Franeker

Plaats
Stad
Waadhoeke
Fryslân

gemeente_franeker_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Franeker anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Franeker anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

franeker_collage.jpg

Franeker, collage van stadsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Franeker, collage van stadsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

franeker_stadhuis_kopie.jpg

Het in 1594 gereed gekomen Stadhuis van Franeker is gebouwd in Friese renaissancestijl. Het gebouw staat in de Top 100 van rijksmonumenten in Nederland. (© Jan Dijkstra, Houten)

Het in 1594 gereed gekomen Stadhuis van Franeker is gebouwd in Friese renaissancestijl. Het gebouw staat in de Top 100 van rijksmonumenten in Nederland. (© Jan Dijkstra, Houten)

franeker_planetarium_eise_eisinga_kopie.jpg

In Franeker bevindt zich het oudste nog werkende planetarium ter wereld: het Eise Eisinga Planetarium. In zijn grachtenpand uit 1736 bouwde wolkammer en amateur-astronoom Eise Eisinga een nauwkeurig model van het zonnestelsel. (© Jan Dijkstra, Houten)

In Franeker bevindt zich het oudste nog werkende planetarium ter wereld: het Eise Eisinga Planetarium. In zijn grachtenpand uit 1736 bouwde wolkammer en amateur-astronoom Eise Eisinga een nauwkeurig model van het zonnestelsel. (© Jan Dijkstra, Houten)

franeker_martinikerk_kopie.jpg

De Hervormde Martinikerk (Breedeplaats 2) is een in 1420 gebouwde laatgotische pseudobasiliek, opgetrokken in oude kloostermoppen. Het is een van de weinige kerken in het noorden van het land met een ronde kooromgang. (© Jan Dijkstra, Houten)

De Hervormde Martinikerk (Breedeplaats 2) is een in 1420 gebouwde laatgotische pseudobasiliek, opgetrokken in oude kloostermoppen. Het is een van de weinige kerken in het noorden van het land met een ronde kooromgang. (© Jan Dijkstra, Houten)

franeker_martinikerk_interieur_kopie.jpg

Interieur Martinikerk in Franeker, met schilderingen op de pilaren (© Jan Dijkstra, Houten)

Interieur Martinikerk in Franeker, met schilderingen op de pilaren (© Jan Dijkstra, Houten)

franeker_weeshuis_godsacker_kopie.jpg

Het Klaarkampster Weeshuis (Godsacker 35) is in 1552 gebouwd als gasthuis. In de periode 1597 tot 1665 diende het als weeshuis. In het gebouw is welzijnsinstelling De Skûle gevestigd. (© Jan Dijkstra, Houten)

Het Klaarkampster Weeshuis (Godsacker 35) is in 1552 gebouwd als gasthuis. In de periode 1597 tot 1665 diende het als weeshuis. In het gebouw is welzijnsinstelling De Skûle gevestigd. (© Jan Dijkstra, Houten)

franeker_martenastins_kopie.jpg

In het hart van de prachtige historische binnenstad van Franeker staat de Martenastins. Een stadskasteel gebouwd in 1506 door edelman Hessel van Martena. Hier is sinds 2006 Museum Martena gevestigd. (© Jan Dijkstra, Houten)

In het hart van de prachtige historische binnenstad van Franeker staat de Martenastins. Een stadskasteel gebouwd in 1506 door edelman Hessel van Martena. Hier is sinds 2006 Museum Martena gevestigd. (© Jan Dijkstra, Houten)

franeker_martenastins_deuren_met_wapen_kopie.jpg

Franeker, ingang Martenastins (© Jan Dijkstra, Houten)

Franeker, ingang Martenastins (© Jan Dijkstra, Houten)

franeker_martenastins_gevel_wapen_kopie.jpg

Franeker, wapen boven de ingang van de Martenastins (© Jan Dijkstra, Houten)

Franeker, wapen boven de ingang van de Martenastins (© Jan Dijkstra, Houten)

franeker_noord_kopie.jpg

De Noord is een van de monumentale straatjes in de binnenstad van Franeker (© Jan Dijkstra, Houten)

De Noord is een van de monumentale straatjes in de binnenstad van Franeker (© Jan Dijkstra, Houten)

Franeker

Terug naar boven

Status

- Franeker is een stad in de provincie Fryslân, gemeente Waadhoeke. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1983. In 1984 over naar gemeente Franekeradeel, in 2018 over naar gemeente Waadhoeke. Het is de hoofdplaats van de gemeente Waadhoeke, en was ook de hoofdplaats van de gemeente Franekeradeel. Het is een van de Friese "elf steden".

- Wapen van de voormalige gemeente Franeker.

