Meerssen

Plaats
Dorp en gemeente
Meerssen
Heuvelland
Limburg

meerssen beekstraat 1903 [640x480].jpg

Meerssen Beekstraat 1903

Meerssen Beekstraat 1903

DK_20120124_7074_Meerssen_kerkplein.jpg

Meerssen, aan het basiliek plein

Meerssen, aan het basiliek plein

DK_20120124_7086_Meerssen_hoeve_in_mergelsteen.jpg

Meerssen, monumentale hoeve in mergelsteen

Meerssen, monumentale hoeve in mergelsteen

meerssen_ns_station.jpg

Meerssen, stationsgebouw uit 1901

Meerssen, stationsgebouw uit 1901

LB gemeente Meerssen in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Meerssen in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Meerssen in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Meerssen

Terug naar boven

Status

- Meerssen is een dorp en gemeente in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland.

- Wapen van de gemeente Meerssen.

- De gemeente Meerssen is in 1982 vergroot met de gemeenten Bunde, Geulle en Ulestraten en omvat naast de gelijknamige hoofdplaats en deze dorpen verder nog het dorp Rothem en de buurtschappen Broekhoven, Brommelen, Humcoven, Hussenberg, Kasen, Moorveld, Oostbroek, Raar*, Schietecoven, Snijdersberg, Voulwames, Waterval, Weert* (grotendeels) en Westbroek. Dat zijn 5 dorpen en 14 buurtschappen in totaal.
* Deze buurtschappen vallen onder het dorp Meerssen. De buurtschap Weert valt grotendeels onder dit dorp (en deels onder het dorp Bunde en deels onder de gemeente en de stad Maastricht). De overige buurtschappen vallen onder de andere dorpen.

- Voor de postadressen valt ook het dorp Rothem onder het dorp Meerssen.

- Meerssen is aangesloten bij de Europese stedenband Douzelage.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Meerssen.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
Meersje.

Oudere vermeldingen
847 kopie 9e eeuw Marsna, 908 kopie tweede helft 10e eeuw ad Marsanam, 1119 Mersenam, 1883 Meersen, 1902 Meerssen.

Naamsverklaring
- De naam wordt opgevat als een afleiding: Mar-is-oniu*. De betekenis daarvan is ‘aan de moerassige beek’.(1)
* Gereconstrueerde vorm.
- (3032) stelt dat de naam Marsna uit de Karolingische tijd stamt en is afgeleid van het Latijnse woord voor mergel, marna.

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Meersen ligt NO van de stad Maastricht, in het Geuldal. Verder ligt het dorp NO van het dorp Rothem, het Knooppunt Kruisdonk (A2/A79) en het 'dorp in de stad' Amby, N van de A79, NW van de dorpen Houthem en Berg, ZW van het dorp Ulestraten, Z van het dorp Geulle en O van de A2 en ZO van het dorp Bunde.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Meerssen 387 huizen met 2.031 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 192/1.000 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Rothem 86/380, Limmel 72/372, Raar 19/148 en Weert (deels) 18/131.

- Per 1 januari 1982 is de gemeente in het kader van de gemeentelijke herindeling opgeheven en gelijk weer opgericht. De nieuwe gemeente is als volgt samengesteld:
van Meerssen: 876 hectare met 8.501 inwoners;
van Bunde: 528 hectare met 4.722 inwoners;
van Ulestraten: 650 hectare met 3.882 inwoners;
van Geulle: 642 hectare met 2.980 inwoners.

- Verder hebben er grenscorrecties plaatsgevonden in 1907, 1920, 1951, 1970 en 1990.

- Tegenwoordig heeft de gemeente Meerssen ca. 8.500 huizen met ca. 20.000 inwoners. Het gelijknamige dorp heeft ca. 2.700 huizen met ca. 6.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

De oudste schriftelijke vermelding van Meerssen dateert uit 847, maar lang voor die tijd is er al menselijke activiteit in het Meerssense, zoals blijkt uit diverse archeologische vondsten uit de steen- en bronstijd, de Romeinse periode (villa Herkenberg, waarvan in 2001 nog een bijgebouw is gevonden) en de Merovingische periode (grafveld te Rothem). In de loop van de 9e eeuw wordt Meerssen een Karolingisch koningsgoed, dat in het brandpunt van de Westeuropese politiek staat. Na het overlijden van Lodewijk de Vrome in 840 begint de desintegratie van het Frankische rijk.

