Kempen

Streek
Kempen
Noord-Brabant

kempen_nb_kaart_kopie.gif

Kaart van het Nederlandse deel van de Kempen

Kaart van het Nederlandse deel van de Kempen

Kempen

Terug naar boven

Status en ligging

- De Kempen is een streek in het zuidoosten van de provincie Noord-Brabant. De streek ligt ook deels in het aangrenzende België, in de provincies Antwerpen, Limburg en het uiterste noorden van de provincie Vlaams-Brabant.

- Het Nederlandse deel van de streek de Kempen omvat de gemeenten Bergeijk, Best, Bladel, Cranendonck, Eersel, Eindhoven, Geldrop-Mierlo, Heeze-Leende, Hilvarenbeek, Nuenen-Gerwen-en-Nederwetten, Oirschot, Reusel-De Mierden, Valkenswaard, Veldhoven, Waalre.

- De streek Kempen omvat de steden en dorpen Aalst, Baarschot, Bergeijk, Best, Bladel, Borkel, Budel, Budel-Dorplein, Budel-Schoot, Casteren, Dalem, Diessen, Dommelen, Duizel, Eersel, Eindhoven, Esbeek, Gastel, Geldrop, Gerwen, Haghorst, Hapert, Heeze, Hilvarenbeek, Hooge Mierde, Hoogeloon, Hulsel, Knegsel, Lage Mierde, Leende, Leenderstrijp, Loo, Luyksgestel, Maarheeze, Meerveldhoven, Middelbeers, Nederwetten, Netersel, Nuenen, Oerle, Oirschot, Oostelbeers, Reusel, Riethoven, Schaft, Soerendonk, Spoordonk, Steensel, Sterksel, Valkenswaard, Veldhoven, Vessem, Waalre, Weebosch, Westelbeers, Westerhoven en Wintelre.

Terug naar boven

Naam

Alternatieve naam
De streek wordt ook wel Kempenland genoemd.

Inwoners
Een inwoner van de Kempen is een Kempenaar.

Naamsverklaring
De naam is een vervorming van het Latijnse Campinia of Campina, wat 'open ruimte' betekent (campus = vlakte).

Terug naar boven

Geschiedenis

"De Kempen is het hoger gelegen gebied tussen Maas en Schelde met opgewaaide zandgronden; een gebied waar zand dominant aanwezig is. De eerste landbouwers bouwen er een pover bestaan op, gaandeweg leidend tot een heide-economie; een groot landschappelijke geheel van heide (outfield) met kleine landbouwkernen van boerderijen en akker/graslandcomplexen (infield) en wat grotere dorpen/steden, die vooral marktplaatsen zijn voor de wolproductie van Antwerpen, Mechelen, Lier, Weert, ’s Hertogenbosch enz. Deze in de 14e eeuw ontwikkelde economie is tot halverwege de 19e eeuw een voldragen heide–economiesysteem, wat bepalend is geweest voor het open landschap van zand en heide. Ondanks de achtereenvolgens Habsburgse, Spaanse, Hollandse en Franse overheersingen blijft de Kempen haar eenheid behouden tot bij de Belgische onafhankelijkheid van 1830. Deze gebeurtenis verandert veel. Een grens wordt getrokken, de Kempen wordt verdeeld.

De Kempen wordt een woestenij, het ‘wilde westen’, een katholieke kolonie van Brussel en Den Haag, het ‘Siberië van de lage landen’. In kolonies stopt men de ‘ongewensten’ weg en het proletariaat uit de steden wordt naar de landbouwkolonies verbannen; vakantiecentra voor arme kinderen uit de steden, de landlopers en gevangenen in Hoogstraten, Wortel, Merksplas, Turnhout en Lommel. De kerk bestendigt de moraal. Ook wordt geringschattend gekeken naar die arme zandboertjes die met hun gemengde bedrijven op de schrale grond pogen te overleven.

