande huis is gelegen op een vroeger omgracht terrein en heeft twee verdiepingen met een driepasfries aan de voorzijde en een alliantiewapen boven de ingang. De vensters zijn met mergelbanden omblokt. Boven de ingangspoort met valbrugsponning is een wapensteen uit 1571 herplaatst. De in 1961 uitgebrande gedeelten van de schuur en stallen zijn in 1969 verbouwd. Het oorspronkelijke herenhuis is omstreeks 1985 gesloopt. De gedeeltelijk ontmantelde watermolen was tot 1795 de banmolen voor het gebied der Schepenbank Beek. (3116)

Terug naar boven

Evenementen en activiteiten

- Spaubeek TV heeft als doel activiteiten en evenementen in het dorp en omgeving op video vast te leggen en via dit kanaal in beeld te brengen. Heb je een dergelijk evenement dat of activiteit die hierin past, stuur ze dan een e-mail. Wellicht is jouw activiteit dan binnenkort te zien op Spaubeek TV.

- Carnaval. - Carnavalsvereniging De Kwakkerte.

- Zomerkermis op de laatste zo/ma/di voor Pinksteren.

- Laurentiuskermis op zo/ma op of na 10 augustus.

- Boerenhoffeest (weekend in augustus), georganiseerd door fanfare St. Caecilia.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- In 2017 is een nieuwe NS-wandeling uitgezet vanaf station Spaubeek naar station Sittard. Al vele jaren zijn de gratis NS-wandelingen populair. “De kracht zit ‘m in de drie-eenheid van routebeschrijving, kaartje en markering”, aldus Sietske de Vet, coördinator NS-wandelingen bij Wandelnet. “Verdwalen is bijna niet mogelijk. De routes zijn altijd actueel, want ze worden onderhouden en gemarkeerd door honderden enthousiaste vrijwilligers, overal in het land.”

- Het Vrouwenbos (W van Spaubeek. Aan het eind van Hobbelrade, vanuit het dorp gezien, rechtsaf) is een nog vrijwel ongerept hellingbos. De Vrouwenboswandelroute (circa 6,5 km) loopt door geaccidenteerd landbouwgebied en start bij sporthal De Haamen in Beek.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Spaubeek (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - Nieuws uit Spaubeek op de site van L1.

- Onderwijs en kinderopvang: - Basisschool Spaubeek biedt ook onderdak aan Peuterspeelzaal en Peuteropvang De Dolfijn. Ze werken nauw samen met de basisschool. De peuters leren veel vaardigheden die ze nodig hebben in de omgang met anderen én ze worden goed voorbereid op de start op de basisschool.

- Jeugd: - Scouting De Windroos is opgericht in 2015.

- Muziek: - De in 1866 opgerichte Fanfare St. Caecilia Spaubeek omvat een fanfareorkest, een drumband, en een jeugdorkest. Daarnaast bieden ze gelegenheid tot muziekopleiding voor blaas- en slaginstrumenten.

- Sport: - v.v. Spaubeek (voetbal).

- Overige verenigingen: - Schutterij St. Laurentius is opgericht in 1619, dus die gaan in 2019 een feestje bouwen ;-) Door de eeuwen heen is de schutterij altijd een zeer levendige vereniging geweest, waarbij een gezonde mix bestaat van oude tradities, nieuwigheden, jong en ouder. De vereniging heeft ruim 70 leden, die allen op hun manier deel uit maken van de schutterij. De schutterij neemt deel aan tal van activiteiten zoals OLS, ZLF, Bondsfeesten georganiseerd door schutterijen van schuttersbond St. Gerardus, activiteiten in Spaubeek etc. Hierbij presenteren zij zich in uniformen van het ceremonieel tenue van het Johan Willem Friso Regiment, en hanteren zij de normen van de oude exercitie zoals die vóór 1914 door het Nederlandse leger werd uitgevoerd.

- Bedrijfsleven:- Op de site Spaubeek Onderneemt vind je beschrijvingen van ondernemers in het dorp, gerangschikt naar thema. Je vindt er ook veel informatie over de geschiedenis van het dorp. - Nieuws van de Spaubeekse ondernemers op Facebook.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Spaubeek.

Reactie toevoegen