Ambt Delden

Voormalige gemeente
Hof van Twente
Twente
Overijssel

OV gemeente Ambt Delden in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Ambt Delden in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Ambt Delden in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Ambt Delden

Terug naar boven

Status

- Ambt Delden is thans alleen nog een 'postale plaatsnaam' (toelichting zie 3 alinea's hierna) in de provincie Overijssel, in de streek Twente, gemeente Hof van Twente. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2000, die op haar beurt per 1-7-1818 was ontstaan uit afsplitsing van de gemeente Delden.

- Wapen van de voormalige gemeente Ambt Delden.

- Tot 1976 bevond het gemeentehuis van Ambt Delden zich in (Stad) Delden, aan de Zuiderhagen (het gemeentehuis bevond zich tussen 1818 en 1976 dus buiten de eigen gemeente, een situatie die zich met Lonneker tussen 1884 en 1934 ook voordeed). In 1976 is er een eigen gemeentehuis gekomen aan de Onze Lieve Vrouwestraat in Bentelo. Inmiddels heeft de gemeente Hof van Twente een nieuw bestemmingsplan aangenomen, waarin het voormalige gemeentehuis in Bentelo wordt gesloopt en vervangen door 10 woningen. Het oude gemeentehuis in Delden staat er nog altijd.

- Ambt Delden is een formele 'woonplaats', in die zin dat het een eigen postcode (7495) en 'plaatsnaam' heeft in het postcodeboek en in de in 2009 in werking getreden gemeentelijke Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG). Paradoxaal genoeg zult u het als plaatsnaam niet in een atlas, op een plattegrond of ter plekke op een plaatsnaambord tegenkomen. T/m 2000 was er namelijk sprake van de gemeenten Stad Delden en Ambt Delden (die in 2001 zijn opgegaan in de nieuwe gemeente Hof van Twente). Stad Delden was zoals de naam al suggereert de stad Delden met de directe omgeving, Ambt Delden was de naam van het buitengebied om Delden heen. Het was dus oorspronkelijk alleen een gemeentenaam en geen plaatsnaam.

- De gemeente Ambt Delden heeft in de jaren zeventig, bij het ontstaan van de huidige postcodesystematiek, alleen haar dorpen, Bentelo en Hengevelde, als aparte plaatsnamen opgegeven voor het postcodeboek. De buurtschappen heeft zij kennelijk gezamenlijk als 'plaatsnaam' Ambt Delden bestempeld, met bijbehorende gezamenlijke postcode. Dit betreft de buurtschappen Azelo (grotendeels), Deldenerbroek (grotendeels), Deldeneresch (grotendeels), Wiene en Zeldam.

- Sinds de gemeentelijke herindelingen van 2001 vallen middels grenscorrectie - waarbij de gemeentegrens ter plekke langs de A35 is gelegd - ook delen van de Hengelose buurtschappen Buren en Woolde onder de postale woonplaats Ambt Delden, zijnde de delen W van de A1/A35.

- Onder de formele 'woonplaats' Ambt Delden vallen tegenwoordig dus 7 buurtschappen - geheel of gedeeltelijk.

- Bentelo en Hengevelde waren oorspronkelijk ook buurtschappen, dus waren het er in den beginne in totaal (ook) 7. Vandaar de naam van Paardensportvereniging De 7 Buurtschappen in Ambt Delden...

Terug naar boven

Naam

Ambt is de aanduiding voor een rechtsgebied. Zo was er in deze regio tot begin 19e eeuw sprake van schoutambten en richterambten. Per 1-7-1818 is bij 6 gemeenten het landelijk gebied van de stad afgesplitst tot een eigen zelfstandige gemeente Ambt-(naam van de stad), te weten Almelo, Delden, Doetinchem, Hardenberg, Ommen en Vollenhove. De stad zelf ging verder als gemeente Stad-(naam van de stad). De meeste van deze gemeenten zijn begin 20e eeuw weer samengegaan. Stad Delden en Ambt Delden hebben het als laatste volgehouden, tot 2001, toen zij opgingen in de gemeente Hof van Twente. De laatste daarvóór waren Stad Vollenhove en Ambt Vollenhove, die per 1-2-1942 zijn samengevoegd tot de gemeente Vollenhove.

Terug naar boven

Ligging

Het gebied Ambt Delden ligt om de stad Delden heen.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 had de gemeente Ambt Delden 481 huizen met 3.056 inwoners, verdeeld in (op aflopend inwonertal) de buurtschappen Deldenerbroek 81/518 (= huizen/inwoners), Bentelo 91/504, Deldeneresch 69/484, Zeldam 68/480, Wiene 67/431, Hengevelde 64/355 en Azelo 41/284.

- Bij de opheffing van de gemeente Ambt Delden in 2001 had zij een oppervlakte van 7.861 hectare met 1.856 huizen en 5.315 inwoners, althans het gedeelte dat naar de gemeente Hof van Twente is overgegaan. 198 hectare met 17 huizen en 50 inwoners is onder kern Bornerbroek en daarmee gemeente Almelo komen te vallen, 219 hectare met 34 huizen en 167 inwoners ging naar de gemeente Borne (waarbinnen deels kern Borne, deels kern Zenderen). Beide grenscorrecties hadden betrekking op (gezamenlijk 1/3 deel van) de buurtschap Azelo. 2/3 deel van de buurtschap Azelo is dus 'in' Ambt Delden gebleven.

