Alphen NB

Plaats
Dorp
Alphen-Chaam
West-Brabant Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

Alphen NB voormalig douanekantoor [640x480].jpg

Alphen, Stationsstraat 63-65. Voormalig douanekantoor, in 1866 gebouwd door de Belgische spoorwegen. Later overgegaan naar de Nederlandse spoorwegen en toen gebruikt als dienstwoningen.

Alphen, Stationsstraat 63-65. Voormalig douanekantoor, in 1866 gebouwd door de Belgische spoorwegen. Later overgegaan naar de Nederlandse spoorwegen en toen gebruikt als dienstwoningen.

Alphen NB graanmaalderij St Janstraat Molenbaan [640x480].jpg

Alphen, graanmaalderij Sint Janstraat - Molenbaan.

Alphen, graanmaalderij Sint Janstraat - Molenbaan.

Alphen NB Molenstraat monumentale gevel [640x480].jpg

Alphen, monumentale gevel aan de Molenstraat (is dit huisnr. 6?, red.)

Alphen, monumentale gevel aan de Molenstraat (is dit huisnr. 6?, red.)

Alphen NB muziekkoepel Pastoor Binckplein Heuvelstraat [640x480].jpg

Alphen, muziekkoepel Pastoor Binckplein - Heuvelstraat.

Alphen, muziekkoepel Pastoor Binckplein - Heuvelstraat.

Alphen NB musical 1300-jarig bestaan [640x480].jpg

Alphen NB heeft in 2009 het 1300-jarig bestaan gevierd, o.a. met een musical op het recreatiepark van buurtschap 't Zand.

Alphen NB heeft in 2009 het 1300-jarig bestaan gevierd, o.a. met een musical op het recreatiepark van buurtschap 't Zand.

805685 Huis, landgoed Ooievaarsnest.jpg

Alphen, huisje in typische kleuren, landgeod Ooievaarsnest

Alphen, huisje in typische kleuren, landgeod Ooievaarsnest

Alphen NB Stationsstraat Andreaskruis [640x480].jpg

Alphen NB, het Andreaskruis aan de Stationsstraat herinnert aan het station en aan de spoorlijn Tilburg-Turnhout.

Alphen NB, het Andreaskruis aan de Stationsstraat herinnert aan het station en aan de spoorlijn Tilburg-Turnhout.

Alphen NB St Willibrorduskerk [640x480].jpg

Alphen NB, Willibrorduskerk

Alphen NB, Willibrorduskerk

Alphen NB dorpspomp Raadhuisstraat [640x480].jpg

Alphen NB, dorpspomp aan de Raadhuisstraat

Alphen NB, dorpspomp aan de Raadhuisstraat

Alphen NB Sint Janskapel Sint Janstraat 1939 [640x480].jpg

Alphen NB, Sint Janskapel aan de Sint Jansstraat

Alphen NB, Sint Janskapel aan de Sint Jansstraat

Alphen NB veldkapel Chaamseweg [640x480].jpg

Alphen NB, veldkapel aan de Chaamseweg

Alphen NB, veldkapel aan de Chaamseweg

NB gemeente Alphen en Riel in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Alphen en Riel in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Alphen en Riel in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Alphen NB

Terug naar boven

Status

- Alphen is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Alphen-Chaam.Het was een zelfstandige gemeente t/m 1809. In 1810 over naar gemeente Alphen en Riel, waar het de hoofdplaats van was. In 1997 over naar gemeente Alphen-Chaam, waar het eveneens de hoofdplaats van is.

- Onder het dorp Alphen vallen ook de buurtschappen Alphen-Oosterwijk, Boshoven, Boslust, Druisdijk, Goedentijd, Het Sas, Hondseind, Kwaalburg, Looneind, Terover, Venweg en 't Zand. In totaal zijn dat 12 buurtschappen.

Terug naar boven

Naam

Naamsverklaring
Verklaard als samenstelling van heem ‘woonplaats' en alf, mogelijk een riviernaam, vergelijk de waternaam Elbe. Alternatief kan men denken aan verwantschap met alben ‘lichtgekleurde klei' en alv ‘kalkhoudend zand (onder humusdek)'. Anderen zien in het eerste deel alf ‘elf' (= aardgeest). (1)

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Alphen Struivelaand.