Velen belanden in de industriële centra die vanuit kleine gehuchten groeien tot de nieuwe steden Tilburg en Eindhoven. De Kempen wordt als verre uithoek van beide landen ook geschikt bevonden om er alle zware, gevaarlijke en vervuilende industrie naartoe te ‘verbannen’ (nucleair, zink, koper, radium, munitie), om de typische grondstoffen zand, klei en turf systematisch te ontginnen, en om de arme heide om te vormen tot grootschalige houtproductie (vooral ten behoeve van de mijnen). Initiatieven voor grensoverschrijdende infrastructurele werken (water- en autowegen) ten voordele van een Kempische economie worden niet gerealiseerd. De Kempen verandert grondig en de historische streekeigenheid gaat in belangrijke mate verloren.

Echter, nood leidt tot creativiteit. Sinds de jaren dertig van de 20e eeuw ondergaat de Kempen stilaan een metamorfose; door Kempens ondernemerschap ontstaan hoogwaardige internationale industriële conglomeraten (Philips, Janssen Pharmaceutica, DAF, ASML, VDL, Vanhool, Soudal enz.) met een uitgebreide toeleveringsindustrie vanuit de dorpen en marktsteden; in de grotere omringende steden ontwikkelen de universiteiten zich in samenwerking met het bedrijfsleven tot mondiaal erkende R&D-centra (Eindhoven, Leuven, Antwerpen, Tilburg) en het midden- en kleinbedrijf ontwikkelt zich tot een economische partij van belang met een concentratie van bouwbedrijven, maakindustrie en logistiek. Ook de klassieke plattelandssectoren als land- en tuinbouw, recreatie en toerisme groeien uit tot belangrijke economische pijlers.

Al deze initiatieven trekken nieuw hoogontwikkeld personeel van buiten aan. Deze mensen komen wonen in de marktsteden en de dorpen, krijgen kinderen en participeren; in de harmonie, de kerk, de politiek, het onderwijs enz. De Kempense marktsteden en dorpen kennen als motor nog altijd het aloude verenigingsleven. De verenigingen hebben samenleven nog hoog in het vaandel staan en zijn de coöperatieve geschiedenis niet vergeten. Momenteel zien we een heropstanding van thema’s als leefbaarheid, zorg voor de ouderen en jongeren, en een groeiende weerstand tegen het sterk toegenomen individualisme en de ongebreidelde marktwerking.

Ruimtelijk laat de Kempen zich typeren als een groot natuurgebied op hooggelegen zand met open vlakten (Campina-Kempen) met daarbinnen kleine marktsteden, aan de buitenrand omringd door de grotere steden Antwerpen, Breda, Tilburg, Eindhoven, Hasselt en Leuven. Centraal in het gebied vinden we ‘Groot-Turnhout’, de 5e stad van Vlaanderen. De regio kenmerkt zich verder door grote en kleine landgoederen, natuurparken en vanuit de waterkering een groot aantal kleine riviertjes. Onmiskenbaar heeft de intensivering van de land- en tuinbouw en de groei van de industrie een sterke impact gehad op het authentieke landschap.

Naast typische kenmerken van de Kempenaren als saamhorigheid, ondernemerschap, flexibiliteit en creativiteit, is vooral de Kempense bescheidenheid de oorzaak van de relatieve onbekendheid van het gebied en haar producten; “Made in de Kempen” of “I love de Kempen” zijn geen gekende slogans.

