Fryslân

Provincie
Fryslân

fryslan_plaatsnaambord_kopie.jpg

Sinds 1997 heet de provincie Friesland officieel Fryslân, óók in het Nederlands, wat ook blijkt uit dit bord. Helaas weten nog niet alle Hollanders dat. Maar ook Friezen spellen hun provincienaam en plaatsnamen zelf nog weleens verkeerd...

Sinds 1997 heet de provincie Friesland officieel Fryslân, óók in het Nederlands, wat ook blijkt uit dit bord. Helaas weten nog niet alle Hollanders dat. Maar ook Friezen spellen hun provincienaam en plaatsnamen zelf nog weleens verkeerd...

fryslan_collage_1.jpg

Fryslân, collage van typisch Friese waterrijke en weilandrijke dorpjes. (© Jan Dijkstra, Houten)

Fryslân, collage van typisch Friese waterrijke en weilandrijke dorpjes. (© Jan Dijkstra, Houten)

fryslan_collage_dorpjes.jpg

En nog een collage, met enkele van de honderden ieniemienie dorpjes die Fryslân rijk is. (© Jan Dijkstra, Houten)

En nog een collage, met enkele van de honderden ieniemienie dorpjes die Fryslân rijk is. (© Jan Dijkstra, Houten)

fryslan_collage_2.jpg

En nog maar een collage. Want Fryslân, daar krijg je nooit genoeg van: daar kun je járen achtereen op vakantie voor je alle 11 steden, 400 dorpjes en minstens zoveel buurtschappen allemaal gezien hebt... (© Jan Dijkstra, Houten)

En nog maar een collage. Want Fryslân, daar krijg je nooit genoeg van: daar kun je járen achtereen op vakantie voor je alle 11 steden, 400 dorpjes en minstens zoveel buurtschappen allemaal gezien hebt... (© Jan Dijkstra, Houten)

fryslan_collage_2.jpg

Ook klokkenstoelen en kerkjes met zadeldaktorens zijn een typisch overwegend Fries verschijnsel. (© Jan Dijkstra, Houten)

Ook klokkenstoelen en kerkjes met zadeldaktorens zijn een typisch overwegend Fries verschijnsel. (© Jan Dijkstra, Houten)

Fryslan Stg Alde Fryske Tsjerken JD [640x480.JPG

De Stg. Alde Fryske Tsjerken zet zich al 40 jaar in voor behoud en restauratie van de oude kerken in Fryslân.

De Stg. Alde Fryske Tsjerken zet zich al 40 jaar in voor behoud en restauratie van de oude kerken in Fryslân.

Burdaard._0.JPG

Burdaard aan de Dokkumer Ee.

Burdaard aan de Dokkumer Ee.

Jelsum.JPG

Jelsum

Jelsum

Ginnum terp.JPG

Veel kerken staan op een terp in Fryslân zoals hier bij Ginnum.

Veel kerken staan op een terp in Fryslân zoals hier bij Ginnum.

Terpen..jpg

Er zijn heel veel terpen in Fryslân en Groningen.

Er zijn heel veel terpen in Fryslân en Groningen.

fryslan_terpen.jpg

Fryslân is het land van de terpen. Helaas zijn er veel (deels) afgegraven vanwege de vruchtbare grond, maar gelukkig zijn er ook nog veel wél bewaard en herkenbaar in het landschap.

Fryslân is het land van de terpen. Helaas zijn er veel (deels) afgegraven vanwege de vruchtbare grond, maar gelukkig zijn er ook nog veel wél bewaard en herkenbaar in het landschap.

Holwerd_1.JPG

Hoog aan de Friese kust ligt Holwerd, bekend van de boot naar Ameland.

Hoog aan de Friese kust ligt Holwerd, bekend van de boot naar Ameland.

Warga.JPG

Fryslân één en al watersport, zoals hier in Warga.

Fryslân één en al watersport, zoals hier in Warga.

Warstiens_0.JPG

In het vlakke Friese land  zie je de dorpen al van ver, zoals hier Warstiens bij Leeuwarden.

In het vlakke Friese land zie je de dorpen al van ver, zoals hier Warstiens bij Leeuwarden.

fryslan_kievitseieren.jpg

Kievitseieren, in Fryslân noemen ze een compleet legsel een "broedsje".

Kievitseieren, in Fryslân noemen ze een compleet legsel een "broedsje".

fryslan_kievit_met_jong.jpg

Kievit met een pas uit het ei gekropen jong.

Kievit met een pas uit het ei gekropen jong.

fryslan_kievit_onder_nestbeschermer.jpg

De 'aaisikers' zoeken en rapen niet alleen eieren, maar doen ook veel aan nestbescherming om zo de weidevogels te beschermen tegen de landbouwmachines.

De 'aaisikers' zoeken en rapen niet alleen eieren, maar doen ook veel aan nestbescherming om zo de weidevogels te beschermen tegen de landbouwmachines.

fr_provincie_fryslan_in_ca._1870_kaart_b._behrns.gif

provincie Fryslân in ca. 1870 kaart B. Behrns

provincie Fryslân in ca. 1870 kaart B. Behrns

fryslan_gemeenten_met_officiele_frietalige_plaatsnamen.jpg

Bij de 6 donkerblauw gekleurde gemeenten op de kaart zijn de plaatsnamen officieel Friestalig. In de gemeenten Dantumadiel, Ferwerderadiel en Littenseradiel staat er ook geen Nederlandstalige variant meer op de plaatsnaamborden, bij de overige 3 wel.

