Almelo

Plaats
Stad en gemeente
Almelo
Twente
Overijssel

gemeente_stad_almelo_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper.jpg

Gemeente Stad Almelo anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Stad Almelo anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Almelo

Terug naar boven

Status

- Almelo is een stad en gemeente in de provincie Overijssel, in de streek Twente.

- De gemeente Almelo omvat naast de gelijknamige stad verder nog de dorpen Aadorp, Bornerbroek en Harbrinkhoek-Mariaparochie (deels, namelijk een W stukje van het dorp Mariaparochie binnen het gebied van dit tweelingdorp), de buurtschappen Azelo (deels), Bavinkel, Tusveld en Weitemanslanden (deels) en een klein deel van de buurtschap Deldenerbroek. Dit zijn 1 stad, 3 dorpen en 5 buurtschappen in totaal.

- Wapen van de gemeente Almelo. - Wapen van de voormalige gemeente Stad Almelo.

- De gemeente was van 1-7-1818 t/m 1913 gesplitst in de gemeenten Stad Almelo en Ambt Almelo. De laatste omvatte het buitengebied, zonder kern, met louter buurtschappen. In 1840 waren dat maar liefst 17 buurtschappen, die inmiddels grotendeels in de stad zijn opgegaan. In 1914 zijn deze gemeenten opgegaan in de nieuwe gemeente Almelo, waarmee de situatie van voor 1-7-1818 is hersteld.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Almelo.

- Onder de stad Almelo vallen ook de buurtschappen Bavinkel en Weitemanslanden (deels). Verder valt voor de postadressen een W stukje van het dorp Mariaparochie, deel uitmakende van het tweelingdorp Harbrinkhoek-Mariaparochie, onder deze stad.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1157 kopie 17e eeuw en 1165 kopie 1247 Almelo, 1169 kopie 1351-1353 Almeloe, 1665 Almeloo.

Naamsverklaring
Waarschijnlijk een samenstelling van de boomnaam (Germaans) alma-* 'olm (Ulmus)' en lo 'licht, open bos', dus 'olmenbos'.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

De stad Almelo ligt NW van de stad Hengelo en het dorp Borne en O van het dorp Wierden.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Stad Almelo 683 huizen met 3.238 inwoners. - Oorspronkelijk grondgebied van de gemeente Stad Almelo, gevisualiseerd op een actuele plattegrond.

- In 1914 is de gemeente Stad Almelo opgegaan in de gemeente Almelo, met 10.528 inwoners.

- Bij de gemeente Almelo hebben de volgende grenscorrecties plaatsgevonden:
in 1997 van de gemeente Borne: 84 hectare met 12 huizen en 47 inwoners;*
in 2001 van de gemeente Ambt Delden: 198 hectare met 17 huizen en 50 inwoners;**
in 2001 van de gemeente Borne: 1.622 hectare met 589 huizen en 1.800 inwoners;***
in 2001 van de gemeente Vriezenveen: 973 hectare met 582 huizen en 1.601 inwoners**** en
in 2001 van de gemeente Wierden: 119 hectare met 7 huizen en 29 inwoners.
(© van de bewerkte plattegronden en de toelichtingen hieronder: Andreas Bartelink)
* Klein gebied ten zuiden van Almelo. Gezien de huidige invulling van het gebied had deze overdracht tot doel het Bornse gebied dat benodigd was voor rijksweg A35 tussen Almelo-Zuid en Wierden onder te brengen bij de gemeente Almelo.
** Gebied ten noorden van de A1 dat niet overging naar de gemeente Hof van Twente, maar naar de gemeente Almelo. Het toont ook het gebied dat benoemd wordt op de pagina over Deldenerbroek-Deldeneresch. Zoals het kaartje toont, was het stukje Deldenerbroek niet het enige dat overgeheveld werd naar de gemeente Almelo. Het gebied ten westen van knooppunt Azelo (A1/A35) en ten oosten van Bornerbroek was tot 2001 onderdeel van de statistische buurt 'verspreide huizen Azelo' (volgens 'Gemeente op Maat 1999: Ambt Delden'). Strikt genomen ligt de buurtschap Azelo daarmee sinds 2001 officieel in drie gemeenten: Hof van Twente (grootste deel), Borne (alles ten noordoosten van de A1) en een klein stukje Almelo.
*** Een overdracht die bij velen bekend zal zijn, aangezien het een vrij groot gebied (41% van de 'oude' gemeente Borne!) betrof met daarin het dorp Bornerbroek. Onbedoeld gevolg van deze overdracht is dat de vraag begon te rijzen of Borne nog wel als zelfstandige gemeente verder kon (en nog steeds kan). Wij hebben ooit vernomen dat deze grenscorrectie als voorafgaand aan de voorgenomen (maar afgeblazen) fusie van de gemeenten Enschede, Hengelo en Borne tot Twentestad heeft plaatsgevonden (waarbij Bornerbroek daar vrij weinig binding mee had). De gemeente Almelo een deel van deze grond inmiddels gebruikt voor de ontwikkeling van het XL Business-park ten zuiden van de A35. Vermoedelijk was de grenscorrectie tevens bedoeld om uitbreidingsmogelijkheden te creëren voor Almelo (die binnen de grenzen van de gemeente anno 2000 vrij beperkt waren).
**** Dit betrof de kern Aadorp plus een stuk buitengebied en bedrijventerrein.