- Onder de stad Franeker vallen ook de buurtschappen Arkens, Kie, Lutjelollum, Salverd en War, delen van de buurtschappen Doijum en Kiesterzijl en het grootste deel van de buurtschap Miedum. Dit zijn 8 buurtschappen in totaal.

Terug naar boven

Naam

In het Fries
Frjentsjer.

Oudere vermeldingen
1085 vervalst ca. 1200 Fronakre, 1216 Fronacker, 1296 Froneckere, 1310 Vroenackere, 1328 Vranekere. De identificatie van de oudste vorm Fronakre met Vrouwenakker is onjuist.

Naamsverklaring
Het eerste deel is fron = vroon 'van de heer', vergelijk het Oudfriese frâna 'vertegenwoordiger van de graaf, schout', en het Oudengelse fréa 'heer'. De mogelijkheid dat Franeker te vergelijken is met het Oudnoorse Freysakr 'de aan de god Frô gewijde akker' wordt niet langer aanvaard.(1)

Terug naar boven

Ligging

De stad Franeker ligt W in de gemeente. De stad ligt verder Z van de A31 en de dorpen Dongjum en Tzummarum, ZW van de dorpen Schalsum, Peins, Skingen, Slappeterp en Menaam, W van de dorpen Zweins, Dronryp en Deinum en de stad Leeuwarden, NW van de dorpen Wjelsryp, Baaium, Winsum en Spannum, N van de dorpen Tzum, Hitzum en Lollum, NO van de dorpen Achlum, Arum en Kimswerd, ONO van de stad Harlingen, O van de dorpen Herbaijum, Midlum en Wijnaldum en ZO van de dorpen Pietersbierum en Sexbierum. Centraal tot Z door het stadsgebied loopt het Van Harinxmakanaal.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de gemeente Franeker 733 huizen met 5.241 inwoners, verdeeld in de gelijknamige stad 556/3.968 (= huizen/inwoners), de 'voorsteden' Oostvliet en Westvliet, samen 81/569, de 'voorstad' Kaatsveld 9/68 en de buurtschappen Vijfhuizen 10/66, Zevenhuizen 12/79 en de volgende reeks buurtschappen, die ook wel Franeker Uitburen wordt genoemd, Erkens, Salvert, Luttje-Lollum, Miedum, Doijum, De Kie, Lankum en War, samen 65/491. In 1840 wordt het buitengebied van de stad De Klokslag genoemd, dit gebied heeft dan 640 inwoners. Tegenwoordig heeft de stad ca. 5.100 huizen met ca. 12.750 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Franeker, kun je terecht bij de volgende instanties:

- In het hart van de prachtige historische binnenstad staat de Martenastins. Een stadskasteel gebouwd in 1506 door edelman Hessel van Martena. Hier is sinds 2006 Museum Martena gevestigd. Het museum laat allerlei aspecten van de geschiedenis van Franeker zien. De universiteit en de allereerste vrouwelijke student, de 17e-eeuwse  Anna Maria van Schurman, komen aan bod in de vaste tentoonstellingen. De tijdelijke tentoonstellingen zijn gewijd aan de hedendaagse Friese kunst of de Friese geschiedenis. Op de bel-etage proef je de sfeer van voorbije tijden in de schilderijenzaal en de porseleinzaal.

- Stichting Trezoor, bezoekadres: Harlingerweg 63, 8801 PB. Tel.0517-392362.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Na Gennep en Woerden is Franeker sinds april 2017 de 3e 'Reformatiestad' van Nederland. Het is een Europese erkenning van de stad door een gemeenschappelijk project van Europese protestantse kerken (Duitstalige website). O.a. dominee Lieuwe Bergsma heeft zich er voor ingezet om de titel naar Franeker te krijgen. De stad speelde een belangrijke rol in de geschiedenis van de Reformatie. De beweging had een centrum in de stad en de toenmalige lokale universiteit speelde een belangrijke rol bij de opleiding van studenten die daar veilig theologie konden studeren. Voor de stad is de titel een extra element om zich toeristische mee 'op de kaart te zetten'. (bron en beluister ook het interview hierover op de site van Omrop Fryslân, 11-5-2017)

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Franeker heeft 178 rijksmonumenten.