Bij de 6 donkerblauw gekleurde gemeenten op de kaart zijn de plaatsnamen officieel Friestalig. In de gemeenten Dantumadiel, Ferwerderadiel en Littenseradiel staat er ook geen Nederlandstalige variant meer op de plaatsnaamborden, bij de overige 3 wel.

Fryslân

Terug naar boven

Eten en drinken

- Wil je vanavond nog lekker uit eten? Met flinke korting? Kijk dan snel of er nog een last minute tafeltje vrij is in een restaurant in Fryslân!

- Reserveer hier online je restaurant in omgeving Fryslân.

- Stichting Fruit in Fryslân zet zich in om de vele fruitsoorten en rassen die Fryslân ooit rijk was, weer in het landschap te laten terugkeren. Te veel smakelijke appels, peren, pruimen en andere vruchten zijn niet of nauwelijks meer te vinden. De stichting spoort oude rassen op en bevordert dat deze weer worden aangeplant. Na de oogst kun je bij de stichting pakken versgeperst sap van 5 liter verkrijgen.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Fryslân I (online te bestellen). - Nieuwe en/of tweedehands boeken over Fryslân II (online te bestellen). - Sinds 2009 is er een speiale Bosatlas van Fryslân (online te bestellen).

Terug naar boven

Gemeenten

- Tot de grote gemeentelijke herindelingsronde van 1984 had de provincie Fryslân nog 44 gemeenten. Anno 2016 zijn er nog 24 gemeenten in de provincie Fryslân, zijnde Achtkarspelen, Ameland, Dantumadiel, De Fryske Marren, Dongeradeel, Ferwerderadiel, Franekeradeel, Harlingen, Heerenveen, Het Bildt, Kollumerland en Nieuwkruisland, Leeuwarden, Leeuwarderadeel, Littenseradiel, Menameradiel, Ooststellingwerf, Opsterland, Schiermonnikoog, Smallingerland, Súdwest-Fryslân, Terschelling, Tytsjerksteradiel, Vlieland en Weststellingwerf.

- Recente herindelingen betreffen de nieuwe gemeenten Súdwest-Fryslân (2011) en De Fryske Marren (2014).

- In 2011 is het rapport "Meer burger, minder bestuur / Advies over de toekomstige lokaal-bestuurlijke inrichting van de provincie Friesland" verschenen, waarin een onafhankelijke Commissie van Wijzen pleit voor 9 grote krachtige op de toekomstige taken ingerichte Friese gemeenten (exclusief de Waddeneilanden). Van een aantal gemeenten is nog niet zeker of, wanneer en met wie ze gaan herindelen. Wat al wel definitief is, is dat in 2018 7 Friese gemeenten gaan herindelen: Het Bildt, Franekeradeel, Leeuwarden, Leeuwarderadeel, Littenseradiel, Menameradiel en Súdwest-Fryslân. Deze gemeenten worden samengevoegd tot 3 gemeenten: Leeuwarden, Súdwest-Fryslân en Waadhoeke. Voor nadere informatie zie de site Herindeling 2018.

Terug naar boven

Regio's

- De oude historische, vaak op landschappelijke overeenkomsten gebaseerde, indeling van de provincie in regio's is in het dagelijks leven niet echt gangbaar meer. Sinds 2011 is er sprake van een pragmatischer indeling van de provincie (en ook dóór de provincie) in 5 regio's, gebaseerd op politieke en anderszins samenwerkingsverbanden, namelijk Zuidwest, Noardwest, Noordoost, Zuidoost en het Waddengebied.

Terug naar boven

Naam

Naamgeving
"Als we met betrekking tot de vroege middeleeuwen over ‘stammen’ spreken, denken we tegenwoordig niet meer aan een raciaal begrip, maar meer aan een politiek-cultureel verbonden groep mensen onder leiding van een aanvoerder. Deze groepen konden zich onderling ook weer aaneensluiten tot grotere stammen. De klassieke schrijvers hebben ons wel de aanduidingen overgeleverd waaronder deze stammen bekend geweest zijn, maar meestal niet de namen van de gebieden waar zij zich ophielden. Dat komt omdat die namen toen veelal nog niet bestonden. De meeste stammen trokken rond en hadden geen permanente vestigingsplaats. Bovendien werd in deze vroege periode nog weinig territoriaal gedacht, zodat het niet altijd relevant geacht werd het woongebied van de stam afzonderlijk te benoemen. Het was alleen de aanduiding van de stam zelf die telde.