Het zijn de Kempenaren in dit grensoverschrijdend landschap van zand die de basis voor de verdere ontwikkeling vormen. De economische (profit) toekomst van de Kempen ligt in de kennisindustrie (o.a. automotive, life sciences, ict, duurzame technologie, high-tech manufacturing, slimme logistiek), de intensieve land- en tuinbouw en de intersectorale Kempense belevingseconomie (Kempische producten / diensten / activiteiten / gebiedsinrichting). Wezenlijke randvoorwaarden hierbij zijn verduurzamings-ambities rondom de ruimte (planet) zoals goed rentmeesterschap voor de natuur en het erfgoed, het (re)construeren van het grensoverschrijdend nationale landschap en de uitbouw van het Natuurnetwerk Nederland (NNN) (voorheen Ecologische Hoofdstructuur EHS), de (her)inrichting van duurzame bedrijventerreinen en vrijkomende agrarische bebouwing voor (kennis)industrie, diensten en “belevings” land- en tuinbouw. Tot slot, of misschien wel vooreerst, het welzijn van de mens (people) met aandacht voor de leefbaarheid van kleine kernen en “landen”, wonen, zorg, welzijn, cultuur enz. Sommigen noemen het de ‘koppigheid’ van de Kempenaren, die resulteert in eigen mini-culturen en een habitat waar het, na aanvaarding, bijzonder goed vertoeven is."

Aldus Wiet van Meel uit Esbeek van adviesbureau Pontifax, die de afgelopen decennia nauw betrokken is geweest (en dat nog altijd is) bij de ontwikkeling en realisatie van de Reconstructie van het Brabants landelijk gebied, de Streekhuizen en Streekplatforms, de groene ontwikkelingsmaatschappijk Agro&Co e.a. Brabantse ruimtelijke, economische en maatschappelijke initiatieven, altijd met een focus op verduurzaming en waardecreatie. Een goed indruk van zijn visie krijg je in het interview in tijdschrift Recreactie van de Recron, met o.a. aan het eind een goed advies voor recreatieondernemers.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van de Kempen, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Kempenmuseum De Acht Zaligheden in Eersel geeft een indruk van het agrarische leven in de Kempen van ca. 1850 tot ca. 1950, met name voor het deel van de streek dat De Acht Zaligheden wordt genoemd: het leven in en rond de boerderij, sociaal-economische kant en de invloed van het geloof. Het museum heeft een uitgebreide verzameling Brabantse machines, gereedschappen en textiel. In werkplaatsen zijn verschillende beroepen te zien: klompenmaker, timmerman en wagenmaker. De sigarenindustrie, voor dit gebied erg belangrijk, komt ook aan bod. Buiten in 'den hof' is een rijk bloemenhof, kruidentuin en een deel met oude landbouwgewassen. Voor wie het leuk vindt staat een groot aantal oude volksspelen klaar die men naar hartelust mag gebruiken.

- Het Eicha Museum in Bergeijk is het Archeologisch Streekmuseum voor de Nederlandse Kempen. De verzameling geeft een overzichtelijk beeld van ruim 12000 jaar geschiedenis. De vondsten zijn veelal het resultaat van opgravingen in dit gebied, aangevuld met particuliere collecties. Zo zien we hier de stenen gebruiksvoorwerpen van de vroegste zwervers en bewoners van deze streek. Herinneringen aan de Brons- en IJzertijd zijn de grafheuvels en de urnenvelden, die nog in het landschap bewaard zijn. Urnen met crematieresten van de doden zijn hiervan stille getuigen. Aardewerk, glas en sieraden van de Romeinen pronken broederlijk naast die van de Franken. En niet op de laatste plaats komt het gevarieerde middeleeuwse volksaardewerk, alles prachtig gerestaureerd.

- Regionaal Historisch Centrum (RHC) Eindhoven is er natuurlijk voor de gelijknamige stad maar ook voor de regio's Kempen en Peel(land).

