Oosterhout

Plaats
Stad en gemeente
Oosterhout
West-Brabant Amerstreek
Noord-Brabant

oosterhout ruine slotbosse toren [640x480].jpg

Oosterhout Ruine Slotbosse Toren

Oosterhout Ruine Slotbosse Toren

NB gemeente Oosterhout in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Oosterhout in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Oosterhout in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Oosterhout

Terug naar boven

Status

- Oosterhout is een stad en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant en daarbinnen in de streek Amerstreek.

- Wapen van de gemeente Oosterhout.

- De gemeente Oosterhout omvat naast de gelijknamige hoofdplaats verder nog de dorpen Den Hout, Dorst en Oosteind en de buurtschappen Baarschot, Eind van Den Hout, Groenendijk, Heikant, Heistraat, Hespelaar, 't Hoekske, Hoge Dijk / Groenstraat (deels), Klein Oosterhout, Meerberg (deels), Seters, Steenoven, Ter Aalst, Ter Horst en Vrachelen. Dat zijn samen 1 stad, 3 dorpen en 15 buurtschappen.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Oosterhout.

- Onder de stad Oosterhout valt de buurtschap Meerberg (deels).

Terug naar boven

Naam

Naamsverklaring
- Samenstelling van holt dat overgaat in hout ‘hoogopgaand bos’ en ooster ‘oostelijk gelegen’, namelijk ten opzichte van het nabijgelegen Den Hout.(1)

- “Oosterhout is de oudste hout-naam in de Baronie”. (2)

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet de stad Kaaiendonk.

Terug naar boven

Ligging

De gemeente Oosterhout grenst in het W aan Breda, Teteringen en Terheijden, in het NW aan Wagenberg, in het N aan de A59 (die in het uiterste N ook voor een klein stuk door de gemeente loopt), Made, Geertruidenberg, Raamsdonksveer en Raamsdonk, in het O aan s Gravenmoer en Dongen en in het Z aan Rijen, Molenschot en Bavel, en ligt O van Zevenbergen, ZW van Waspik, Waspik-Boven en Waalwijk, W van Vaart en Kaatsheuvel en NW van Tilburg. De A27 loopt centraal door de gemeente, van N naar ZW en O van de stad Oosterhout; iets N van de gemeente ligt Knooppunt Hooipolder (A59/A27). De gelijknamige hoofdplaats ligt centraal tot NW in de gemeente.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Oosterhout 1.170 huizen met 8.047 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 640/4.366 (= huizen/inwoners), de dorpen Dorst 42/316 en Den Hout 94/650, en de buurtschappen Horst 40/284, Oosteind 66/454, Groenstraat 13/74, Heistraat 35/206, Leijsen 46/438, Steenhoven 27/173, Klein-Oosterhout 2/14, Seters 9/70, Vraggelen 58/353, Stuivezand 20/156, Hoogerheide 34/262, Eind van Den Hout 15/73, Ter Aalst 19/88 en Steelhoven 10/70.

- Per 1-10-1964 zijn de buurtschappen Hoogerheide en Stuivezand overgegaan van de gemeente Oosterhout naar de toenmalige gemeente Made en Drimmelen (het betrof 198 hectare met 1.237 inwoners).

- Tegenwoordig heeft de gemeente ca. 21.500 huizen met ca. 54.000 inwoners, de gelijknamige stad heeft tegenwoordig ca. 19.600 huizen met ca. 49.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Ontstaan en ontwikkeling
Oosterhout was al bekend ten tijde van de Romeinen. Oosterhout ligt op de grens van het kleigebied (in het N) en de zandgronden (in het Z). “De eerste bewoners hebben waarschijnlijk zeer bewust voor deze locatie gekozen om van de voordelen van beide grondsoorten te profiteren. Toch is de voorspoedige ontwikkeling ervan - eerst tot vlek, daarna tot stad en stedelijk gebied - ook door andere factoren in de hand gewerkt. Zo werd in de 13e eeuw - ongeveer een kilometer boven de oudste nederzetting - het kasteel Strijen gebouwd, ter beheersing van de weg die Holland en Brabant met elkaar verbond. De ligging aan deze weg begunstigde de ontwikkeling van Oosterhout. Ook na het verdwijnen van deze verbinding - ten gevolge van de Sint Elisabethsvloed van 1421 - bleven er nog voldoende mogelijkheden tot verdere ontplooiing over. Met name vanwege de marktfunctie, maar ook door de pottenbakkerijen en de steenbakkerijen” (14).