Pas in de loop van de volksverhuizingstijd begon er een echte regionale indeling te komen. In de Karolingische tijd blijken alle grotere en kleinere gewesten van het rijk een naam te hebben. Bij die naamgeving is soms gebruik gemaakt van de oude Germaanse of zelfs voorgermaanse stamaanduidingen. Die moeten uit een zeer vroege taalfase stammen, want hun oorspronkelijke betekenis is meestal niet of nauwelijks te achterhalen. Friesland is zo'n geval, waar de Friezen hun naam aan het door hen bewoonde gebied gegeven hebben. Aanvankelijk strekte dit zich langs de hele kust, van Zeeuws-Vlaanderen tot De Weser uit; de latere provincie is tot wat bescheidener proporties teruggebracht. Toch betekent dit wel, dat we de vroegmiddeleeuwse inwoners van de kuststreken van Groningen, Holland en Zeeland in feite als Friezen moeten aanduiden. Wat overigens de spelling van de provincienaam Friesland betreft is de vorm die met een F- begint lange tijd niet de enige geweest. Nog in de Grondwet van 1840 luidde de officiële schrijfwijze Vriesland. De spelling Friesland verscheen pas in die van 1848."(1)

Spelling
- Sinds 1997 is Fryslân de officiële naam van de provincie. Sinds dat jaar is er formeel geen Nederlandstalige naam meer en hoort óók in het Nederlands de naam Fryslân te worden gebruikt (op het provinciale bord elders op deze pagina wordt dat mooi gevisualiseerd). In de praktijk wordt in de Nederlandse spreek- en schrijftaal nog vaak de naam Friesland gebruikt (overigens, zo nemen wij waar, wordt er ook door Friese instanties pragmatisch mee omgegaan...).

Terug naar boven

Het Fries

- Sinds 2007 zijn ook de meeste waternamen in Fryslân officieel in het Fries. Overzicht waternamen in Fryslân.

- Het Fries is naast het Nederlands de enige andere Rijkstaal. Verder is er nog een aantal streektalen in Fryslân. Welke dat zijn kunt u lezen in de Streektaalatlas 2014.

- De Fryske Taalatlas 2015 geeft een overzicht van het beheersingsniveau en het gebruik van de Friese taal onder de inwoners van Fryslân en het gebruik van het Fries in het onderwijs en bij de gemeentelijke overheden.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- De provincie Fryslân heeft ca. 280.000 huizen met ca. 650.000 inwoners.

- Met een gemiddeld aantal inwoners van 192 per km2 is Fryslân na Drenthe de dunstbevolkte provincie van Nederland.

- Het aantal inwoners in Fryslân neemt tot 2025 toe tot 654.000. Het aantal huishoudens neemt tot 2030 toe tot 303.000. In beide gevallen vlakt de groei geleidelijk af en slaat op genoemde jaartallen om in een afname. Deze ontwikkeling is te lezen in de nieuwe provinciale bevolkingsprognose (2013).

- De provinciale website Staat van Fryslân biedt een schat aan statistische gegevens over met name demografie, cultuur / taal / onderwijs, economie / toerisme / recreatie, lokaal bestuur en veiligheid, milieu / duurzame energie, natuur en landschap, ruimte / wonen en erfgoed, sociaal beleid en zorg, verkeer en vervoer, en water.

Terug naar boven

Friese plaatsnamen

- Taalkunstenaar Sieger L. van der Zwaag uit Raerd heeft op zijn site o.a. alle plaatsen van Fryslân op rijm uitgewerkt, als vierslag en als 'frimerick'. Wat dat zijn? Lees zelf maar...

- Overzicht van de 419 officiële plaatsnamen in Fryslân (dit zijn dus bepaald niet 'alle plaatsen' in Fryslân, zoals het document ten onrechte stelt, maar alleen de plaatsen waar in 1978, bij het ontstaan van het huidige postcodesysteem, een eigen postcode met bijbehorende postale plaatsnaam aan is toegekend. Het betreft in ieder geval alle steden en dorpen en daarnaast enkele tientallen buurtschappen. Waarmee dus nog de ca. 600 buurtschappen ontbreken waar in genoemd jaar de namen niet formeel van zijn vastgesteld en waar men lokaal dus zelf maar e.e.a. interpreteert op bebording e.d., met oneenduidigheden van dien).

Sommige gemeenten in Fryslân kennen alleen Nederlandstalige plaatsnamen, andere alleen Friestalige, en weer andere hebben op de plaatsnaamborden de Nederlandstalige bovenaan staan met de Friese eronder of andersom. Wij hebben in de naamgeving in de plaatsenlijst de officiële namen aangehouden zoals zij door de gemeenten zelf in 2009 in het kader van de in dat jaar in werking getreden gemeentelijke Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) zijn vastgesteld (vaak zijn die schrijfwijzen overigens ook al eerder vastgesteld geweest). Doorgaans zijn dat de namen zoals zij alleen, dan wel bovenaan, op de plaatsnaamborden staan vermeld.

Uitzondering: de voormalige gemeenten Wymbritseradiel, Nijefurd en Gaasterlân-Sleat hebben weliswaar op de plaatsnaamborden de Friestalige naam bovenaan staan, maar hebben in de BAG toch gekozen voor de Nederlandstalige naam als zijnde de officiële. Vandaar dat wij die ook hebben gehanteerd in de plaatsenlijst op Plaatsengids.nl. Uiteraard hebben wij voor de herkenbaarheid bij de Friestalige namen ook de Nederlandstalige variant erbij vermeld en andersom (onder het kopje Naam).

Officieel Friestalige plaatsnamen
De volgende gemeenten hebben voor hun plaatsnamen de Friestalige naam vastgesteld als zijnde de officiële naam (in het kader van de in 2009 in werking getreden Basisregistraties Adressen en Gebouwen BAG, of reeds eerder). Deze hebben wij dan ook met de Friestalige naam in de plaatsenlijst opgenomen (met in de tekst de Nederlandstalige naam erbij vermeld): Boarnsterhim, Dantumadiel (sinds 2009), Ferwerderadiel, Leeuwarderadeel (sinds 2010), Littenseradiel, Menameradiel (sinds 2010) en Tytsjerksteradiel. Bij de overige gemeenten hebben wij de Nederlandstalige naam gehanteerd (met in de tekst de Friestalige naam erbij vermeld).