(Heemkundige Studiekring Kempenland is in 2014, na 70 jaar te hebben bestaan, opgeheven)

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Al decennialang speelt in deze regio de leefbaarheid- en bereikbaarheidsproblematiek vanwege de grote toename van het aantal (vracht)auto’s dat dagelijks door het gebied rijdt. In 2009 is de N69 door het Rijk overgedragen aan de provincie. Dat heeft de weg vrijgemaakt voor een nieuwe aanpak. Na 3 jaar intensief overleg tussen 25 samenwerkende partijen en de wettelijke procedures doorlopen te zijn, zijn in 2012 afspraken beschreven in een gebiedsakkoord, dat drie onderdelen bevat: 1) Een nieuwe verbindingsweg (Westparallel); 2) Aanvullende maatregelen (Nulplus maatregelen) en 3) Verbeteringen voor natuur, milieu, landschap, landbouw en recreatie (Gebiedsimpuls). Voor nadere informatie zie de site Grenscorridor N69.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De Provincie Noord-Brabant heeft samen met de Gemeente Gemert-Bakel de Erfgoedgeowiki opgezet. Inmiddels heeft dit zich ontwikkeld tot een portaal voor cultureel erfgoed voor heel Zuidoost-Brabant (= Peelland en Kempen), voor inwoners en toeristen. Het openbaar beschikbaar maken van informatie over het erfgoed van een gemeente beoogt tevens een bijdrage te leveren aan het draagvlak bij bewoners om het erfgoed te koesteren. Erfgoedgeowiki heeft ook een component die het erfgoed op een smartphone zichtbaar maakt (Layar). Waarmee toeristen en inwoners op een praktische manier meer te weten komen over bijzondere locaties binnen de gemeentegrens. De toegevoegde waarde van Layar is dat (in dit geval) de objectinformatie op straat op de plek waar je staat, op te vragen is: klik op het icoon en je ontdekt de geschiedenis achter het gebouw, de bolle akker, het grenspaaltje etc. Je weet tegelijkertijd waar je bent, want Layar toont je Google Maps en een mogelijkheid om de route naar een verderop gelegen object te zien.

De wiki geeft tevens aan geïnteresseerden de kans informatie toe te voegen. Dit verhoogt de betrokkenheid van burgers bij het erfgoed en verrijkt de kennis van de erfgoedkaart. De erfgoedgeowiki geeft ook instellingen en personen op het gebied van erfgoed de mogelijkheid de krachten te bundelen door hun kennis in de wiki met elkaar te verbinden. Vele gemeenten hebben een erfgoedkaart / cultuurhistorische waardenkaart (CHW) laten ontwikkelen. In de praktijk wordt deze kaart voornamelijk gebruikt door de gemeente zelf voor beleidsdoeleinden. Deze informatie kan echter veel breder ingezet worden. Wanneer de kaart openbaar is, en burgers de kaarten kunnen bekijken, wanneer inwoners weten wat er zich in hun omgeving bevindt, ontstaat er een trots gevoel en draagvlak voor erfgoed. De kaart put tevens uit een aantal andere databronnen, zoals rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, historische bomen, bolle akkers, wandel- en fietsroutes e.d.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De Kempen is rijk aan geheimen als de nooit opgehelderde feiten over de roversbende de Bokkenrijders en Kabouterkoning Kyrië. De toertocht voor wielrenners 'Het Geheim van de Kempen' (op een zaterdag eind april, afstand naar keuze ca. 70 of 130 km) onthult een ander mysterie dat zich alleen aan hen openbaart die de gehele route uitrijden en daarna het boekje lezen.

- De Omloop der Kempen (weekend in mei) (KNWU Topcompetitie Elite Heren) is na de Ronde van Noord-Holland de oudste Nederlandse wielerklassieker. In 1948 is Rotterdammer Arie Geluk de eerste winnaar. De wedstrijd telt al jarenlang 200 kilometer. Een zware klus voor de renners. Alleen de wereldbekerklassiekers bij de profs overtreffen de Kempenklassieker in afstand; alle andere eendaagse professionele topwedstrijden zijn aan een maximum van 200 kilometer gebonden.