- De Hervormde Martinikerk (Breedeplaats 2) is een in 1420 gebouwde laatgotische pseudobasiliek, opgetrokken in oude kloostermoppen en gedekt met een houten kap. Het is een van de weinige kerken in het noorden van het land met een ronde kooromgang. In de jaren 2000 en 2001 is de eerste fase van een restauratie voltooid. Toen is het houtwerk in de kap hersteld en zijn de leien vervangen. Ook is afgerekend met de boktor. In 2007 zijn alle 27 glas-in-loodramen gerestaureerd. Alle ramen zijn in fasen verwijderd en in de werkplaats van een glazenier gerestaureerd. Al het lood van de ramen moest worden vervangen. De vorige restauratie was in de Tweede Wereldoorlog. Toen was het lood van een veel slechtere kwaliteit dan tegenwoordig. Ook is alles schoongemaakt. Alle ruitjes moesten eruit en de kapotte zijn vervangen. De restauratie van de ramen heeft ruim 300.000 euro gekost. Het orgel uit 1842 is gemaakt door de fa. Van Dam.

- Molen Arkens is in 1835 gebouwd aan de Schalsummerweg, voor het bemalen van de polder Arkens. In 1973 is de molen herbouwd op de huidige locatie aan de Van Andel-Ripkestraat. Hier dient hij voor de verversing van enkele plantsoenvijvers. Nadat de wieken van deze spinnenkopmolen in 1910 bij een storm zijn vernield, krijgt de molen een paar juffers met dwarsgetuigde vlinderwieken. Deze wiekvorm komt elders in Nederland niet voor. De molen is verder relatief uitzonderlijk, omdat hij als een van de weinige spinnenkopmolens een achtkantige ondertoren heeft. Rondom de molen is na de verplaatsing nieuwbouw gerealiseerd, die de wind grotendeels uit de zeilen haalt. Wel zijn later nog enkele bomen rondom de molen gekapt, zodat de wieken meer wind kunnen vangen. De molen is eigendom van de gemeente.

- In Franeker bevindt zich het oudste nog werkende planetarium ter wereld: het Eise Eisinga Planetarium. In zijn grachtenpand uit 1736 bouwde wolkammer en amateur-astronoom Eise Eisinga (1744-1828) een nauwkeurig en bewegend model van het zonnestelsel. Op 8 mei 1774 vond een samenstand van planeten plaats. Er werd beweerd dat deze planeten op elkaar zouden botsen, waardoor de aarde uit haar baan geslingerd zou worden en in de zon zou verbranden. Voor Eisinga was dit de aanleiding om in zijn woonkamer een model te bouwen van het zonnestelsel. hiermee wilde hij laten zien dat er geen reden was voor paniek. Hij heeft zeven jaar gewerkt aan dit model, tussen 1774 en 1781.

Alle planeten bewegen in dezelfde tijd rond de zon als in werkelijkheid, Mercurius in 88 dagen, de aarde in één jaar en Saturnus in meer dan 29 jaar! Na meer dan 200 jaar kan nog altijd de actuele stand van de planeten worden afgelezen. Daarnaast bouwde hij allerlei speciale wijzers in, die de dag, datum, de opkomst en de ondergang van zon en maan, beweging van de sterrenhemel en tal van andere verschijnselen laat zien. Dit alles wordt in beweging gebracht door een indrukwekkend raderwerk van houten hoepels en schijven met 10.000 handgesmede spijkers als tanden. Een slingerklok en negen gewichten sturen dit raderwerk aan. Eisinga maakte het zijn opvolgers makkelijk. Hij legde alles vast en schreef voor zijn kinderen een handleiding over het onderhoud. Bij de eerste grote onderhoudsbeurt legde het Planetarium ook nog eens vast wat er allemaal moet gebeuren.

Het planetarium is wereldberoemd en trekt jaarlijks dan ook meer dan 50.000 bezoekers uit de hele wereld. Het planetarium staat in de Top 100 van rijksmonumenten in Nederland. Het is wereldwijd ook zo uniek en bijzonder dat het ook wordt voorgedragen als Werelderfgoed (indiening aanvraag beoogd in 2021, toekenning beoogd in 2022). Niet alleen toeristen weten het Planetarium te waarderen, ook de Friezen zelf, blijkt bij een verkiezing van de Leeuwarder Courant in 2017. Uit 100 geselecteerde monumentale objecten eindigde het woonhuis van Eise Eisinga als eerste in de categorie Fries erfgoed. Zeer bijzonder is dat het pand, inclusief het interieur, al die jaren helemaal intact is gebleven. Als je de opkamer binnenkomt, is het alsof Eisinga nog in zijn kantoor aan het werk is.