Meerssen blijkt een zeer geschikte ontmoetingsplaats voor de ruziënde erfgenamen. Sindsdien is de plaatsnaam onverbrekelijk verbonden met een viertal bijeenkomsten, waaraan de machtsdragers van het toenmalige West-Europa deelnemen: in 847, 851, 870 en 878. De bekendste is die uit 870, waarin het Verdrag van Meerssen wordt gesloten. Nadat het Karolingische rijk in 843 te Verdun is verdeeld in west-, midden- en oostrijk, wordt met het verdrag van 870 de driedeling van het Lotharingsche middenrijk geregeld. Een en ander heeft sterk bijgedragen aan de verdere desintegratie van het Frankische rijk.

In 968 schenkt de Franse koningin Gerberga het oude koningsgoed Meerssen, dat zij als huwelijksgift van haar eerste echtgenoot, hertog Giselbert II van Lotharingen, heeft gekregen, aan de Benedictijnerabdij van St. Remigius in Reims. Daarmee breekt voor Meerssen de periode van de zogeheten Proosdij aan. De komst van de Franse troepen in 1794 maakt een einde aan het bestaan van dit ‘kerkelijk filiaal’ van Reims, vanaf het begin van de 17e eeuw eigendom van de abdij van Eaucourt.

Tussen 1794 en 1814 staat Meerssen onder Frans bestuur en wordt de grondslag gelegd voor de uniforme, moderne bestuursorganisatie, die een enorme breuk vormt met het eeuwenlange feodale bestuur. Meerssen wordt in 1795 hoofdplaats van het gelijknamige kanton, waar ook Geulle, Limmel, Amby, Bemelen, Heer, Keer, Borgharen, Itteren, Bunde, Ulestraten, Beek, Elsloo, Stein en bijbehorende buurtschappen deel van uitmaken. In 1800 wordt het kanton opgeheven en wordt Meerssen een zelfstandige gemeente. Als de Fransen in 1814 het veld ruimen, wordt de gemeente, na een kort Pruisisch gouverneurschap, onderdeel van het grote Koninkrijk der Nederlanden van koning Willem I.

In 1830 steunt Limburg de Belgische opstand en ook Meerssen maakt in de periode 1830-1839 deel uit van het Belgisch koninkrijk. Het belang van de gemeente als regionaal economisch centrum neemt nu merkbaar toe daar een deel van de bedrijvigheid van Maastricht, dat tot Nederland blijft behoren, zich naar het grondgebied van Meerssen verplaatst. Vanaf 1834 wordt de grondslag gelegd voor de Weerter*1 papierfabriek. In 1835 dienen de inwoners van Limmel een verzoek in bij koning Leopold I tot afscheiding van de gemeente Meerssen. Dit is het begin van een langdurige bestuurlijke controverse, die in 1920 wordt afgerond met de annexatie van Limmel door Maastricht. Na de scheiding van Nederland en België in 1839 komt de gemeente weer onder bestuur van de Nederlandse koning Willem I.

Tussen Limmel en Meerssen komt een prachtige landgoederenzone van industriële ondernemers tot ontwikkeling. De Weerter papierfabriek van Tielens ontwikkelt zich tot een van Nederlands grootste producenten. In 1853 wordt het dorp een halteplaats aan de oudste Limburgse spoorweg, die tussen Maastricht en Aken.

Meerssen wordt tijdens het interbellum (de periode tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog) zeer hard getroffen door sterk groeiende werkloosheid. De gemeente organiseert tal van werkverschaffingsprojecten, zoals de ontginning van de Meerssener heide en de IJzeren Kuilen in 1922. Vanaf 1923 verbetert de situatie en brengt de aanleg van het Julianakanaal ook in deze gemeente veel werkgelegenheid. In 1930 treedt er weer een snelle verslechtering van de economische toestand op en in 1932 begint de gemeente weer met werkverschaffing, o.a. t.b.v. uitbreiding van het rioleringsstelsel, de bouw van het zwembad en de kiezelwinning in de kiezelgroeve.

Als Duitsland in de vroege ochtend van 10 mei 1940 Nederland binnenvalt, verschijnen de Duitse troepen reeds om 6.00 uur te Meerssen. Zij ondervinden nauwelijks tegenstand. Vanaf 13 mei komt een grote stroom krijgsgevangenen richting Duitsland op gang. In de weilanden van het Proosdijveld wordt een krijgsgevangenkamp ingericht, waar zich op 26 mei naar schatting 10.000 Belgen en Fransen bevinden. Op 20 juni 1940 zijn de laatste gevangenen verdwenen en zijn de plaatselijke Nederlandse dienstplichtigen nagenoeg allemaal naar huis teruggekeerd.