- Op KempenTech (weekend in mei) laten bedrijven uit de Kempen hun technische specialismen, innovaties en machines zien. De kracht van KempenTech bestaat uit de combinatie van programma’s voor ondernemers, jongeren en scholieren, inwoners uit de Kempen en geïnteresseerden. Vrijdag is o.a. de relatiedag: voor en door ondernemers. Dan vinden een beurs, symposium en netwerkborrel plaats. Op vrijdag is ook een uitgebreid techniekprogramma voor jongeren en scholieren. Zij komen op een speelse manier in contact met techniek en lokale bedrijven. De High Tech Ontdekkingsroute op zaterdag is de dag voor jong en ouder, voor professionals en liefhebbers. Deze dag zit vol met verrassende ontdekkingen voor iedereen. Er is veel te zien, te doen en te beleven. Bekijk hier het programma voor het hele weekend. KempenTech is onderdeel van de Dutch Technology Week en laat zien dat de slimme maakindustrie in de Brabantse Kempen een grote bijdrage levert aan de High Tech industrie in Nederland.

- Het Comité Grensparkwandelingen organiseert jaarlijks van begin juli tot eind augustus de Wandelachtdaagse, ook wel Grensparkwandelingen genoemd, door Grenspark De Kempen. Op 8 achtereenvolgende dinsdagen in de genoemde perioden zijn er wandelingen vanuit 8 verschillende plaatsen in de regio, met per keer keuze uit verschillende afstanden. Een ideale gelegenheid om als inwoner het buitengebied van je streek goed te leren kennen, en ook als toerist op vakantie in de streek is het een ideale manier om kennis te maken met het fraaie landschap van de Kempen.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Wandelsportvereniging De Grenslopers uit Luyksgestel is in 1993 opgericht door de toen nog kersverse inwoners Joop en Dicky de Lange. Onder de link vind je een prachtig verhaal van Joop over hoe de vereniging ontstaan is. Kort samengevat: De vereniging is ontstaan omdat zij hun nieuwe woonomgeving gingen verkennen en ontdekten dat er alleen nog een verwaarloosde wandelroute bestond, met veel inmiddels ontbrekende paaltjes. Dat kon beter... Joop maakt daarop een boekje met een flink aantal wandelroutes. De gemeente is enthousiast en maakt er boekjes van voor de VVV. Na een georganiseerde wandeling blijkt er belangstelling om een wandelclub op te richten. Dat is dus Wandelsportvereniging De Grenslopers geworden, in de loop der jaren met thans ca. 700 leden uitgegroeid tot de een na grootste wandelvereniging van Brabant. De Grenslopers organiseren door het jaar heen ca. 10 wandeltochten door de Kempen. Enkele bekende wandelingen van de club zijn de tocht van Eindhoven naar Luyksgestel, de Liskestocht, de Koperteutentocht en de Kerstwandeling.

- Wandel- en mountainbikeroutes in de Kempen van Staatsbosbeheer.

- Vogelwerkgroep De Kempen is opgericht in 1974 en is actief met het bestuderen van de vogels die in het wild in de Kempen voorkomen. Begonnen als een klein groepje bevriende vogelaars is de werkgroep inmiddels uitgegroeid tot een veelzijdige en actieve organisatie van ca. 80 leden. De Vogelwerkgroep organiseert tal van activiteiten, waaronder de maandelijkse ledenbijeenkomst, waar regelmatig interessante lezingen worden gehouden. - Vogelwerkgroep op Facebook.

- Natuurgebieden in de Kempen van Staatsbosbeheer.

- De Kempische Bossen is een zogeheten Regionale Eenheid Natuur en Landschap en een van de grooste natuureenheden. Het omvat de bos- en natuurgebieden Groote Heide, Strabrechtse Heide, Leenderbos, de Malpie, het Plateau en De Kempen. Deze gebieden worden doorsneden door de beekdalen van het bovenstroomse Dommelsysteem gelegen in de Centrale Slenk. De Groote en Strabrechtse heide bestaat voornamelijk uit droge en vochtige heide landschappen met vennen, her en der stuifzanden en droge naaldbossen. De vennen zijn waardevol in verband met oevervegetatie en vochtige schrale heidevegetaties. Het Leenderbos bestaat voornamelijk uit naaldbos. Het gebied bevat bijzondere vegetaties van voedslearme zandgronden en wateren en is leefgebied voor internationaal bedreigde vogelsoorten zoals de nachtzwaluw. De Groote Heide, De Plateaux, de Strabrechtse Heide en Beuven en het Weerterbos zijn aangewezen als speciale beschermingszone van de Habitatrichtlijn. De beken in het gebied zijn grotendeels aangewezen als ecologische verbindingszone.