Spelling van de plaatsnamen op de plaatsnaamborden
Qua schrijfwijzen van gemeentenamen, plaatsnamen en plaatsnaambord-opschriften, komen in Fryslân de volgende varianten voor:
1- Gemeentenaam en plaatsnamen officieel Nederlandstalig, op plaatsnaamborden Nederlandstalige namen bovenaan, Friestalige eronder: Achtkarspelen, voorm. gem. Bolsward (sinds 2011: gemeente Súdwest-Fryslân), Dongeradeel, Franekeradeel, Harlingen, Heerenveen (uitzondering: De Knijpe heet sinds 1970 De Knipe), Het Bildt, Kollumerland en Nieuwkruisland, Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland, voorm. gem. Sneek (sinds 2011: gemeente Súdwest-Fryslân).
2- Gemeentenaam en plaatsnamen officieel Nederlandstalig, op plaatsnaamborden alleen de Nederlandstalige namen: Ameland, Lemsterland, Ooststellingwerf, Schiermonnikoog, Terschelling, Vlieland, Weststellingwerf.
3- Gemeentenaam en plaatsnamen officieel Friestalig, op plaatsnaamborden alleen de Friestalige namen: Boarnsterhim, Ferwerderadiel, Littenseradiel.
4- Gemeentenaam officieel Friestalig, plaatsnamen officieel (BAG) Nederlandstalig, op plaatsnaamborden Friestalige namen bovenaan, Nederlandstalige eronder:  Gaasterlân-Sleat, voorm. gem. Nijefurd (sinds 2011: gemeente Súdwest-Fryslân), voorm. gem. Wymbritseradiel (sinds 2011: gemeente Súdwest-Fryslân).
5- Gemeentenaam officieel Friestalig, plaatsnamen officieel (BAG) Nederlandstalig, op plaatsnaamborden Nederlandstalige namen bovenaan, Friestalige eronder: Skarsterlân, voorm. gem. Wûnseradiel (sinds 2011: gemeente Súdwest-Fryslân).
6- Gemeentenaam en plaatsnamen officieel Friestalig, op plaatsnaamborden Friestalige namen bovenaan, Nederlandstalige eronder: Tytsjerksteradiel.
7- Gemeentenaam en plaatsnamen officieel Friestalig, op plaatsnaamborden Nederlandstalige namen bovenaan, Friestalige eronder (wordt naar wij aannemen nog aangepast): Dantumadiel (per 2009). Menameradiel: plaatsnamen Friestalig sinds 2010, gemeentenaam sinds 2011. De borden in Menameradiel worden pas vervangen als ze aan vervanging toe zijn.
8- Gemeentenaam officieel Nederlandstalig, plaatsnamen officieel Friestalig (sinds 2009), op plaatsnaamborden alleen de Nederlandstalige namen (wordt naar wij aannemen nog aangepast): Leeuwarderadeel.

Friestalige buurtschapsborden ook bij gemeenten waar de dorps- en stadsnamen formeel Nederlandstalig zijn
Wat het geheel nog gecompliceerder maakt, is dat veel buurtschappen (waar doorgaans de spelling niet formeel van is vastgesteld, omdat het vaak geen formele woonplaatsen zijn voor postcodeboek en BAG) alleen de Friestalige plaatsnaam op de plaatsnaamborden hebben, ook als de overige plaatsnamen in die gemeente (de dorpen en steden dus) formeel Nederlandstalig zijn (met name voor postcodeboek en BAG). Dat zie je bijvoorbeeld in de gemeente Dongeradeel, maar ook bij buurtschappen zoals Noarderein in de gemeente Smallingerland (waarbij de straatnaam dan weer wel Noorderend heet...). Omdat men dat lokaal kennelijk de voorkeursspelling vindt, hebben wij ons daar maar aan geconformeerd. Waardoor je dus de oneenduidige situatie krijgt dat dorpen en steden in een gemeente zoals Dongeradeel de Nederlandstalige naam hebben (omdat dat formeel zo is vastgesteld), en buurtschappen de Friestalige naam (omdat dat zo op de plaatsnaamborden staat en voor deze plaatsen formeel, in tegenstelling tot bij de dorpen en steden, geen spelling is vastgesteld). Bij buurtschappen zonder plaatsnaamborden, maar met straatnaam gelijk aan buurtschapsnaam, houden wij de straatnaam aan als kennelijke voorkeursspelling. In overige situaties bekijken wij per geval wat kennelijk de voorkeursspelling is.