Tijdens de oorlog verliezen elf joodse Meerssenaren en dertig Meerssenaren van niet-joodse origine het leven. In juli 1943 wordt de Nederlands-Israëlitische gemeente Meerssen ontbonden. Rothem wordt op 15 september 1944 bevrijd, Meerssen in de late namiddag van zondag 17 september. In de periode rond de bevrijding wordt de gemeente weer geconfronteerd met een aanzienlijke stroom vluchtelingen.

Na de Tweede Wereldoorlog ondergaat Meerssen een grote bevolkings- en nederzettingsontwikkeling. Het inwonersaantal neemt in de periode 1945-1980 toe van 6.880 tot 8.543. Voor het eerst wordt planmatig buiten de eeuwenoude nederzettingsstructuren gebouwd. De bevolking wordt ook steeds mobieler en vestigt zich vaker buiten de vestigingsplaats van de werkgever. Het karakter van de gemeente verandert hierdoor aanmerkelijk. Vanaf 1960 neemt het forensisme vanuit Meerssen, met name richting Maastricht, sterk toe.

Per 1 januari 1982 wordt de gemeente opgeheven en gaat ze samen met de gemeenten Bunde, Geulle en Ulestraten op in de nieuwe gemeente Meerssen.

* Bedoeld wordt hier de buurtschap Weert.

- In het Natuurhistorisch Museum en Heemkundecentrum Meerssen krijg je onder meer uitleg over hoe geologische oerkrachten het steile Bunderbos hebben doen ontstaan. Collecties: mijnbouw, archeologie, schelpenverzameling, vlinders, zoogdieren, vogels. Grote verzameling stenen uit onder meer de IJstijd en vuurstenen gereedschap.

De informatie over deze gemeente en haar kernen (exclusief Geulle en haar buurtschappen) is ten dele samengesteld en ten dele geredigeerd door en © Heemkundevereniging Meerssen*. De clubruimte van de vereniging bevindt zich onder de bibliotheek aan de Markt 29 en is toegankelijk op donderdag van 14 tot 16 uur. Je kunt er de boeken en documentatie van de vereniging inzien. Bij een bezoek dien je je eerst aan de bibliotheekbalie te melden.
* Secr.: Bunderstraat 296, 6231 EP Meerssen. Tel. 043-3647647.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Beheersverordening kernen gemeente Meerssen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Meerssen heeft 37 rijksmonumenten.

- Meerssen heeft 39 gemeentelijke monumenten.

- Huize Kruisdonck (Meerssenerweg) dateert uit de 19e eeuw. Het was oorspronkelijk een molen.

- Monumentale boerderij Weerterhof uit 1671 (Fregatweg).

- Gevelstenen in Meerssen.

- Mijnmuseum De Beukel is in principe alleen virtueel, maar is op aanvraag ook te bezoeken.

- De Bartholomeus Basiliek of Basiliek van het Heilig Sacrament (Markt) is een van de meer weelderige laatmiddeleeuwse kerken van Zuid-Limburg. In de 14e eeuw verving ze de oudere kerk die was vervallen door oorlog en gebrek. Zijnde de leden van een proosdij verlangden de bouwheren enig prestige te reflecteren in hun nieuwe bedehuis. Het lag voor de hand dat men zich tot Frankrijk wendde om te zien bij welke modes en innovaties men zich diende aan te sluiten. Een hechte afhankelijksheidband met de benedictijner abdij van St. Rémy bij Reims was echter doorslaggevend voor deze Franse beïnvloeding. Het resultaat is een kruisbasiliek die grotendeels in die eeuw tot stand kwam, zij het in meerdere fasen.

De oostelijke delen zijn iets jonger dan de westelijke: tussen 1320 en 1340 bouwden de monniken van Reims het lage koorgedeelte in gotische stijl (vanaf de preekstoel richting altaar). Het middendeel werd aan deze stijl aangepast. In 1465 viel de kerk gedeeltelijk ten prooi aan de vlammen. Tot overmaat van ramp waaide in 1649 de kerktoren gedeeltelijk. Vervolgens besloot men hem in 1773 geheel af te breken. Een verregaande restauratie rond 1900 had tot doel oude luister te herstellen. Voor geoefende ogen is het niet onmogelijk het onderscheid te maken tussen middeleeuws en modern, maar de nagestreefde eenheid is daarbij bereikt. In 1836-1838 verlengde men het schip westwaarts met twee traveeën. Ook toen lukte het om de gelijkvormigheid te behouden.

