Franeker

Plaats
Stad
Waadhoeke
Fryslân

franeker_collage.jpg

Franeker, collage van stadsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Franeker, collage van stadsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Franeker-MSD-20080216-124663.jpg

De stad Franeker is de afgelopen decennia fors uitgebreid met nieuwbouwwijken. Gelukkig is het oude stadscentrum bewaard gebleven, met zijn grachten en monumentale grachtenpanden.

De stad Franeker is de afgelopen decennia fors uitgebreid met nieuwbouwwijken. Gelukkig is het oude stadscentrum bewaard gebleven, met zijn grachten en monumentale grachtenpanden.

franeker_martenastins.jpg

Franeker, in de Martenastins uit 1506 is Museum Martena gevestigd.

Franeker, in de Martenastins uit 1506 is Museum Martena gevestigd.

franeker_martenastins_poort_achterzijde.jpg

Franeker, Martenastins, poort achterzijde.

Franeker, Martenastins, poort achterzijde.

Franeker

Terug naar boven

Status

- Franeker is een stad in de provincie Fryslân, gemeente Waadhoeke. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1983. In 1984 over naar gemeente Franekeradeel, in 2018 over naar gemeente Waadhoeke. Franeker is de hoofdplaats van de gemeente, en was de hoofdplaats van de gemeente Franekeradeel. Het is een van de Friese "elf steden".

- Wapen van de voormalige gemeente Franeker.

- Onder de stad Franeker vallen ook de buurtschappen Arkens, Kie, Lutjelollum, Salverd en War, delen van de buurtschappen Doijum en Kiesterzijl en het grootste deel van de buurtschap Miedum. Dit zijn 8 buurtschappen in totaal.

Terug naar boven

Naam

In het Fries
Frjentsjer.

Terug naar boven

Ligging

De stad Franeker ligt W in de gemeente. De stad ligt verder Z van de A31 en de dorpen Dongjum en Tzummarum, ZW van de dorpen Schalsum, Peins, Skingen, Slappeterp en Menaam, W van de dorpen Zweins, Dronryp en Deinum en de stad Leeuwarden, NW van de dorpen Wjelsryp, Baaium, Winsum en Spannum, N van de dorpen Tzum, Hitzum en Lollum, NO van de dorpen Achlum, Arum en Kimswerd, ONO van de stad Harlingen, O van de dorpen Herbaijum, Midlum en Wijnaldum en ZO van de dorpen Pietersbierum en Sexbierum. Centraal tot Z door het stadsgebied loopt het Van Harinxmakanaal.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de gemeente Franeker 733 huizen met 5.241 inwoners, verdeeld in de gelijknamige stad 556/3.968 (= huizen/inwoners), de 'voorsteden' Oostvliet en Westvliet, samen 81/569, de 'voorstad' Kaatsveld 9/68 en de buurtschappen Vijfhuizen 10/66, Zevenhuizen 12/79 en de volgende reeks buurtschappen, die ook wel Franeker Uitburen wordt genoemd, Erkens, Salvert, Luttje-Lollum, Miedum, Doijum, De Kie, Lankum en War, samen 65/491. In 1840 wordt het buitengebied van de stad Franeker De Klokslag genoemd, dit gebied heeft dan 640 inwoners. Tegenwoordig heeft de stad Franeker ca. 5.100 huizen met ca. 12.750 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Franeker, kun je terecht bij de volgende instanties:

- Stichting Trezoor, bezoekadres: Harlingerweg 63, 8801 PB. Tel.0517-392362.

- Museum Martena, gevestigd in stadskasteel de Martenastins uit 1506, is gespecialiseerd in de geschiedenis van Franeker, maar heeft daarnaast nog veel meer te bieden.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Na Gennep en Woerden is Franeker sinds april 2017 de 3e 'Reformatiestad' van Nederland. Het is een Europese erkenning van de stad door een gemeenschappelijk project van Europese protestantse kerken (Duitstalige website). O.a. dominee Lieuwe Bergsma heeft zich er voor ingezet om de titel naar Franeker te krijgen. De stad speelde een belangrijke rol in de geschiedenis van de Reformatie. De beweging had een centrum in de stad en de toenmalige lokale universiteit speelde een belangrijke rol bij de opleiding van studenten die daar veilig theologie konden studeren. Voor de stad is de titel een extra element om zich toeristische mee 'op de kaart te zetten'. (bron en beluister ook het interview hierover op de site van Omrop Fryslân, 11-5-2017)

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Franeker heeft 178 rijksmonumenten.

- In 1835 wordt spinnenkopmolen Arkens aan de Schalsummerweg gebouwd, voor het bemalen van de gelijknamige polder. In 1973 is de molen herbouwd op de huidige locatie aan de Van Andel-Ripkestraat. Hier dient hij voor de verversing van enkele plantsoenvijvers.

- Gevelstenen in Franeker.