Industrie
In de Middeleeuwen werden in Oosterhout op grote schaal stenen en potten gebakken van de klei die na de Sint Elisabethsvloed (waardoor onder meer de Biesbosch ontstond) was achtergebleven. Deze industrie ging rond 1900 teloor. Maar er kwam werk voor in de plaats waar hetzelfde ‘materiaalgevoel’ voor nodig was, namelijk de zoetwarenindustrie en later enkele betonfabrieken. Als klap op de vuurpijl werd na de Tweede Wereldoorlog het hele bedrijf van Jamin vanuit Rotterdam naar Oosterhout overgebracht. Het ging echter slecht in deze bedrijfstak. Eén voor één sloten de snoepfabrieken hun deuren en als laatste begon ook Jamin geleidelijk aan af te brokkelen. Er is nu nog één fabriekje over waar echte kaneelstokken, met dat mooie gedraaide rode streepje er op, worden gemaakt (in Oosterhouts dialect ‘lekstokken’).

In de 19e eeuw ontstond er in Oosterhout ook een leder- en schoenindustrie, waarvan de laatste alleen ambachtelijk werd uitgeoefend. Nieuwe werkgelegenheid kwam er ook door de stichting van de beetwortelsuikerfabrieken te Statendam (1867) en aan de Groenendijkse Haven (1871), de Margarinefabriek van Verschure en de bierbrouwerij aan de Bredaseweg (1901). Al deze industrieën gingen weer verloren in de eerste decennia van de 20e eeuw.
Een ontwikkeling die weer voor werk zorgde, was de aanleg van het Wilhelminakanaal. Na de aanleg was dit kanaal een gunstige vestigingsfactor geworden. Langs het kanaal vestigden zich in Oosterhout al spoedig enkele bedrijven voor de bereiding van zeemleer en textiel, en de betonindustrie. Oudere bedrijven in de binnenstad waren de koekfabriek van De Hoog en de suikerwerkfabrieken van Van Gils en Aarden. Lang ook kende Oosterhout enkele sigarenfabrieken.

Centrumfunctie
Oosterhout was de hoofdplaats van het gelijknamige kanton. Het kantongerecht was ondergebracht in het raadhuis aan de Heuvel. Het werd in 1934 opgeheven om bezuinigingsredenen. Ook op ander gebied bezat de stad een centrumfunctie. Zij was onder meer de zetel van een Kamer van Koophandel en van een Gezondheidscommissie, waaronder meer gemeenten ressorteerden” (27).

Ontwikkeling tot stad
Oosterhout verkreeg in 1809 stadsrechten (dat was overigens het laatste jaar dat nog stadsrechten werden toegekend). Tussen 1870 en 1940 heeft Oosterhout ook daadwerkelijk een stedelijk karakter gekregen: “In deze periode hebben zich te Oosterhout tal van wijzigingen voorgedaan op sociaal, economisch, kerkelijk en cultureel gebied. De gemeente veranderde in die tijd grotendeels van aanzien, vooral de binnenstad kreeg meer en meer een werkelijk stedelijk karakter. De Kerkstraat, die in 1870 nog veel gesloten huizen kende, onderging een metamorfose tot winkelstraat. Aan de Heuvel maakten verschillende lage woningen plaats voor hogere panden, aan de Markt verrezen vele nieuwe panden en ook de Arendstraat kreeg een ander uiterlijk” (27). Het aantal inwoners van de gemeente Oosterhout nam toe van 9.000 in 1870 tot 17.000 in 1940. In 1860 werd Oosterhout van (gas)verlichting voorzien (die tijdens de mobilisatie van 1914-1918 door een elektrische werd vervangen), rond 1870 kregen de straten trottoirs.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen in de gemeente) Oosterhout, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Heemkundekring De Heerlijkheid Oosterhout.