Vermoedelijk omstreeks 1900 heeft men ook de bonte beschilderingen aangebracht. Hoewel deze op middeleeuwse voorbeelden gebaseerd zijn (dergelijke bontheid kwam inderdaad veel voor!), moeten ze toch vooral als 19e-eeuwse decoraties worden beschouwd. Colonetten, schalken, maaskapitelen en gewelven zijn bedekt met allerhande florale en geometrische motieven. Bladranken zijn met goudverf bestreken. Sculpturen van aartsvaders, engelen en van Maria onder een baldakijn zijn te zien aan het noordelijk portaal.

Ook binnen vinden we hoogstaande decoraties. Op de boog die viering en koor scheidt, is een gebeeldhouwde kruisiging te vinden uit de late middeleeuwen. Er is meer ambachtelijk steen- en beeldhouwerswerk, want opmerkelijk is ook het sacramentshuis van mergelsteen. Dit 12 meter hoge kunststuk van mergelsteen staat links in het koor en is zowel rijk gedecoreerd als zwaar gerestaureerd. Dan is er nog een 15e-eeuws doopvont met koppen en een houten Barbarabeeld. Achter het koor vinden we een grafkapel van de familie Regout, een grafkelder met nissen bevattend, die in 1883 werd gebouwd naar ontwerp van Petrus Regout zelf.(2) Nadere informatie over de Bartholomeus Basiliek.

- De parochiekerk Sint Joseph Arbeider (Pastoor Dominicus Hexstraat) is in 1958 naar een ontwerp van Charles Eyck gebouwd. Ook het gebrandschilderde glas in deze kerk en een immense muurschildering zijn van de hand van de Meerssense kunstenaar. De beeldhouwwerken buiten de kerk zijn van Simon De Gas, die deze aan de hand van schetsen van Charles Eyck gemaakt heeft.

- Als in 1835 te Meerssen officieel een einde komt aan het simultaneum*1, krijgen de protestanten toestemming een eigen kerk te bouwen. De hervormde kerk aan de Gansbaan is gebouwd in 1836-1837. Dit eenvoudige, driezijdig gesloten zaalkerkje van baksteen met dakruitertje op het zadeldak is een zogenaamd 'Leopoldskerkje'. Dit wil zeggen dat het geschonken is door de Belgische regering. Dit hield verband met de toentertijd heersende onzekerheid of Limburg bij Nederland of bij België zou worden ingelijfd. Het kerkje, dat aan de buitenkant volledig is gerestaureerd, heeft rondboogvensters tussen de pilasters.
* Het gemeenschappelijk gebruik van een kerk door katholieken en protestanten.

- De zeshoekige Vredeskapel (hoek Kerksteeg-Kerkstraat, in het Proosdijpark, ingang aan de Stationsstraat) is in baksteen en natuursteen gebouwd naar een ontwerp van architect Joseph Cuypers en op 29 september 1940 ingezegend. De kapel is opgericht uit dankbaarheid voor het feit dat de gemobiliseerden uit Meerssen na de Duitse inval in mei 1940 heelhuids terugkeerden. In 1950 zijn op de vier pilaren van het hekwerk naast de kapel stenen beelden geplaatst naar ontwerp van Charles Eyck. Ze zijn gekapt door Giel Lahey.

- Het Proosdijklooster vlakbij de hoofdingang van de basiliek van het H. Sacrament (Markt) is rond 2000 door de Kleine Zusters van de H. Joseph verlaten. De gemeente Meerssen heeft het gebouw gekocht. Aanvankelijk waren er sloopplannen maar daar heeft de bevolking massaal tegen geprotesteerd. Het Proosdijklooster is namelijk het laatste van de 7 kloosters van de bedevaartsplaats Meerssen dat nog niet is gesloopt. Bovendien horen de basiliek, het klooster en de vredeskapel bij elkaar te blijven, aldus Stichting Behoud Religieus Erfgoed Meerssen. Het voormalige kloostergebouw wordt verbouwd tot appartementencomplex. Het hoofdgebouw blijft behouden, inclusief kapel, hoofdingang en zij-ingang. De vleugel aan de achterzijde wordt gesloopt. Achter het kloostergebouw komt nieuwbouw, passend binnen de historische karakteristiek en het groene karakter van het dorp.

- De synagoge (Kuileneindstraat 22A) is tussen 1851 en 1853 gebouwd naar een ontwerp van de gerenommeerde Beekse architect J.L. Lemmens. Nagenoeg alle joodse inwoners van het dorp worden in de Tweede Wereldoorlog gedeporteerd en in 1947 houdt de joodse gemeente in Meerssen officieel op te bestaan. De inboedel van de synagoge wordt grotendeels verhuisd naar de leeggeroofde synagoge van Maastricht. Vervolgens doet het dienst als repetitielokaal, gymnastieklokaal en verenigingsgebouw van de EHBO. Het gebouw raakt in de loop der jaren danig in verval, wat nog wordt versneld door een brand. Stichting Synagoge Meerssen weet definitieve sloop van het gebouw te voorkomen door het aan te kopen en te restaureren. In 1992 wordt de vernieuwde synagoge feestelijk geopend. Na de restauratie is de synagoge in gebruik als Leerhuis. Regelmatig vinden er culturele evenementen en tentoonstellingen plaats.