- Tegenwoordig heeft de gemeente Almelo circa 33.000 huizen met circa 72.500 inwoners, waarvan circa 31.500 huizen, met circa 69.000 inwoners, in de gelijknamige stad (dit is inclusief de aantallen voor het kleine deel van het dorp Mariaparochie dat onder deze gemeente valt, met circa 15 huizen en circa 40 inwoners).

Terug naar boven

Geschiedenis

Almelo is ontstaan in de 11e eeuw, op een kruispunt van land- en waterwegen. Vanaf het begin van het ontstaan is de stad een levendig handelscentrum met schippers, vissers, boeren en ambachtslieden. Dankzij de ligging op een kruispunt van land- en waterwegen heeft de stad zich kunnen ontwikkelen tot een bloeiende textielstad met hoogstaande ondernemers. Landhuizen en villa’s zoals de Bellinckhof herinneren ons vandaag de dag nog aan de welgestelde textielfamilies die hier hebben gewoond. Tussen 1600 en 1800 zijn er veel huisweverijen. De komst van de stoommachine in 1830 zorgt er voor dat de productie volledig fabrieksmatig wordt. De infrastructuur wordt verbeterd door middel van kanalen en spoorlijnen. Vanuit de wijde omgeving komen arbeiders naar Almelo, waardoor het bevolkingsaantal snel toeneemt. Er komen zelfs arbeiders uit Turkije, Spanje en Italië om hier hun geluk te beproeven.

Vanaf 1970 neemt de productie in lagelonenlanden toe, waardoor ook de concurrentie toeneemt. Hierdoor moeten veel fabrieken in Almelo noodgedwongen sluiten. Door het gebrek aan werk in andere sectoren stijgt de werkloosheid enorm. Noodgedwongen probeert de stad dit probleem op haar eigen(wijze) manier op te lossen. Een grote vernieuwing van de stad is het gevolg. Veel textielfabrieken zijn verdwenen, maar een aantal bijzondere gebouwen is behouden, als eerbetoon aan de rijke textielindustrie. Deze tegenslag was slecht voor de Almelose economie, maar tevens het begin van een ommezwaai voor de stad. Industriële gebouwen hebben plaatsgemaakt voor woningen, winkels, cultuurvoorzieningen en veel groen. In 1992 ontving Almelo de Rijksprijs voor bouwen en wonen. (bron: gemeente)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van deze gemeente, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- In 1946 is het Genootschap Stad en Ambt Almelo opgericht. Het ging de oprichters vooral om het behoud van het cultuurhistorisch erfgoed van de stad en gemeente. In 1992 onstaat er tevens een Historische Kring, die met name meer publicaties wilde bevorderen. Besprekingen leiden in 1999 tot een fusie, en daarmee tot de oprichting van Stichting Historische Kring Stad en Ambt Almelo. De stichting rekent het tot haar taak om het lokale verleden vast te leggen, te beschermen en tot leven te brengen. Daarom organiseert zij in het najaar en winterseizoen lezingen en in het voorjaar een excursie. Viermaal per jaar brengt zij het blad Stad & Ambt uit (zie hier de indexen van alle verschenen nummers). Vrijwilligers van het Historisch Informatiepunt (HIP) archiveren het Almelose verleden en beantwoorden vragen over de lokale historie. Het bestuur kent een keer in de vijf jaar de Mans Kapbaargprijs toe aan iemand die zich verdienstelijk heeft gemaakt op het gebied van de Almelose historie.

- Stadsmuseum Almelo.

- Verhalen over de geschiedenis van Almelo, plus Beeldbank.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In 2010 heeft de laatste textielfabrikant, Koninklijke Ten Cate, Almelo verlaten. Zij concentreren hun activiteiten in Nijverdal. Het 22 hectare (circa 50 "voetbalvelden") grote Indiëterrein waarop zij gevestigd waren, wordt omgebouwd tot woonwijk met 620 woningen. Een aantal karakteristieke gebouwen blijft behouden, namelijk de watertoren, de weverij, de spoelerij en de sterkerij. Deze worden respectievelijk herbestemd tot horeca, kunsthal, zorgwoningen en kinderdagverblijf. Verder blijven de gevels van de Kalverstraat met hun karakteristieke sheddaken intact. Beoogd wordt dat het hele project in 2020 gereed zal zijn. Nadere informatie over de nieuwe woonwijk Indië te Almelo.