- De Tijdmachine Oosterhout is een initiatief van het Regionaal Archief Tilburg i.s.m. de gemeente Oosterhout. De Tijdmachine is een tijdbalk waarmee u door allerlei gebeurtenissen in de geschiedenis van Oosterhout kunt 'scrollen', van de prehistorie tot heden.

- Verhalen over de geschiedenis van Oosterhout op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Oosterhout heeft 64 rijksmonumenten.

- Oosterhout heeft 16 gemeentelijke monumenten.

- Mariakapellen.

- Beschrijving orgel Basiliek van de H.Johannes de Doper.

- Beschrijving orgel Sint Paulusabdijkerk.

- Beschrijving orgel Vredeskerk.

- De Israëlitische Gemeente stichtte in 1866 een synagoge in de Sint Janstraat, maar rond 1900 was het aantal leden dermate geslonken dat tot verkoop van het gebouw werd overgegaan. Het is daarna tot winkelpand verbouwd. De Joodse begraafplaats op de Vrachelse Heide dateert uit 1822.

- Gevelstenen in Oosterhout.

- In Oosterhout staan 3 kloosters vlak bij elkaar. Het gebied staat daarom bekend als De Heilige Driehoek. Het betreft klooster Sint Catharinadal van de norbertinessen, de Onze Lieve Vrouwe Abdij van de benedictinessen en de Sint Paulusabdij van de benedictijnen. Om de kloosters heen liggen tuinen, landerijen en monumentale boerderijen, gesitueerd in een historisch patroon van waterlopen en houtwallen. In de Heilige Driehoek is er een sterke samenhang tussen cultuurhistorie, landschap en natuurwaarden. Op oude historische plaatsen, zoals in de Heilige Driehoek, is het soms alsof je een eeuw in de tijd terug stapt. Dat gevoel wordt niet alleen ingegeven in het kloostergebied met zijn lanen, bossen, grachten en gebouwen. Ook het karakter van de Leijsenstraat en het Helleke met zijn oude boerderijen, landbouwgronden, historische houtwallen, hagen en paden met ouderwetse kinderkopkes, biedt een landschap dat je nauwelijks meer tegenkomt.

De zusters van Sint-Catharinadal gaan vanaf 2016 een project realiseren tot gedeeltelijke herbestemming van het complex. Hoofdelementen van het plan zijn de aanleg en exploitatie van een wijngaard, de uitbreiding en modernisering van de gastenvleugel, een wijnhuis met kleine taveerne en landwinkel (in bestaande gebouwen) en het werkgelegenheid bieden aan mensen met een beperking of met een afstand tot de arbeidsmarkt.

- “De Grote Kerk of Sint Jansbasiliek uit de 2e helft van de 15e eeuw neemt de hele noordwand van de Markt in beslag en heeft een 7 traveeën tellend schip, een uitspringend dwarspand en een 5/8 gesloten koor. De raamtraceringen en waterlijsten zijn alle in 1881-1882 vernieuwd, het pseudobasilicale schip werd geheel gewijzigd door de aanbouw van dubbele zijbeuken met per travee een topgeveltje (vergelijk Princenhage). Het koor en de sacristie aan de zuidkant hebben nog de oude gewelven, de overwelving van dwarspand en zijbeuken en het vlakke plafond over het middenschip zijn neogotisch” (31). In 2000 is een restauratie van de Sint-Jansbasiliek gereedgekomen. Onder meer is de op hout verzotte bonte knaagkever uit het gebouw verjaagd en zijn de goten en het voegwerk vernieuwd. Toren: “Reeds van verre rijst de indrukwekkende stompe toren op die van 1519 tot 1527 is gebouwd. Hij is een vertaling in baksteen en natuursteen van de Bredase toren maar werd nooit voltooid. Zware, rijk versneden steunberen schoren het door getraceerde nissen gelede bouwwerk dat in 1881-1882 wat hardhandig is hersteld door P. Cuypers en J. van Langelaar. Bij de laatste restauratie in 1971 heeft de toren een laag spitsje gekregen” (31).

