Winterswijk

Plaats
Dorp en gemeente
Winterswijk
Achterhoek
Gelderland

winterswijk panorama 1964 [640x480].jpg

Winterswijk panorama 1964

Winterswijk panorama 1964

winterswijk_1903.jpg

Winterswijk, reclame voor kunstmest die toen nog in opkomst was, op een briefkaart uit 1904.

Winterswijk, reclame voor kunstmest die toen nog in opkomst was, op een briefkaart uit 1904.

GL gemeente Winterswijk in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Winterswijk in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Winterswijk in ca. 1870 kaart J. Kuijper

winterswijk_buurtschappen_kopie.jpg

De reeks buurtschappen van Winterswijk ligt mooi verdeeld als een krans om de hoofdplaats heen. Vergelijkbaar met Emmeloord en de omliggende dorpen.

De reeks buurtschappen van Winterswijk ligt mooi verdeeld als een krans om de hoofdplaats heen. Vergelijkbaar met Emmeloord en de omliggende dorpen.

Winterswijk

Terug naar boven

Status

- Winterswijk is een dorp en gemeente in de provincie Gelderland, in de streek Achterhoek.

- Wapen van de gemeente Winterswijk.

- De gemeente Winterswijk omvat naast de gelijknamige hoofdplaats verder nog het dorp Meddo* en de buurtschappen Brinkheurne, Corle, Dorpbuurt, Henxel, Huppel, Kotten, Miste, Ratum, Vosseveld en Woold, die mooi in een kring rondom Winterswijk liggen.** Zie ook de buurtschappenplattegrond elders op deze pagina. In totaal zijn dit 2 dorpen en 10 buurtschappen.
* Soms wordt ook Meddo nog (steeds) als buurtschap genoemd, maar feitelijk is dat onjuist omdat dat als enige van de 'buurtschappen' rond Winterswijk (al sinds 1864!) een kerk en behoorlijk grote kern heeft en daarmee geografisch gezien een dorp is.
** Een dergelijk mooi 'nestje' buurtschappen rondom een hoofdplaats is tamelijk uitzonderlijk in ons land. Vergelijkbaar is verder alleen de gemeente Noordoostpolder met Emmeloord en het 10-tal dorpjes daar in een krans omheen.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Winterswijk.

- Voor de postadressen valt ook een deel van de buurtschap Vosseveld onder het dorp Winterswijk, plus wat er nog over is van de oude buurtschap Dorpbuurt (= voor zover gelegen in het buitengebied van het dorpsgebied van Winterswijk), wat wij op die pagina nader toelichten. De overige buurtschappen hebben allemaal een eigen postcode en plaatsnaam in het postcodeboek en zijn daarmee formele woonplaatsen.

Terug naar boven

Naam

In het Nedersaksisch
Wenters of Wenterswiek.

Oudere vermeldingen
11e eeuw kopie 1493 Wintereswick, 1152 Winethereswik, 1176 kopie 15e eeuw Wynterswich, 1223 Wintersuic.

Naamsverklaring
Wijk
'vestigingsplaats' van de persoon Winter, ontstaan uit Winidheri*.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

De gemeente Winterswijk ligt ZO van Groenlo, O van Lichtenvoorde, NO van Aalten, in het uiterste oosten van de Achterhoek, en grenst in het N, O en Z aan Duitsland. De gelijknamige hoofdplaats ligt centraal in de gemeente.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Winterswijk 1.027 huizen met 8.138 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 288/2.437 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Miste 88/604, Corle 48/323, Meddo 135/1.040, Ratum 70/484, Huppel 38/273, Henxel 30/223, Kotten 84/677, Brinkheurne 37/295, Woold 138/1.117 en Dorpboer (= Dorpbuurt) 71/665. Tegenwoordig heeft de gemeente Winterswijk ca. 11.500 huizen met ca. 29.000 inwoners, waarvan ca. 9.400 huizen met ruim 23.500 inwoners in het gelijknamige dorp en de rest in de omliggende buurtschappen en het dorp Meddo.