- In Franeker bevindt zich het oudste nog werkende planetarium ter wereld: het Eise Eisinga Planetarium. In zijn grachtenpand uit 1736 bouwde wolkammer en amateur-astronoom Eise Eisinga (1744-1828) een nauwkeurig en bewegend model van het zonnestelsel. Op 8 mei 1774 vond een samenstand van planeten plaats. Er werd beweerd dat deze planeten op elkaar zouden botsen, waardoor de aarde uit haar baan geslingerd zou worden en in de zon zou verbranden. Voor Eisinga was dit de aanleiding om in zijn woonkamer een model te bouwen van het zonnestelsel. hiermee wilde hij laten zien dat er geen reden was voor paniek. Hij heeft zeven jaar gewerkt aan dit model, tussen 1774 en 1781.

Alle planeten bewegen in dezelfde tijd rond de zon als in werkelijkheid, Mercurius in 88 dagen, de aarde in één jaar en Saturnus in meer dan 29 jaar! Na meer dan 200 jaar kan nog altijd de actuele stand van de planeten worden afgelezen. Daarnaast bouwde hij allerlei speciale wijzers in, die de dag, datum, de opkomst en de ondergang van zon en maan, beweging van de sterrenhemel en tal van andere verschijnselen laat zien. Dit alles wordt in beweging gebracht door een indrukwekkend raderwerk van houten hoepels en schijven met 10.000 handgesmede spijkers als tanden. Een slingerklok en negen gewichten sturen dit raderwerk aan. Eisinga maakte het zijn opvolgers makkelijk. Hij legde alles vast en schreef voor zijn kinderen een handleiding over het onderhoud. Bij de eerste grote onderhoudsbeurt legde het Planetarium ook nog eens vast wat er allemaal moet gebeuren.

Het planetarium is wereldberoemd en trekt jaarlijks dan ook meer dan 50.000 bezoekers uit de hele wereld. Het is wereldwijd ook zo uniek en bijzonder dat het ook is voorgedragen als Werelderfgoed. De intentie is dat dit in 2021 zijn beslag krijgt. Niet alleen toeristen weten het Planetarium te waarderen, ook de Friezen zelf, blijkt bij een verkiezing van de Leeuwarder Courant in 2017. Uit 100 geselecteerde monumentale objecten eindigde het woonhuis van Eise Eisinga als eerste in de categorie Fries erfgoed. Zeer bijzonder is dat het pand, inclusief het interieur, al die jaren helemaal intact is gebleven. Als je de opkamer binnenkomt, is het alsof Eisinga nog in zijn kantoor aan het werk is.

Het museum beslaat naast dit woonhuis, dat eigendom is van de gemeente, nog twee panden: een huis dat eigendom is van Vereniging Hendrick de Keyser en - sinds 2015 - het door het Planetarium aangekochte bakkerspand. Die extra ruimte was hard nodig. In het pand kwamen de entree, de museumwinkel, het kantoor en horeca. Daardoor kwamen in de oude panden ruimtes vrij om alle instrumenten tentoon te stellen en de ruimtes meer educatief te maken. Bestuurslid Jenny Schoute vond het Planetarium direct al geweldig, toen ze vanuit Rotterdam in Franeker was komen wonen. "Het is een fenomeen. Iedereen uit het Westen die bij ons komt, neem ik ermee naartoe. Want wie hier nog niet geweest is, moet dit wetenschappelijke kunstwerk gaan zien." (bron: LC, 11-8-2017)

- Kaatsen, voor velen in Nederland nog onbekend, is in Fryslân volkssport nr. 1. Er zijn overigens minstens 50 landen over de hele wereld waar wordt gekaatst. Sinds het eind van de middeleeuwen wordt de sport in Nederland beoefend. In Fryslân worden jaarlijks tussen de 1500 en 2000 wedstrijden gespeeld. Het Kaatsmuseum is in 1972 geopend en is daarmee het oudste sportmuseum van Nederland.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Op een zaterdag eind juni in 2017 was er de 1e Midnightwalk Franeker. Een 8 km lange afwisselende avond-/nachtwandeling door de stad. Door straten en steegjes, langs bijzondere plekken, bedrijven en gebouwen. Lopend door de avondlucht worden de deelnemers op verschillende locaties verrast door muziek, kunst en cultuur. Doel is vooral saamhorigheid, gezelligheid en het (her)ontdekken van de eigen stad staan voorop. Verder kunnen de deelnemers producten sponsoren voor de voedselbank en is de opbrengst bestemd voor een lokaal goed doel. In 2017 was dat de Scouting. De 1e editie was een groot succes. De intentie is er dan ook om er een jaarlijks evenement van te maken. Het evenement wordt mogelijk gemaakt dankzij de medewerking van tientallen vrijwillgers, sponsoren, verenigingen en artiesten.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoserie van Franeker, door fotograaf Martin Stevens.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Franeker (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Veiligheid: - WhatsApp Buurtpreventie Franeker.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Franeker alg. en - idem RK.

Reactie toevoegen