- Sint Antoniuskerk uit 1908 (Hoogstraat).

- Jezuïetenkerk uit 1920 (Gasthuisstraat.

- De Hervormde kerk aan de Rulstraat dateert uit 1810. Dit is een gebouwtje van baksteen in klassiek aandoende eenvoud met de plattegrond van een Grieks kruis.

- Andere monumenten waar Oosterhout bekend om is zijn de 'slotjes' rond het Slotpark, de Slotlaan en de Ridderstraat, waarvan twee exemplaren zijn omringd door een ‘slotgracht’. De slotjes waren oorspronkelijk woonhuizen van de ridders die zich na de Kruistochten hier vestigden. Van de slotjes is alleen de buitenkant te bezichtigen. Hertenkamp en slotpark zijn wel vrij toegankelijk. Het Slotpark is een imposant stukje oud-Oosterhout, met zware bomen in een mooie rustige omgeving.

Slotje Limburg was geen kasteel, hoewel de vorm daar wel aan doet denken, maar een adellijk woonhuis. De enige echte functie die de gracht, de ophaalbrug en de torentjes hadden, was in wezen om de bewoner het aanzien te verschaffen van een kasteelheer, maar niet om het bij een belegering te kunnen verdedigen. In 1939 komt het slotje in handen van de gemeente. Na een grondige restauratie en enkele verbouwingen wordt hier het gemeentehuis gevestigd. Maar Oosterhout is sinds die tijd blijven groeien. En zo werd ook dit gemeentehuis op den duur veel te klein.

- Van het 13e eeuwse kasteel Strijen (Hoofseweg), waar rond de Hoekse en Kabeljauwse twisten hun aanvang vonden, staat nu nog slechts een hoog stuk muurwerk overeind, de hoek van de rechthoekige Slotbosse Toren. Het kasteel werd destijds midden op de grens van het graafschap Holland en het hertogdom Brabant gebouwd. Het kasteel werd in 1710 gesloopt, maar schijnt al in de 16e eeuw geheel te zijn vervallen. De resten van het vernielde kasteel verdwenen in de loop van de eeuwen in Oosterhoutse gebouwen en wegen. Op verzoek van het bestuur van Oosterhout werd in 1714 door de Domeinraad besloten dat de grote toren zou blijven staan. De toren, die maar liefst 7 verdiepingen (26 meter) hoog is en muren heeft van 1,65 tot 1,90 meter dikte, is nu één van dé bezienswaardigheden uit het oude Oosterhout. Betreden van het terrein is overigens voor eigen risico: er staat een bordje dat waarschuwt voor mogelijke vallende stenen… De Slotbosse Toren is Nederlands twee na oudste ruïne (de één na oudste is de Ouborg te Swalmen, de oudste is het Huis te Merwede in Dordrecht).

- In het Bakkerijmuseum, dat is opgericht door een warme bakker die er nog steeds zijn brood bakt, kunt u zien hoe ambachtelijk een bakker vroeger zijn brood bakte. Groepen kunnen er (op afspraak) ook zelf brood en koekjes bakken. U kunt er een verscheidenheid aan bakkerijbenodigdheden bewonderen zoals taartvormen, suikervormen, speculaasplanken en kneedmachines. In het winkeltje ‘uit vroeger tijden’ kunt u ouderwets snoepgoed kopen.

- In het Brabants Museum Oud Oosterhout wordt u, wandelend door een park met circa 250 maquettes (schaal 1:20) langs de straatjes van het Oosterhout anno 1900 geleid. De collectie geeft een afwisselend beeld van het leven tot ongeveer 1950. U kunt karakteristieke interieurs bewonderen, voorzien van schouw, bedstee, gaslamp, lampetkan, pomp, fraaie plee met tonnetje, wastobbe en nog veel meer. In de afdeling Oude Ambachten staan gereedschappen opgesteld van onder meer een hoedenmaakster, imker, schoenmaker, leidekker, meubelmaker, rietdekker, stoelenmatter en leerlooier. Verder ca. 100 karakterpoppen, een Oud Hollandse snoepwinkel, een oude drukkerij, wassen in vroeger tijden, Oud Hollandse spellen en een speurtocht voor kinderen vanaf 7 jaar.