- Bij de gemeente Ambt Delden hebben de volgende grenscorrecties plaatsgevonden (onder de links vindt u plattegronden die een en ander visualiseren):

- in 1971 naar de gemeente Stad Delden: 325 hectare met 442 inwoners;

- in 1995 naar de gemeente Goor: 122 hectare met 24 huizen en 67 inwoners.

- In 2001 is de gemeente Ambt Delden opgeheven en grotendeels opgegaan in de nieuwe gemeente Hof van Twente met 7.861 hectare, 1.856 huizen en 5.315 inwoners. Het resterende gedeelte is naar de volgende gemeenten overgegaan:

- naar de gemeente Almelo: 198 hectare met 17 huizen en 50 inwoners;

- naar de gemeente Borne: 219 hectare met 34 huizen en 167 inwoners.
(© van de bewerkte plattegronden: Andreas Bartelink)

Terug naar boven

Geschiedenis, bezienswaardigheden, evenementen

Zie bij de afzonderlijke kernen zoals hierboven vermeld bij Status.

De gemeente Ambt Delden is dus, als laatste Ambt-gemeente in de provincie Overijssel, per 1-1-2001 opgeheven (de gemeenten Ambt Almelo, Ambt Ommen, Ambt Hardenberg, en Ambt Vollenhove waren reeds gefuseerd met hun zustergemeente Stad-xxxx in respectievelijk 1914, 1923, 1941 en 1942).

Fusie Ambt Delden en Stad Delden in jaren zestig: toch maar niet
Reeds in 1966 waren er plannen om de gemeenten Ambt Delden en Stad Delden te laten fuseren tot een gemeente Delden. De redenen die werden aangevoerd waren dat Stad Delden ruimte nodig had om te kunnen uitbreiden, en dat de gemeente Ambt Delden een duidelijke (centraal gelegen) kern ontbeerde. Als onderdeel van deze herindeling zou een noordelijk deel van de gemeente, met daarin met name de buurtschap Azelo, worden toegevoegd aan de gemeente Borne (omdat dat gebied noordelijk van de nog aan te leggen E8 zou komen te liggen). Uiteindelijk is de fusie niet doorgegaan omdat alle betrokken overheden (lokaal, provinciaal en landelijk) vonden dat kon worden volstaan met een grenscorrectie van beperkte omvang. Het herindelings-wetsontwerp is daarom vervangen door de grenscorrectie van 1971 ten gunste van Stad Delden (zie onderaan bij Overige kenmerken).

Voor nadere informatie zie de Memorie van toelichting herindeling Ambt Delden en Stad Delden, het Voorlopig verslag, het Wetsontwerp herindeling Ambt Delden en Stad Delden (helaas slechts gedeeltelijk) en de intrekking van het wetsontwerp (alle in pdf-formaat).

Wellicht is de wens van de gemeente Ambt Delden om zelfstandig te blijven, aanleiding geweest om de kern Bentelo (die in 1960 nog slechts 123 inwoners had!) versneld tot ontwikkeling te brengen en daar in 1976 het gemeentehuis te vestigen (dat voorheen in (Stad) Delden was gevestigd).

Als u zich nader wilt verdiepen in (de kernen van) de voormalige gemeente Ambt-Delden, kunt u terecht bij de Vereniging Heemkunde Ambt-Delden.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Ambt Delden heeft 6 gemeentelijke monumenten.

- Gevelstenen in Ambt-Delden.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Ambt Delden is o.a. bekend van landgoed Twickel, met een oppervlakte van 4.000 hectare het grootste landgoed van Nederland. Landgoed Twickel ligt in een grote straal rond de stad Delden. Het afwisselende landschap bestaat uit zacht glooiende akkers en weilanden, bossen en eeuwenoude eiken, heidevelden en vennen. Daartussen slingeren zich beken en houtwallen. Op het landgoed bevinden zich zo'n 150 boerderijen, herkenbaar aan zwart-witte luiken, en andere gebouwen als kasteel Twickel, de watertoren en de houtzagerij. De tuinen van landgoed Twickel zijn door verschillende generaties aangelegd. Naast het kasteel ligt een formele tuin met vormsnoei figuren in taxus en buxus. Daarnaast ligt de rotstuin, een ontwerp van de laatste baronesse. Het omringende uitgestrekte park, met vijvers, is in de 18e eeuw aangelegd. In de wildbaan van het park zijn damherten te zien. In 1888 drukte landschapsarchitect Edouard Petzold als laatste zijn stempel op het kasteel. Landbouw, landschap, cultuur en natuur gaan op Twickel harmonieus samen. De zorg voor dit alles berust bij Stichting Twickel.

- Zie verder bij de afzondelijke kernen.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Ambt Delden (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Sport: - Paardensportvereniging De 7 Buurtschappen is genoemd naar het feit dat de gemeente Ambt Delden oorspronkelijk 7 buurtschappen had (2 daarvan zijn tegenwoordig dorpen; Bentelo en Hengevelde).

Reactie toevoegen