Terug naar boven

Ligging

Alphen ligt ZO van Breda, ZW van Tilburg en Goirle, N van Baarle-Nassau.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 had het dorp Alphen (zonder de bijbehorende buurtschappen!) 70 huizen met 431 inwoners. De buurtschappen betroffen: Terover 44/308 (= huizen/inwoners), Kwaalburg 23/251, Bosschoven 15/99, Oosterwijk 38/198, Druisdijk 5/31 en Vijfhuizen 5/34.

- Tegenwoordig heeft het dorp Alphen inclusief de buurtschappen ca. 1.600 huizen met ca. 4.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Alphen is gelegen op een dekzandrug, die zich uitstrekt van zuid naar noord, aan de oostzijde begrensd door het dal van de Leij (Donge) en aan de westzijde aflopend naar de lage gronden in het stroomgebied van de Mark. In de prehistorie en de eerste eeuwen van onze jaartelling boden dergelijke relatief hooggelegen gebieden de beste mogelijkheden tot bewoning. Op het grondgebied van Alphen zijn dan ook talrijke en belangrijke vondsten en sporen aangetroffen uit de prehistorie, de Romeinse en de Merovingische tijd.

Alphen mag zich rekenen tot de vroegst bewoonde gebieden binnen het Land van Breda. De oudste geschiedenis van Alphen is direct verbonden aan die van de abdij van Echternach. Deze abdij werd in 739 door bisschop Willibrord begiftigd met onder meer goederen en rechten gelegen te Alphen, die hem in 709 waren geschonken door de Frankische grootgrondbezitter Aengilbertus. Daardoor heeft de abdij hier gedurende enkele eeuwen zowel de wereldlijke als de kerkelijke macht uitgeoefend. Als territoriale begrenzing van dit machtsgebied zullen de grenzen van de parochie gegolden hebben. Die parochie omvatte een beduidend groter oppervlak dan het huidige Alphen, want ook Chaam en Riel behoorden ertoe. De abdij van Echternach droeg de nalatenschap in de 12e eeuw over aan de abdij van Tongerlo. (21, 1998)

In Alphen lag ooit de commanderij Ter Brake. Het was, voor zover bekend, de enige commanderij van de Tempelieren op het grondgebied van het huidige Nederland. Het zou ook de meest noordelijk gelegen commanderij van de orde zijn geweest. Meerdere uit de middeleeuwen stammende documenten getuigen van haar bestaan.

Met name aan de oostzijde van Alphen is het een en al prehistorisch archief. Dat daar vroege bewoning is geweest en in Chaam niet, is niet verwonderlijk. Alphen lag en ligt op een hoge zandrug, alles verder in westelijke richting was duizend jaar geleden en vroeger een moeras. Alphen bestond in de 19e eeuw uit een vrij dichte kern van vooral niet-agrarische bebouwing rondom de middeleeuwse kerk. Het merendeel van de boeren woonde in de buurtschappen eromheen.

De gemeente Alphen en Riel was samengesteld uit een deel der Baronie van Breda (Alphen) en een deel der Meijerij van ‘s-Hertogenbosch (Riel). De gemeente is in 1810 ontstaan uit de gemeenten Alphen en Riel (en in 1997 is zij weer gesplitst: Alphen naar de nieuwe gemeente Alphen-Chaam en Riel naar de gemeente Goirle). Het hoofdmiddel van bestaan was de landbouw. In de 19e eeuw ontwikkelde zich enige nijverheid in de vorm van leerlooierijen. Van deze industrie is de meeste bedrijvigheid weer verdwenen.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Alphen, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:

- Heemkundekring Carel de Roy.

- Oudheidkundig Streekmuseum in het voormalige protestantse kerkje uit 1822.

- Beschrijving van Alphen NB uit 1774.