Onlogische, oneenduidige en foute spellingen
Het valt ons op dat vooral veel buurtschappen onlogisch of oneenduidig en soms zelfs gewoon fout worden gespeld, bijvoorbeeld dat ter plekke verschillende spellingen waar te nemen zijn op plaatsnaamborden, straatnaamborden en/of richtingwijzers. Zoals het plaatsnaambord in het Fries en het gelijkluidende straatnaambord in het Nederlands (bijv. bij het reeds genoemde Noarderein) of andersom (bijv. bij Blauwverlaat), verschillende Friese varianten op kaarten en bebordingen, een spelling die zowel in het Fries als in het Nederlands niet correct is (zie bijv. de wegnamen in Gooium), Nederlandstalige richtingwijzers in een qua plaatsnamen Friestalige gemeente (Poppenhûzen en Warniahûzen gem. Boarnsterhim), Friestalige richtingwijzers naar Nederlandstalige plaatsnaamborden (Oude Schouw) en ga zo maar door. Daar komt bij dat de Regeling voor de officiële spelling van het Fries, die in 1970 is vastgesteld, in 1980 is gewijzigd, maar dat dat kennelijk nog niet tot alle gemeenten - in ieder geval niet tot sommige van hun plaatsnaamborden en straatnamen - is doorgedrongen. Een 'mooi' voorbeeld hiervan is Greate Wierrum. Dat maakt de reeds complexe materie er nog verwarrender op...

N.B.: Bij de vorige en deze alinea gaat dus het gezegde "Don't shoot the messenger" op, oftewel de oneenduidigheden e.d. liggen niet aan ons, maar aan de gemeenten in kwestie die hier oneenduidig mee omgaan. Als redacteuren constateren, compileren en duiden wij slechts.

- Voor wie overzicht van en inzicht in de complexe materie van de oneenduidigheid in de Friese plaatsnamen, straatnamen en bebording wil krijgen, bevelen wij het artikel Friese plaatsnamen als cultureel erfgoed aan (Ferjan Ormeling en Arjen Versloot, in It Beaken, 2008).

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Fryslân, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- De Kanon fan de Fryske skiednis is een lijst van 41 onderwerpen, zogeheten ´vensters´ (11 en 30, symbolisch voor de 11 steden en 30 overige gemeenten die er tot 1984 in Fryslân waren) met de belangrijke gebeurtenissen in de geschiedenis van Fryslân. Deze canons zijn mede bedoeld als handvat voor het geschiedenisonderwijs. De Kanon van Fryslân (tekstversie) is ook te bekijken in een tv-serie van SkoalTV (SchoolTV).

- Tresoar is de naam van het Fries Historisch en Letterkundig Centrum. De website geeft toegang tot een groot aantal databases waarmee het mogelijk is om thuis (voor-)onderzoek te doen in de collectie van Tresoar.

- Het nieuwe Fries Museum, sinds 2013 aan het Wilhelminaplein in Leeuwarden (voorheen aan de Turfmarkt) gaat over de Friezen en over Fryslân, een eigenzinnig stukje ‘buitenland in Nederland’. Over de 11 steden en het platteland, de haat-liefde verhouding met het water, de zoektocht naar het typisch Friese en de plek van Fryslân in de wereld. De schilderijen van Gerrit Benner, het zwaard van Grutte Pier, de film De Overval: samen vertellen ze het verhaal van Friesland.

Op de site van Tresoar vind je o.a. een beschrijving van alle Friese plaatsen rond 1840 door A.J. van der Aa, plus oude kaarten van de Friese gemeenten (met name Eekhoff 1849/1859 en Schotanus 1664 en 1718.

In opdracht van Stichting Kolleksjesintrum Fryslân heeft Bouwgroep Dijkstra Draisma in 2015 het meest duurzame opslagdepot in Nederland gebouwd voor het Fries Museum, Tresoar en het Natuur- Scheepvaart- en Landbouwmuseum. Het gebouw is in vergelijking met traditionele depots bijzonder 'installatie-arm'. De basis voor het ontwerp zijn betonnen depotruimten met een luchtdichte schil met een buitengewoon hoge Rc-waarde van 10 m2K/W en een juist niet geïsoleerde betonnen vloer. Deze werkt als een accumulator van aardwarmte en -koude. Dit zorgt het hele jaar, zowel overdag als ’s nachts, voor een zeer gelijkmatige binnentemperatuur en luchtvochtigheid binnen de vastgestelde marges. In combinatie met een minimale installatietechniek en andere maatregelen dalen de exploitatiekosten met bijna 50% in vergelijking met een 'traditioneel' duurzaam depot.

- Op de site Wumkes.nl zijn vele werken over de geschiedenis van Fryslân digitaal beschikbaar gesteld.

- Koninklijk Fries Genootschap van Geschiedenis en Cultuur.

- Stichting Archief- en Documentatiecentrum voor r.k. Friesland.

- Stichting Freonen fan de argiven in Fryslân (Stichting FAF).

- Historisch Tijdschrift Fryslân.

- Fryslân 4045 is een historische documentaireserie over Fryslân in de Tweede Wereldoorlog.

- Van 13 miljoen Friezen zijn de geboorte-, trouw- en overlijdensgegevens sinds eind 2015 online beschikbaar. Het gaat hierbij om alle Friezen die geboren, getrouwd of overleden zijn in de provincie Friesland, van de 16e eeuw tot begin jaren zestig van de vorige eeuw. De gegevens zijn te vinden op het genealogisch platform AlleFriezen.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Notitie Taakbewust toekomstbestendig (2009) van de provincie Fryslân, waarin zij een beeld schetst van mogelijk toekomstige herindelingen in de provincie. De Stichting voor Beleidsanalyse en Bestuursondersteuning pleit voor kleinschaliger samenwerkingsverbanden.

- Opwaardering N381 Zuidoost-Fryslân.

- Provinciale rapporten over de gevolgen van bevolkingskrimp en -groei in de komende decennia (2010).