- Speelgoedmuseum en Carnavalsmuseum Op Stelten is het geesteskind van het echtpaar Wim en Nellie Heemskerk, die de collectie door ca. 40 jaar verzamelen bijeen hebben gebracht. Onder het motto "Van pruikentijd tot tachtiger jaren" laat het museum u ontdekken met welk speelgoed kinderen zich door de eeuwen heen hebben vermaakt. De collectie omvat speelgoed van ongeveer 1750 tot rond 1980. Vooral uit de periode 1850 tot 1900 is er veel moois te zien. Maak hier ook kennis met de geschiedenis van de carnavalsviering in Oosterhout. Zoals in 1606, het jaar waarin de vastenavondviering (zoals carnaval toen werd genoemd) voor het eerst in officiële documenten voorkomt. We gaan terug naar het Easterwood del Carnavallo van 1956, als de herstart van de openbare viering van het carnaval een feit is. En we eindigen in het Kaaiendonk van heden, met de prins en zijn gevolg, de optocht, een heuse kapel en een echte carnavalskroeg.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Oosterhoutse Fietsdagen (anno 2015 nog in (her)ontwikkeling).

- Carnaval. - De Kaaise Dweildag (op de zondag 3 weken voor carnaval) is de grootste van Nederland. Bij wijze van ‘warming up’ voor het carnaval trekken op deze dag tientallen dweilorkesten uit heel Nederland door het centrum van Oosterhout, waarna zij zich verspreiden over de vele horecagelegenheden. - OCS (Oosterhoutse Carnavals Stichting) De Smulnarren.

- Als Jan-Willem Cornelisse, voorzitter en initiatiefnemer van de Cross For The Crocus, in 2009 besluit deel te nemen aan de Alpe d’Huzes, wordt hij al snel omringd door vele enthousiastelingen die zich ook willen inzetten voor de strijd tegen kanker. Team Oosterhout groeit uit tot ca. 50 personen, die het idee om met een mountainbiketour geld op te halen binnen 3 maanden realiseren. De 1e editie in 2010 trekt gelijk al 650 deelnemers. Het jaar erop wordt Stichting Wielerpromotie Oosterhout opgericht, die sindsdien elk voorjaar de mountainbiketour Cross for the Crocus (op een zondag in februari) organiseert. Je kunt kiezen uit de afstanden 25, 45 en 70 km. De opbrengst gaat in zijn geheel naar goede doelen, waarbij de strijd tegen kanker centraal staat.

- Kennedymars de 80 van Oosterhout (zaterdag begin mei).

- Parkfeest Oosterhout (weekend eind mei of begin juni). Lokale verenigingen en bekende Oosterhouters vertonen hier hun kunsten. Voor de kinderen zijn er onder meer een kinderkermis, een poppenkast en springkussens. Toegang gratis. Doel van de Stichting Parkfeest is het financieel ondersteunen van maatschappelijke en culturele doelen.

- Beachfeest Bikinizz (weekend eind juni).

- Oosterhout Live (muziekspektakel, weekend in juli).

- Op de eerste zondag van augustus is de jaarlijkse Fietscampingtocht van de VVV. Deze fietstocht voor het hele gezin is +/- 30 km lang en gaat door de bosrijke omgeving van Oosterhout, langs 9 campings die tevens stempelpost zijn. Op al deze campings is iets leuks te zien, te doen of te proeven. Nadere informatie bij VVV Oosterhout.

- Kermis (eind augustus, gedurende zes dagen).

- Blues & Roots Festival Oosterhout (weekend in september). Muzikale happening met een keur aan regionale, nationale en internationale bands. Gratis toegang.

- Taptoe (half september). Spetterende muziek en wervelende shows van nationale en internationale showkorpsen en marchingbands.