- In 2010 is verschenen, in de reeks dorpsmonographieën van de Baronie, het deel "Veldnamen van Alphen" (auteur Chr. Buiks, 2 delen, 464 blz.) Na een inleiding waarin archeologie, oppervlaktematen, landbouw etc. kort worden besproken, volgt de naamlijst. De namen zijn alfabetisch per gehucht gerangschikt. De publicatie is verkrijgbaar bij de heemkundekring (zie bij Geschiedenis).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Alphen heeft 21 rijksmonumenten.

- De 16e-eeuwse gotische toren van de Willibrorduskerk is op 7 oktober 1944, bij beschietingen aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, zwaar beschadigd doordat het op het schip was gestort. In 1971 is de toren in oorspronkelijke trant gerestaureerd, zonder de neogotische hoekpinakels. De drie geledingen hebben een rijke nissenindeling, waarbij de nissen naar boven toe steeds dieper en schaduwrijker worden. De galmgaten tenslotte hebben balustrades, zijn evenals die te Hilvarenbeek in twee rijen boven elkaar aangebracht en worden gescheiden door steunbeertjes. Merkwaardig is echter de hoge nis met vorktracering die elke groep van vier galmopeningen overhuift. Ook de kunstig versneden steunberen met de driehoekige prismatische versnijdingen en de vele driepasnissen zijn een lust voor het oog. Door de rijke steunberen en de blindnissen is de toren een goed voorbeeld van de laatste fase van de Kempische torenschool (31).

- De in 1944 tegelijk met de toren zwaar beschadigde kerk is in 1955 vervangen door een driehoekige kruiskerk van het type pseudobasiliek. De kerk is ontworpen door architect Hendrik-Willem Valk. In de huidige kerk bevinden zich nog diverse kunststukken uit de kerk van 1910: het hoog- of Sacramentsaltaar, de zij-altaren van Maria en St.Jozef, het grote hangend kruis met corpus, de doopvont en de voorste communiebanken alsmede enkele heiligenbeelden. Opmerkelijk zijn de gebrandschilderde ramen in de rechterzijbeuk, waarin de torens zijn afgebeeld van de 14 kerken uit de directe omgeving die - net als Alphen - oorspronkelijk behoorden tot de Norbertijner abdij van Tongerlo. Mattheus van Looy, de laatste Norbertijner pastoor van Alphen, overleed in 1833. Site Willibrordusparochie Alphen NB.

- Het bijzondere van de RK begraafplaats (Molenstraat) is, dat de grafstenen vrijwel alle gelijk zijn en bovendien van een bijzondere uitvoering, voorzover ons bekend in ieder geval uniek voor de regio. Zij zijn namelijk gebouwd van zandkleurige klinkers. De grafstenen worden gemetseld door lokale aannemers. De oorzaak hiervan is dat een vroegere pastoor heeft bepaald dat, omdat alle mensen gelijkwaardig zijn, hij geen onderscheid wilde in de grafstenen. Overigens zijn in 2000 voor het laatst mensen begraven op deze begraafplaats. Elders in het dorp is een nieuwe begraafplaats verrezen.

- Aan de Stationsstraat staat langs de weg nog een andreaskruis, het waarschuwingsteken van de NS voor de overwegen. Maar in Alphen staat dat kruis zonder spoorwegovergang of station. Het is hier blijven staan ter herinnering aan het voormalige op die plaats gesitueerde spoorwegstation met overweg op de lijn Tilburg-Turnhout, die in 1867 in dienst werd gesteld en voor personenvervoer werd gebruikt tot in 1934. Voor goederenvervoer bleef de lijn tot 1973 in gebruik. Het station werd kort na 1960 gesloopt, de rails in 1988.

- In 1997 is de stenen dorpspomp van Alphen (Raadhuisstraat) in ere hersteld. Dit is een replica van het origineel, dat dateerde uit 1794 en in 1928 is afgebroken. De vorige replica is in 1984 in werking gesteld, in het jaar dat Alphen 1275 jaar bestond. Deze is echter in 1995 gesneuveld als gevolg van de reconstructie van het Kerkplein.

- Het oorlogsmonument dat u kunt vinden door het onverharde pad naast Chaamseweg 45 (bij het bosgebied de Alphense Bergen) enkele honderden meters in te lopen, bestaat uit een steen met inscriptie ‘Fusilladeplaats oktober 1944'. In die maand zijn hier drie mannen door de Duitsers met een nekschot gefusilleerd. Een van deze mannen wist echter naderhand uit het graf te kruipen en heeft nog geleefd tot in de jaren tachtig.