- In de Kempen zijn de afgelopen jaren tientallen hectaren natuur heringericht om de biotoop voor de gladde slang te verbeteren. Het project is in 2015 met goed resultaat afgerond. In de jaren negentig van de vorige eeuw kwam de gladde slang in de Kempen voor in 7 'kilometerhokken'. Na de werkzaamheden is de slang aangetroffen in 37 hokken. Maatregelen als de aanleg van een verbindingszone tussen kleinere en grotere heidevelden, het herinrichten van landbouwgebied naar natuur en het creëren van bosranden hebben duidelijk effect gehad.

- Grenspark De Kempen is een samenwerkingsverband van de Nederlandse en Belgische dorpen en gemeenten Bladel, Eersel, Bergeijk, Luyksgestel, Reusel-De Mierden en Valkenswaard (NL) en Mol en Lommel (B).

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over de Kempen (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Samenwerkingsverband: - Het Huis van De Brabantse Kempen is een projectorganisatie die zich richt op het verbinden, initiëren en uitvoeren van regionale projecten in de regio. Samen met de partners van het Huis, vertegenwoordigd in het Streekplatform, werkt het Huis aan het verhogen van de vitaliteit van de Brabantse Kempen. De komende jaren (= 2017-2021) wordt daarbij de focus gelegd op 3 hoofdthema's: Economische vitaliteit, Landbouw en Landschap en Vitale vrijetijdseconomie.

Streekplatform de Brabantse Kempen is een samenwerkingsverband van o.a. de gemeenten Bergeijk, Bladel, Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Globaal dus de westelijke helft van de streek Kempen. Aanvankelijk zat de gemeente Hilvarenbeek hier ook bij, maar die oriënteert zich voor de intergemeentelijke samenwerking tegenwoordig meer op de regio rond Tilburg, oftewel Midden-Brabant, tegenwoordig Hart van Brabant geheten. De rode draad in de ontwikkeling van de regio is een brede gebiedsparticipatie. Het zelforganiserend vermogen van ondernemers, burgers en instellingen staat centraal en wordt gestimuleerd en gefaciliteerd. Het streven is om nieuwe allianties tussen gemeenschappen, lokale bedrijven en andere organisaties op te zetten binnen en buiten de regio. De plannen van het Huis en het Streekplatform voor de komende jaren zijn beschreven in het Koersdocument 2017-2021.

- Media / nieuws: - Nieuws uit de Kempen op ED.nl. - Streekomroep de Kempen verzorgt radio-uitzendingen, een Beeldkrant en TV-Journaal voor de gemeenten Bergeijk, Bladel, Eersel en Reusel-De Mierden. - Kempen FM (onderdeel van de hiervoor vermelde streekomroep) is een radiozender met veel muziek, en aandacht voor nieuws en evenementen in de regio. - Ook Kempen TV is onderdeel van de streekomroep).

- Lezen: - Op de site van Bibliotheek De Kempen vind je o.a. een overzicht van alle vestigingen in de regio, en een catalogus waarin je kunt vinden welke boeken in welke vestigingen beschikbaar zijn, met hun uitleenstatus.

- Sport: - MTO De Kempen biedt trainingen voor gemotiveerde meiden uit deze streek die zichzelf willen ontwikkelen in het voetbal.

- Veiligheid: - Politie Bergeijk, Eersel, Bladel, Reusel-De Mierden.

- Werkgelegenheid: - Vacaturesite Werken in de Kempen.

Reactie toevoegen