- In 2010 is de provincie Fryslân verkozen tot mooiste provincie van Nederland.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Cultuurhistorische Kaart Fryslân.

- Stichting Alde Fryske Tsjerken zet zich in voor behoud en restauratie van de oude kerken in Fryslân. Zij heeft ca. 40 kerken in beheer. Op de site kun je ze allemaal bekijken. Rapport Hergebruik Fryske Tsjerken (2012). Het Deltateam Fryske Tsjerken denkt met de dorpen mee die een zinvolle herbestemming zoeken voor hun aan de eredienst onttrokken kerken. De middeleeuwse kerken vormen 'het grootste museum van Fryslân', aldus kerkendeskundige Justin Kroesen, docent aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Veel kerken zijn echter maar zelden voor publiek geopend. Daarom is er sinds 2004 Tsjerkepaad, de zomerse openkerkenroute, waarbij ca. 250 kerken hun interieur op bepaalde dagen en tijden openstellen voor bezinning, bezichtiging en evt. overige activiteiten zoals tentoonstellingen, lezingen en concerten.

- Op de site van de Stichting Restauratie Hulpfonds Klokkenstoelen (de meeste klokkenstoelen in ons land staan in de provincie Fryslân, vandaar dat wij de link hier plaatsen) vindt u o.a. overzichten van klokkenstoelen in ons land en nieuwsbrieven met nieuws over o.a. restauratie van klokkenstoelen.

- Stichting De Fryske Mole beheert meer dan 40 molens in Fryslân. Tot anderhalve eeuw geleden stonden er in Fryslân nog 2.400 molens. Nu zijn dat er nog slechts 124.

- Op de site van Stichting Windmotoren Friesland vindt u een bestand met alle 257 windmotoren en windmotor-restanten die er momenteel in Friesland nog zijn.

- Boerderijenstichting Fryslân zet zich in voor het behoud en waar nodig herbestemming van de karakteristieke bouwkunst op het Friese platteland, in het bijzonder die van boerderijen, hun bijgebouwen en de boerenerven.

- Rapport 'Gemalen in het Friese landschap' (2012).

- Beschrijving van de - huidige en verdwenen - stinsen en states in Fryslân.

- Terpen zijn kenmerkende elementen in het Friese landschap. Vanaf ongeveer 500 v Chr. gingen mensen op terpen wonen op de kwelders langs de kusten van Groningen en Fryslân. Veeteelt en akkerbouw leverden veel op in dit vruchtbare kweldergebied. Terpen zijn woonheuvels die de mens opwierp in destijds nog onbedijkte gebieden. Tussen ongeveer 1850 en 1950 zijn veel terpen geheel of deels afgegraven om de vaak vruchtbare grond als meststof te kunnen verkopen. Talloze archeologische vondsten kwamen daarbij tevoorschijn, zoals potten en objecten van aardewerk, benen werktuigen, bronzen beeldjes en runenhoutjes. De terpen hebben sindsdien internationale bekendheid gekregen.

De provincie en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zijn in 2011 het Terpenproject Fryslân gestart, waarbij naar oplossingen wordt gezocht om verval van de terpen tegen te gaan. In het kader van het Terpenproject heeft de provincie in 2012 een terp bij Berltsum aangekocht. De Vereniging voor Terpenonderzoek heeft als doel het bevorderen van het archeologisch onderzoek naar de activiteiten van de bewoners van de kwelders langs de Waddenzee. Waar mogelijk draagt de vereniging bij aan de bescherming en het behoud van wierden en terpen en hun landschappelijke context. Sinds augustus 2014 wordt onderzoek gedaan naar de overblijfselen van de vroegere terp Stapert bij Wommels, een van de oudste terpen van ons land.

- In 1874, anderhalve eeuw nadat de provincies Groningen en Friesland hun grenzen hebben bepaald, wordt de scheidslijn tussen de beide provincies gemarkeerd met 25 ijzeren grenspalen. Inmiddels weer bijna anderhalve eeuw verder, zijn vandaag de dag 4 palen verdwenen, maar is de rest nog terug te vinden, in allerlei toestanden: van prachtig, historisch verantwoord, gerestaureerd of fantasievol opgeschilderd tot volkomen vervallen en onttakeld. Onder de link worden alle exemplaren beschreven.

- Monumentenwacht Fryslân reikt eigenaren van monumenten een helpende hand. Met (periodiek) inspecteren en rapporteren én met klein (nood)herstel.

- Steunpunt Monumentenzorg Fryslân ondersteunt overheden, erfgoedorganisaties, eigenaren en beheerders van monumenten, door actuele informatie te verstrekken over de monumentenzorg, archeologie en al het andere erfgoed in Fryslân.