Terug naar boven

Geschiedenis

Ten tijde van het Romeinse Rijk leefden in de omgeving van Winterswijk Chamaven, en wellicht ook Bructeren. Er is in het dorp een bronzen munt gevonden van Galba. Naar alle waarschijnlijkheid is het dorp op zijn minst 1000 jaar oud. Het oudste document waaruit het bestaan van Winterswijk als afzonderlijk 'kerspel' (parochie) kan blijken, is een lijst van inkomsten van het St. Maurisstift in Münster (Duitsland) uit de eerste jaren van de 11e eeuw. Daaruit kan worden afgeleid dat de eerste lijnen waaruit het dorp zich ontwikkelde, reeds voor het jaar 1000 zichtbaar waren.

Het is waarschijnlijk dat het ontstaan van de bebouwde kom in verband heeft gestaan met de stichting van een kerk. De oudste berichten spreken namelijk van een 'parochia Winterswijk' of vermelden de aanwezigheid van een geestelijke aldaar. In deze tijd was de parochie onderdeel van het Graafschap Lohn. Vanaf 1316 onder de heerlijkheid Bredevoort. Na de Reformatie werd Winterswijk hervormd, in tegenstelling tot katholiek gebleven plaatsen in de omgeving zoals Groenlo en Lichtenvoorde. In de 17e eeuw werd onder Bommenberend het katholicisme tijdelijk en kortstondig hersteld. Tot de gemeentelijke hervormingen van 1811 viel Winterswijk bestuurlijk onder de heerlijkheid Bredevoort. In 1816 werd het een zelfstandige gemeente.

Van oudsher was Winterswijk een boerennederzetting, maar met de opkomst van de textielindustrie groeide het aantal inwoners. Aan het begin van de 20e eeuw waren hier 7 textielfabrieken. Winterswijks meest historische straatje, de Lappenbrink (tegenwoordig Nieuwstraat), is ook in deze tijd ontstaan. Nadere informatie over de geschiedenis van de textielindustrie in Winterswijk.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Winterswijk, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Het in 2016 gerealiseerde museum Wereld van Wenters (t/m 2012: Museum Freriks) (Meddosestraat 40) toont de geschiedenis van het dorp en de gemeente, te beginnen met pijlpunten uit 3000 voor Christus, een waterput uit de 11e eeuw en schoenen uit de middeleeuwen. De textielindustrie heeft haar sporen nagelaten evenals de landbouwcultuur en er is nog heel veel te zien uit het dagelijks leven van vroeger. Het Museum toont ook een geologische collectie van nationaal belang. Omdat in de bodem van Winterswijk aardlagen uit allerlei tijdperken van de aardgeschiedenis aan de oppervlakte komen - een ware lappendeken dus - worden er gesteenten, mineralen en fossielen uit allerlei geologische tijdperken gevonden. De sporen van de sauriërs komen zo uit de steengroeve. Zwerfstenen kwamen uit Scandinavië, Duitsland en uit de stroomgebieden van Rijn en Maas. En van prehistorische dieren, zoals mammoet en steppenwisent zijn ook vele fossiele resten te bewonderen. Kennelijk is er ook nog een dependance van het museum genaamd Museum Fabriek (Laan van Hilbelink 6-10), kennelijk gevestigd in een voormalige fabriek. Vooralsnog hebben wij daar geen nadere informatie over kunnen vinden. De openingstijden van beide locafies vind je hier.

Het museum wordt beheerd door de in 1929 opgerichte Vereniging Het Museum, die zich bezig houdt met de geschiedenis van Winterswijk. Zij organiseert tentoonstellingen, verzorgt lezingen, filmavonden, fietstochten en geeft boeken uit, alles gewijd aan streekhistorische onderwerpen. Ieder jaar is er een interessante busexcursie. Dit alles gebeurt met de hulp van een grote groep enthousiaste vrijwilligers.

- Nederlandse Geologische Vereniging afdeling Winterswijk en omgeving.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In 2010 is de Buurtschappenvisie gereedgekomen, waarin alle buurtschappen van de gemeente Winterswijk gezamenlijk in kaart hebben gebracht wat zij voor de komende jaren gewenste ontwikkelingen vinden voor het buitengebied van de gemeente.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De kern Winterswijk heeft 50 rijksmonumenten (dus exclusief de buurtschappen).

- Winterswijk heeft 110 gemeentelijke monumenten.