- De Abrahamdag (eerste zaterdag van oktober) is inmiddels een begrip in Nederland en zelfs daarbuiten. Oosterhouter Leo Wellens, onder meer oprichter van Oosterhouts Gemeentebelang en van het Oosterhoutse carnaval, was ook hier de initiatiefnemer van. In 1963 besloot hij de viering van de vijftigste verjaardag van een aantal vrienden landelijk aan te pakken. Er waren in dat jaar al gelijk 165 deelnemers. De laatste jaren schommelt het aantal deelnemers tussen de honderd en driehonderd. Eveneens in 1963 wilde men een Abrahammonument oprichten. Er werd geld ingezameld onder de deelnemers en in 1967 was het zover. Beeldhouwer Niel Steenbergen ontwierp het beeldje dat in 1967 werd onthuld en aan de gemeente geschonken. Het beeld heeft overigens buitenproportioneel grote voeten. Dat heeft een praktische reden: bij elke Abrahamdag hoort een kranslegging en de grote voeten zijn ideaal om een tweetal kransen aan op te hangen… Site Abrahamdag.

- Wielerwedstrijden Ronde van de Molen (begin oktober).

- Wandelsportvereniging NOAD organiseert op een zondag in december de Winterserietocht. De lengte van deze tocht is 10 kilometer. De start is vanaf café Sluis I. Inlichtingen: tel. 0162-436273.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- De Floralia Showtuin is een prachtig aangelegd 2,5 hectare groot park, met vele soorten bomen, planten en bloemen. Het wordt onderhouden door een club enthousiaste vrijwilligers.

- Wim en Nellie Heemskerk, de initiatiefnemers van Speelgoedmuseum Op Stelten, kochten de laatste pottenbakkerij die in Oosterhout nog in gebruik was en hebben dat verbouwd tot Vestzaktheater De Schelleboom. Tot ieders verbazing bleken in de bakkerij nog dusdanig interessante ovenfunderingen te zitten, dat ze voor het nageslacht zijn geconserveerd. Er is nu een glazen vloer overheen gelegd. De Schelleboom biedt een afwisselend programma van muziek, cabaret en toneel. De Schelleboom is ook een van de trouwlocaties van de gemeente Oosterhout.

- Gesteund door de gemeente Oosterhout en Landschapspark De Open Linie zijn door vrijwilligers van Stichting Wielerpromotie Oosterhout 3 MTB-routes rond Oosterhout ontworpen en aangelegd. Zij verzorgen ook het onderhoud. De routes Dorst, Cadettenkamp (NW van Dorst) en Vrachelen kunnen elk afzonderlijk worden gereden, maar zijn ook onderling verbonden. Samen vormen ze een maar liefst 32 km lang, divers en uitdagend MTB-routenetwerk voor elk niveau. - Nieuws over de MTB-routes op Facebook.

- Recreatieoord De Warande.

- Landgoed Oosterheide, met charmant wit kasteeltje, strekt zich uit tot aan de huidige gemeentegrens van Oosterhout met Breda. Het bosrijke gebied is 106 hectare groot en wordt beheerd door Natuurmonumenten. Het bos bestaat grotendeels uit naaldbomen en wordt afgewisseld met kleine perceeltjes landbouwgrond. In een deel van het bos wordt de natuurlijke bosgroei met eik en berk bevorderd door er koeien te laten grazen. In het terrein ligt een deel van de Kalix Berna, ook wel Kalbergen of Engelse Bergen genoemd. Deze heuveltjes zijn overblijfselen van drie ‘kogelvangers’ die hier in 1730 voor een legerkamp werden opgeworpen.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Oosterhout door Kees Wittenbols uit Breda. Zie onderaan de pagina ook deel 2, 3, 4 en 5.

- Fotoreportage van Vrachelse Heide door Kees Wittenbols uit Breda.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Oosterhout (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Oosterhout.

- Media / nieuws: - Omroep ORTS. - Omroep Drimmelen is te ontvangen in de gelijknamige gemeente en in de gemeenten Breda, Oosterhout, Geertruidenberg en Etten-Leur.

- Lokale links: - Oosterhout linkspagina.

- Zorg: - Zorgboerderij De Waterhoeve.

Reactie toevoegen