- Bij Museumfederatie Fryslân zijn ruim 70 musea in de provincie aangesloten.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Een typisch Friese traditie is de uitdaging om in het voorjaar het eerste kievitsei te vinden. Die datum komt de laatste decennia overigens steeds vroeger in het voorjaar te liggen. Waarom dat zo is, kun je lezen in het Milieu & Natuur Compendium. Het eerste kievitsei staat symbool voor het begin van het voorjaar. Het eizoeken is aan strenge regels onderworpen en de zoekers moeten een 'aaisikerspas' en een 'nazorgpas' hebben ten teken dat zij zich aan de regels (waaronder nestbescherming) conformeren. Het 'aaisykje', zoals het in het Fries heet, wordt door tegenstanders geregeld ter discussie gesteld. De Bond van Friese Vogelwachten legt uit hoe de aaisykje-vork in de steel zit. In 2016 heeft de rechter er geen ontheffing voor gegeven. - Anno 2017 wordt nagedacht over de opties voor het Aaisykjen in de toekomst. - In 2017 mochten er geen kievitseieren worden geraapt. De vinders van het eerste ei zijn wel door de (meeste) burgemeesters en door de Commissaris van de Koningin gehuldigd. - In 2017 was de vinder van het eerste Friese kievitsei Herman Mooi uit Wolvega, die het ei vond bij Slijkenburg..

- Bevrijdingsfeastival Fryslân (5 mei).

- De Kennedymars Fryslân (eind augustus) heeft een lengte van 80 km en voert u door het coulissenlandschap en het terpengebied van Noordoost-Fryslân.

- De 11 Steden MTB Marathon (weekend eind augustus, start en finish te Dokkum) voert u tijdens 3 dagen fietsen, over voornamelijk onverharde wegen, langs de 11 historische binnensteden van Friesland en natuurlijk alle andere landschappen die u daarbij onderweg tegenkomt.

- Begin september is er gedurende 5 dagen de Stand Up Paddle Elfstedentocht. De deelnemers peddelen in 5 dagen 220 km langs de 11 Friese steden.

- Tijdens de landelijke Open Monumentendag (2e zaterdag van september) is ook altijd tegelijkertijd de Friese Molendag, waarbij veel van de Friese molens geopend zijn voor bezichtiging.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Natuurmuseum Fryslân is een museum voor kinderen, ouders en grootouders, natuurliefhebbers en iedereen die wel eens een potvis van nabij wil zien, een rondje boven Fryslân wil vliegen of over de bodem van een sloot wil lopen. Zelf doen en beleven staat centraal in het museum. Drie verdiepingen vol informatie, bijzondere dieren en planten, opdrachten, proefjes, spelletjes en andere verrassingen nodigen uit om ontdekt te worden.

- Gedetailleerde informatie over ontstaan en ontwikkeling van de regionale landschappen in de provincie Fryslân, vindt u in de - via de link online te lezen - studie Ontgonnen Verleden. Historisch-geografische regiobeschrijvingen betreffende de provincie Fryslân (159 pagina's, Ministerie van LNV, 2009).

- Wandelroutes in Fryslân.

- In het Natuurbeheerplan Fryslân 2016 staan de ambities en doelen die de provincie heeft op het gebied van agrarisch natuurbeheer. Een ambitie is bijvoorbeeld om weidevogels te behouden en te beschermen. Georganiseerde groepen boeren kunnen de richtlijnen uit het Natuurbeheerplan gebruiken bij het maken van hun gebiedsplannen.

- Het Veenweidegebied heeft te maken met bodemdaling door lage polderpeilen. De ontwikkelingen in het gebied verlopen langzaam, maar de effecten van bodemdaling zijn niet terug te draaien. Voorbeelden van deze effecten zijn toenemende kosten voor het waterbeheer en een toename van funderingsproblemen. Maar ook een verhoogde CO2-uitstoot. De in 2012 opgestelde Veenweidevisie heeft tot doel om deze problemen te verminderen en waar mogelijk op te lossen.

- Reportage over veerpontjes in Fryslân.

- Na ruim 200 jaar is de Provincie weer eigenaar van de Friese meren. Het Rijk heeft de meren, met een totale oppervlakte van 9300 'voetbalvelden', in 2009 overgedragen.

- De in 2015 opgerichte Koöperaasje DoarpenLân ontwikkelt, bundelt en faciliteert initiatieven die zorgen voor gevarieerde landschappen, beleefbare natuur en cultuur, duurzame landbouw en energiehuishouding, betekenisvol cultureel en historisch erfgoed.

- Eeuwenlang schuift de Friese waddenkust door landaanwinning geleidelijk op naar het noorden. Kustbewoners, later de overheid, leggen in de slikken rijsdammen aan waartussen slib kan bezinken. Via greppels en sloten wordt het nieuwe land ontwaterd. Op den duur volgt bedijking. Maar in de tweede helft van de 20e  eeuw besluit de overheid te stoppen met de landaanwinningswerken. In de jaren zeventig en tachtig woedt er een nationale discussie over de toekomst van 4000 hectare buitendijkse gronden ten noorden van de gemeenten Het Bildt en Ferwerderadiel. Want de Friese zeedijk moest op deltahoogte worden gebracht, en waar leg je die dijk dan precies? De boeren, die de buitendijkse grond in gebruik en deels in eigendom hadden, wilden dat de zeewering een paar kilometer naar zee toe werd verlegd, terwijl natuurbeschermers wilden dat de Waddenzee er vrij spel had. Uiteindelijk wonnen de laatsten. Tegenwoordig is het grootste deel van het gebied in handen van It Fryske Gea.

Terug naar boven

Beeld

- Tresoar bewaart in zijn depots 30.000 meter aan boeken en documenten over Fryslân. Een belangrijk onderdeel van al dat materiaal is de grote kaartencollectie. Die kaarten verbeelden het landschap door de eeuwen heen en zijn een belangrijke bron voor lokale en regionale geschiedenis. Via de website Friesland op de kaart wordt een deel van die kaartencollectie op een unieke manier breed beschikbaar gesteld, ontsloten en op innovatieve wijze gepresenteerd.