- In 2011 is de laatste melkveehouder vertrokken uit het gebied Bellinkhof, kerngebied van de westelijke groene long van Almelo (gelegen Z van de wijk Aalderinkshoek en de Wierdenseweg). De familie Versteeg is in dat jaar verhuisd van haar boerderij aan de Oude Wierdenseweg naar het Drentse Ruinerwold, waar zij een vervangende boerderij met 45 hectare grond hebben gekocht. Door de uitbreidingen van de stad had het boerenbedrijf geen ruimte meer om in de toekomst te kunnen doorgroeien. Zes generaties lang hebben de Versteegs op hun boerderij, een pachtboerderij van Huize Almelo, geboerd. De gedachte aan verhuizen, die al langer speelde, kwam in een stroomversneling door de plannen voor een flexlocatie - een multifunctioneel sportcomplex - dat de gemeente in de westelijke groen long wil realiseren, en waarvoor de familie Versteeg grond zou moeten afstaan.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De stad heeft 76 rijksmonumenten, waarvan alleen al 13 i.v.m. Huis Almelo en 7 i.v.m. landgoed Bellinckhof.

- Almelo heeft 96 gemeentelijke monumenten.

- Korenmolen De Hoop.

- Stadsboerderij Het Wevershuisje is gevestigd in een 300 jaar oud stadsboerderijtje.

- Grootmoederstijd is een nostalgisch kruideniersmuseumpje.

- Gevelstenen in Almelo.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Havenfestival Almelo (weekend in juli).

- Profronde van Almelo (wielrennen, op een vrijdag eind augustus).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- In 2014 is het Natuurhus Almelo van start gegaan. Centrum voor natuur, cultuur, milieu en duurzaamheid.

- De gemeente Almelo wil de Aa weer tot een aantrekkelijk riviertje maken, onder meer door meanders (bochten) aan te brengen en de oevers geleidelijker te laten verlopen, wat goed is voor plant en dier, en het vergroot tevens de waterberging.

- Het 45 ha grote Landgoed Bellinckhof (Wierdensestraat 208 e.o.) vormt gedeeltelijk de "Westelijk Groene Long" in het W van de stad Almelo. W van het landgoed loopt de Weezebeeksingel en stroomt het Twentekanaal. Het landgoed is opengesteld voor bezoekers, met uitzondering van het park direct om het huis. Het landgoed heeft prachtige slingerpaden en mooie vergezichten langs bosjes, hagen en lanen. Het hoofdgebouw en ook het koetshuis, de personeelswoningen en de moestuin zijn rijksmonumenten (zie daarvoor de rijksmonumentenlijst in het hoofdstuk Bezienswaardigheden).

Havezate Bellinckhof kreeg zijn naam pas officieel in de 17e eeuw en was ontleend aan de gelijknamige bezitters. Vanouds was het een bisschoppelijk leengoed onder de benaming Vogelzang en pas bij de belening aan Otto Adolf van Bellinckhave in 1695 werd deze naamsverandering duidelijk: "het erve en goed den Vogelsanc, nu den Bellinckhave genaamd". In de 18e eeuw raakt de havezate in verval tot een boerenbehuizing. In 1913 koopt textielfabrikant Johannes ten Cate de grond en laat er in 1919 door architect Karel Muller het huidige grootse herenhuis bouwen. De tuin werd ontworpen door tuin- en landschapsarchitect Leonard Springer, die daarbij vele bestaande bomen handhaafde, zodat een landschappelijke aanleg ontstond. Het huis wordt nog altijd bewoond door de familie Ten Cate.

- Egbert ten Cate, eigenaar en bewoner van het hierboven beschreven landgoed Bellinckhof, heeft in 2010 11,5 hectare grond achter zijn landhuis gekocht, met het idee het landbouwgebied te transformeren tot Landgoed Vogelsanck. Er wordt 3 hectare nieuwe natuur aangelegd, de rest blijft landbouwgrond. Er komt ook een nieuwe villa in het gebied, waarvan de pacht het onderhoud van het nieuwe bosgebied moet bekostigen. In december 2017 zijn gemeente en omwonenden met het plan akkoord gegaan, nadat door hen voorgestelde wijzigingen zijn doorgevoerd, met name betrekking hebbende op de ontsluiting van het gebied (zo min mogelijk overlast voor omwonenden). Die ontsluiting gaat nu over de gronden van de Bellinckhof in plaats van langs omwonenden.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en tweedehands boeken, wandel- en fietsgidsen over Almelo (online te bestellen).

- Het boek Van Vriesen Aa tot Broke, een cultuurhistorische beschrijving van het Almelose platteland (2010, uitgave gemeente Almelo) beschrijft onder andere de ruim 400 huidige en verdwenen boerderijen in de gemeente Almelo.

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Almelo.

- Nieuws: - Nieuws uit Almelo en omgeving.

- Muziek: - Toonkunst Almelo is een oratoriumvereniging, opgericht in 1936. Zij wil in haar concerten en repetities een zo breed mogelijk spectrum van de koormuziek zingen. Traditie en vernieuwing zijn daarbij sleutelbegrippen. In de afgelopen jaren is er bijvoorbeeld repertoire uitgevoerd uit de barok (Händel, Bach), romantiek (Mendelssohn, Schubert, Dvorák) en uit de twintigste eeuw (Duruflé, Ramirez, Rutter, Vaughan Williams, Fauré).

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Almelo alg. en - idem RK.

Reactie toevoegen