Het museum beslaat naast dit woonhuis, dat eigendom is van de gemeente, nog twee panden: een huis dat eigendom is van Vereniging Hendrick de Keyser en - sinds 2015 - het door het Planetarium aangekochte bakkerspand. Die extra ruimte was hard nodig. In het pand kwamen de entree, de museumwinkel, het kantoor en horeca. Daardoor kwamen in de oude panden ruimtes vrij om alle instrumenten tentoon te stellen en de ruimtes meer educatief te maken. Bestuurslid Jenny Schoute vond het Planetarium direct al geweldig, toen ze vanuit Rotterdam in Franeker was komen wonen. "Het is een fenomeen. Iedereen uit het Westen die bij ons komt, neem ik ermee naartoe. Want wie hier nog niet geweest is, moet dit wetenschappelijke kunstwerk gaan zien." (bron: LC, 11-8-2017)

- Het in 1594 (na 3 jaar bouwtijd) gereed gekomen Stadhuis van Franeker (Raadhuisplein 1) is gebouwd in Friese renaissancestijl. Boven de hoofdingang is het Wapen van Friesland afgebeeld. Bij de glas-in-loodramen van de eerste verdieping zijn 27 wapenschilden geplaatst. Het gebouw staat in de Top 100 van rijksmonumenten in Nederland.

- Kaatsen, voor velen in Nederland nog onbekend, is in Fryslân volkssport nr. 1. Er zijn overigens minstens 50 landen over de hele wereld waar wordt gekaatst. Sinds het eind van de middeleeuwen wordt de sport in Nederland beoefend. In Fryslân worden jaarlijks tussen de 1500 en 2000 wedstrijden gespeeld. Het Kaatsmuseum is in 1972 geopend en is daarmee het oudste sportmuseum van Nederland.

- Het grootste rijksmonument van Fryslân is het voormalige psychiatrische ziekenhuis Groot Lankum uit 1930, dat sinds 2015 onder de naam Kening State een luxe woonzorgcomplex voor ouderen is. In juli 2018 is het complex overgenomen door de Blueprint Group.

- Het Klaarkampster Weeshuis (Godsacker 35) is in 1552 gebouwd als gasthuis. In de periode 1597 tot 1665 diende het als weeshuis. De maniëristische gevelsteen (17 september 1598) op de hoek vermeldt dat prior Gerardus Agricola van klooster Klaarkamp veel goeds heeft gedaan voor de weeskinderen. Een andere gevelsteen (6 januari 1665) vermeldt de redding van graaf Johan Maurits bij een ongeluk op een nabijgelegen brug waarbij hij te water raakte. In het gebouw is welzijnsinstelling De Skûle gevestigd.

- Een Elfstedentocht over het ijs is een steeds grotere zeldzaamheid geworden: de schaatstocht van ca. 200 km over natuurijs is voor het laatst in 1997 gereden. Praktisch als de Friezen zijn, maken ze dan gewoon een nieuwe Elfstedentocht. Je kunt hem tegenwoordig ook wandelen of rijden met een motor, auto, trike, Solex, step of fiets. En sinds 2018 zijn er in het kader van Leeuwarden-Fryslân Culturele Hoofdstad van Europa 2018 ook de 11 fonteinen, gemaakt door internationale topkunstenaars uit 11 verschillende landen. Bij de VVV's en TIP's kun je voor 2 euro een routekaartje ervan kopen. In Franeker staat fontein 'De Oortwolk' van de Franse kunstenaar Jean-Michel Othoniel.

- Gevelstenen in Franeker.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Op een zaterdag eind juni in 2017 was er de 1e Midnightwalk Franeker. Een 8 km lange afwisselende avond-/nachtwandeling door de stad. Door straten en steegjes, langs bijzondere plekken, bedrijven en gebouwen. Lopend door de avondlucht worden de deelnemers op verschillende locaties verrast door muziek, kunst en cultuur. Doel is vooral saamhorigheid, gezelligheid en het (her)ontdekken van de eigen stad staan voorop. Verder kunnen de deelnemers producten sponsoren voor de voedselbank en is de opbrengst bestemd voor een lokaal goed doel. In 2017 was dat de Scouting. De 1e editie was een groot succes. De intentie is er dan ook om er een jaarlijks evenement van te maken. Het evenement wordt mogelijk gemaakt dankzij de medewerking van tientallen vrijwillgers, sponsoren, verenigingen en artiesten.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoserie van Franeker, door fotograaf Martin Stevens.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Franeker (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Belangenorganisatie: - "Vereniging Vrienden van de Stad Franeker zet zich in voor het behoud van het bijzondere karakter van de binnenstad. Bij wijzigingen van het stadsbeeld door restauratie, nieuwbouw of verbouw wil de vereniging de spreekbuis zijn van de bevolking. Wij willen voorkomen dat de historische identiteit van onze stad wordt aangetast, zonder van de stad een museumstad te willen maken."

- Muziek: - Muziekcommissie Tsjil is een enthousiast team dat zich bezig houdt met het organiseren van open podia en jamsessies voor jonge muzikanten.

- Veiligheid: - WhatsApp Buurtpreventie Franeker.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Franeker alg. en - idem RK.

Reactie toevoegen