- Kaarten Schotanus 1718 met een kaart per gemeente in kleur.

- Fotoreportage met 145 foto's van dorpen en buurtschappen in Fryslân, door Jan Dijkstra uit Houten.

Terug naar boven

Links

- Provincie: - Officiële site van de Provincie Fryslân.

- Algemeen: - In 2013 heeft Ivan Pakan uit Sexbierum in opdracht van Friesland.nl een promotiefilm voor Friesland gemaakt voor buitenlandse ondernemingen, waarom zij in Fryslân zouden moeten willen ondernemen. De film van 8 minuten, met voice over van Greg Shapiro, is humoristisch met serieuze ondertoon en is ook voor 'Hollanders' die de kwaliteiten van Fryslân willen leren kennen de moeite van het bekijken waard.

- Media / nieuws: - Omrop Fryslân. - Fryslân DOK is een serie wekelijkse documentaires over actuele kwesties in de provincie. Een nieuwe kijk op diverse zaken van grote diversiteit; van geschiedenis tot literatuur en van sport tot architectuur. - Omroep GPTV. - Leeuwarder Courant. - Friesch Dagblad. - Finster op Fryslân: cultuur in beeld.

- Friese taal en cultuur: - Stifting Afûk stelt him as doel om de kennis en it brûken fan de Fryske taal en de belangstelling foar Fryslân te befoarderjen. - De Ried fan de Fryske Beweging (RfdFB) is de belange-organisaasje foar minsken dy’t wiis binne mei Fryslân en har ynsette foar mear romte foar it Frysk en de Fryske kultuer. De Ried is in ûnôfhinklike frijwilligersorganisaasje. It is in stifting, dêr’t in tal organisaasjes by oansletten binne. - Op de site Hallo Fryslân vind je o.a. een Fries woordenboek, waarbij u woorden van Nederlands naar Fries kunt vertalen en andersom. O.a. handig als je wilt oefenen voor het Grut Frysk Diktee (jaarlijks in april). - Het laatste deel van het ‘Wurdboek van de Fryske taal’ is in 2012 gereed gekomen. Het woordenboek is ook online te raadplegen. - It Frysk Boun om Utens is de lanlike oerkoepeling fan ca. 18 Fryske kriten bûten Fryslân. It Boun hat as doelstelling: 1) in bân te lizzen tusken de Friezen bûten Fryslân en by harren it Fryske folkskarakter yn al syn uterings, benammen yn de taal, te bewarjen en te befoarderjen; 2) by oaren as Friezen, niget oan en begryp te bringen foar Fryslân, de Fryske taal, kultuer en skiednis.

- Kleine kernen / platteland: - Stg. Doarpswurk is een onafhankelijke organisatie die zich richt op het instandhouden en stimuleren van de sociale samenhang en de leefbaarheid van het Friese platteland. Dorpsbelangen en dorpshuizen spelen daarin de hoofdrol. - De in 2015 opgerichte Koöperaasje DoarpenLân zet zich in voor behoud en herstel van het Friese platteland in al haar facetten. Veel organisaties en partijen zetten zich in voor het platteland. Die werken nu nog te veel op zichzelf waardoor plannen en projecten te versnipperd worden aangepakt. Er leven allerlei plannen en ideeën die vaak stranden door te weinig slagkracht en geld. DoarpenLân (een initiatief van It Fryske Gea en Landschapsbeheer Friesland) wil die groepen met hun wensen en verlangens bij elkaar brengen waardoor projecten wel te realiseren zijn.

- Water: - Wetterskip Fryslân zorgt voor schoon water én droge voeten in de provincie Fryslân en het Groninger Westerkwartier.

- Welzijn: - Vrijwilligers Academie Fryslân faciliteert ca. 90 trainingen, workshops en opleidingen voor vrijwilligers, mantelzorgers en professionals. - Support Fryslân is een professionele vrijwilligersorganisatie voor maatjesprojecten. Zij ondersteunt Friese jongeren tussen de 12 en 27 jaar die moeite hebben met hun sociale ontwikkeling. Dat doet zij door deze groep jongeren te koppelen aan maatjes (vrijwilligers) die regelmatig met hen afspreken. Voornaamste doel is het vergroten van hun sociale (zelf)redzaamheid en deelname aan de samenleving.

- Bedrijfsleven / ondernemen: - Met Ondernemersimpuls Fryslân wil de Provincie bijdragen aan een sterke en toekomstbestendige economie. Hier kunnen ondernemers terecht voor een lening, die door omstandigheden niet bij een commerciële bank terecht kunnen, maar wel geld nodig hebben om hun concrete groeiplannen te kunnen verwezenlijken. - Het Innovatiepact Fryslân is het samenwerkingsverband tussen het Friese hoger onderwijs, het beroepsonderwijs, het bedrijfsleven, de Provincie en de F4 (Leeuwarden, Heerenveen, Smallingerland en Sudwest Fryslân). Als strategisch platform zet het Innovatiepact zich in om de innovatiekracht en het ondernemerschap van de provincie te versterken. Dit wordt gerealiseerd door in te zetten op vier programmalijnen: Sterk Fries Ondernemerschap, Ynbusiness, Fries Innovatie Ecosysteem en New Government Policy.

Reactie toevoegen