- De Hervormde (PKN) Jacobskerk op de Markt staat centraal in het dorp. De wegen naar verschillende buurtschappen van Winterswijk zoals Meddo, Woold, Miste komen bij elkaar bij de kerk. De kerk toont een opvallende gelijkenis met de St. Walburgakerk in het naburige Ramsdorf in Duitsland. In de Jacobskerk zijn nog oude grafstenen te vinden en fragmenten van schilderingen. De kerk heeft een Metzlerorgel dat een prachtige klank heeft. De Jacobskerk is een lappendeken wat kleuren betreft. Verschillende steensoorten (bijvoorbeeld baksteen en zandsteen) zijn gebruikt. Rond 1970 zijn de laatste grote restauraties uitgevoerd. In 1993 heeft de kerk een carillon gekregen.

- In het parkje bij het station staat een herdenkingsmonument dat de afzijdigheid / neutraliteit van Nederland herdenkt tijdens de Eerste Wereldoorlog. De tekst op het monument luidt "Nederland neutraal 1914 - 1918". Monumenten met een dergelijke strekking zijn vrij zeldzaam in Nederland. Het monument is grotendeels in rood baksteen uitgevoerd en is bedoeld als fontein, maar heeft vele jaren als bloembak gediend. In 2009 is het monument in volle glorie hersteld, het fonteintje werkt sindsdien weer.

- Museum het GOLS-station toont de geschiedenis van de spoorwegen en het streekvervoer in oostelijk Nederland. De collectie bestaat uit een modelbaan van station Winterswijk uit de jaren 1920-1930 met rijdende treinen. Elk jaar is er een thematentoonstelling over verschillende onderwerpen. Het GOLS-station beheert tevens het voormalig archief van de GTW (Geldersche Tramwegen) en het archief van vervoersmaatschappij Syntus. Er zijn boeken, attributen, gebruiksvoorwerpen en zeer veel foto's. Mocht je op zoek zijn naar foto’s van Achterhoekse stations, zoals Aalten, Varsseveld, Doetinchem, Groenlo, Lichtenvoorde, Eibergen, Neede, of stations in het Duitse Ruhrgebied, dan ben je hier aan het juiste adres.

- In 2011 zijn in alle kernen van de gemeente Winterswijk panelen met dialectgedichten geplaatst.

- Venemansmolen of Oude Molen.

- Molen Bataaf (hoek Vredenseweg / Bataafseweg) dateert uit 1801. De recente restauratie van de molen is in 2010 gereed gekomen.

- Watermolen Den Helder is in 2016 gerestaureerd.

- Gevelstenen in Winterswijk.

- In 2013 is museum Villa Mondriaan gestart aan de Zonnebrink 4, het pand waar schilder Piet Mondriaan van zijn 8e tot zijn 22e heeft gewoond. Ook huisnr. 2 en de galerie aan de Ratumsestraat 14b zijn erbij getrokken.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- In de zomer organiseert het Steengroevetheater bijzondere optredens in de steengroeve te Ratum.

- Fietsvierdaagse (juli).

- In een weekend eind augustus is er het Volksfeest met Bloemencorso, Kermis en Kinderspelen.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Nationaal Landschap Winterswijk is 22.000 hectare groot en beslaat de gelijknamige gemeente plus delen van de omliggende gemeenten Aalten, Oost-Gelre en Berkelland. - Stichting Erfgoed & Nationaal Landschap Winterswijk is een particulier initiatief met als doel duurzame instandhouding en kwaliteitsverbetering van het Nationaal Landschap te realiseren. Samen met eigenaren van erfgoed ontwikkelt de stichting een toekomstvisie.

- In de gemeente Winterswijk bevinden zich tientallen aardkundig (geologisch en geomorfologisch) waardevolle gebieden. Onder de link vind je er een overzicht van.

- Weblog over steenuilen rond Winterswijk.

- Openluchtzwembad Strandbad Winterswijk.

- In 2012 is een aantal beken in Winterswijk-Oost heringericht. Dit komt zowel het waterbeheer als de natuur ten goede.

- Bernard Harfsterkamp schrijft o.a. over de natuur in Winterswijk.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Winterswijk (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Winterswijk. - Nieuws van de gemeente op Facebook.

- Nieuws: - Nieuws uit Winterswijk.

- Buurtschappen: - Site over de buurtschappen van Winterswijk, met o.a. genealogische gegevens. - Winterswijkse buurtschappensite op Facebook.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Winterswijk oud.

Reactie toevoegen