- De Groote Molen, ook wel Oude Molen of Banmolen, gelegen aan de Geul, langs de Molenveldweg, is waarschijnlijk een van de oudste molens van Limburg. De molen wordt reeds genoemd in de schenkingsakte van koningin Gerberga. De Groote Molen is thans nog altijd als graanmolen in werking.

- Het zeer romantisch, onregelmatig gecomponeerde stationsgebouw uit 1901 wordt gekenmerkt door een L-vormige bovenbouw met terras boven een lage middenpartij, en is voorzien van rijk geprofileerde kruiskozijnen.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Kermis (vier dagen in juni) op de Markt.

- Bij de Marathon Meerssen (op een zondag in september) kun je kiezen uit de afstanden marathon, 20 mijl, halve marathon, kwart marathon en 5 km.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het Proosdijpark is een wandelpark met vijver, Gloriëtte en eeuwenoude bomen. De Gloriette is een neoclassicistisch gebouw uit 1895 en vroeger in gebruik als theehuisje. De Bomenroute is bij VVV Zuid-Limburg verkrijgbaar. Geopend van zonsopgang tot zonsondergang. De toegang is gratis.

- IVN afd. Meerssen organiseert regelmatig wandelingen en excursies naar interessante gebieden in de regio.

- Milieudefensie Meerssen.

- Openluchtzwembad De Parel is geopend van eind april tot begin september. Bij goede weersomstandigheden is het bad in deze periode behoudens enkele uitzonderingen dagelijks geopend van 10.00-18.00 uur.

- De Dellen en het Meerssenerbroek (92 hectare) liggen ten zuiden van Meerssen op de zuidelijke helling van het Beneden-Geuldal. Het gebied bestaat uit helling- en plateaubos, met in het dal bossen en graslanden langs de Geul. Onder het gebied liggen enkele (afgesloten) mergelgrotten. Zo'n afwisselend bosgebied heeft een positieve invloed op de dierenwereld. Het gebied is ideaal voor dassen. De poelen op het plateau worden bevolkt door bruine kikkers en soms ook door een enkele vroedmeesterpad. Deze zijn waarschijnlijk afkomstig uit de juist ten oosten van De Dellen gelegen Curfsgroeve, een grote dagbouwgroeve waar nog steeds mergel wordt gewonnen.

Sinds 2012 is de Curfsgroeve tussen Meerssen en Berg, voor het eerst in 60 jaar, voor publiek toegankelijk. De groeve is ca. 40 ha groot en wordt beheerd door Stichting Het Limburgs Landschap. Het gebied was volgens de stichting altijd te onveilig om in rond te lopen. Dat komt omdat er regelmatig grote mergelbrokken van de rand naar beneden komen en omdat regenwater vrij spel heeft in de groeve. Om de veiligheid te vergroten, is er een wandelpad aangelegd.

Het Meerssenerbroek heeft een geheel andere opbouw. Hoewel het direct grenst aan De Dellen, is het gebied nagenoeg vlak. De bodem bestaat er uit rivierklei die de Geul er gedurende duizenden jaren heeft afgezet. Tot enkele jaren geleden bevonden zich hier een populierenbos, graslanden en akkers. Nu is het aan de natuur teruggegeven. Behalve begrazing speelt ook water een belangrijke rol in het gebied. De Geul meandert over geringe lengte langs het gebied, maar een oude molentak, het Geulke, komt er midden doorheen. In 2000 heeft het Waterschap ook een verbinding gemaakt tussen het Geulke en de laagste delen van het Meerssenerbroek, waardoor in perioden met hoog water een deel van het Meerssenerbroek overstroomt.

Het gebied is voor wandelaars vrij toegankelijk op wegen en paden. In de Dellen is een ruiterroute aanwezig. Het grootste deel van het gebied wordt door Galloways begraasd. Honden zijn daarom alleen (en aangelijnd) toegestaan in het bos en op de geasfalteerde weg. (3000)

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Meerssen (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Meerssen.

- Media / nieuws: - Omroep RTME Meerssen.

- Sport: - s.v. Meerssen (voetbal) is opgericht in 1918.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Meerssen Prot.

Reactie toevoegen