- De Sint Janskapel aan de Sint Janstraat dateert uit 1939.

- Het veldkapelletje aan de Chaamseweg is in 1947 gebouwd door leden van de K.A.J., met de intentie dat de Alphense militairen behouden uit Indonesië zouden terugkeren.

- Kapelletjes in Alphen.

- Brabants herenhuis uit circa 1700 (Heuvelstraat 2, thans café), met oude muurankers en handgesmede trekbel.

- Molenstraat 6 is een oude dorpswoning van het ‘Dordtse type', met voorgevel uit 1614-1619, de rest van het huis is ouder.

- Gevelstenen in Alphen.

Terug naar boven

Evenementen en activiteiten

- De naam van Stichting Promotie Alphen spreekt voor zich; de stichting organiseert door het jaar heen diverse evenementen en activiteiten om het dorp te promoten, zoals de Jaarmarkt (1e zondag van juli), de kerstverlichting, de toekenning van de Belhamel aan een persoon, groep personen of instantie die zich verdienstelijk heeft gemaakt voor de promotie van het dorp, en het initiatief om te komen tot een Alphense reus, in navolging van omliggende dorpen zoals Gilze, Goirle en Riel.

- Carnaval. - Carnavalsvereniging De Struivenbakkers. - Semmelen, oftewel tonpraten, is met Carnaval een begrip in Struivenlaand, zoals Alphen tijdens carnaval heet. Vanuit de ton wordt het publiek meerdaags vermaakt en kunduh laaguh! Misschien heb je er zelf wel eens over nagedacht om in de ton te gaan staan, maar die ene stap nog niet gezet. Een stap die heel herkenbaar is, en waarbij de ervaren semmelers je graag helpen. Want de semmelers van Struivenlaand zien graag jonge, grappige en vooral nieuwe tonpraters erbij komen. Dus 'kietelt' het semmelen bij jou? Wil jij ook graag mensen laten lachen en lol laten beleven vanuit de ton? Maar heb je nog vragen over hoe het semmelen gaat? Stel dan je vragen op de Facebookpagina 'Semmelen in Struivenlaand' en je krijgt antwoorden uit de eerste hand.

- SGW Alphen-Chaam (paardensport) op 2 zondagen eind maart.

- Wielerronde Alphen (3e zaterdag in juni).

- Jaarmarkt (1e zondag van juli).

- Het Tractorpulling Festival (weekend begin augustus) heeft een deelnemersveld van zo'n 200 tractoren, onderverdeeld in de standaardklasse, prostock en specials.

- Op de Boerendag (augustus) kunt u onder meer een collectie oude tractoren bewonderen.

- Tijdens het 75-jarig bestaan van Scouting Alphen is het idee ontstaan om een ludiek evenement te organiseren: een Zeepkistenrace. Sinds 2007 wordt het 1x in de ca. 2 jaar georganiseerd (in september). De laatste editie was in 2016, de volgende keer is in 2018 (op zondag 16 september).

- Kermis (4e zondag/maandag/dinsdag van september en de daaraan voorafgaande zaterdag).

- Op een zaterdag begin oktober (sinds 2017) is er de Allfunse BuurtBattle. Tijdens deze quiz strijden Alphense buurten tegen de klok om de eeuwige roem. De quiz bestaat uit kennisvragen, doe-opdrachten en een geheime opdracht. Tijdens de quiz mag gebruik worden gemaakt van alle vormen van media en naslagwerken. Ook is het een strijd tegen de klok; de teamcaptain moet zich op een bepaalde tijd melden in Cultureel Centrum Den Heuvel. Vervolgens is diezelfde dag de prijsuitreiking. De dag wordt afgesloten met een knallende feestavond.

- Sinds 2015 straalt de kern van Alphen tijdens de donkere winterdagen. In navolging van de omliggende dorpen is het dorp nu van november tot en met begin januari ook sfeervol verlicht. In 2015 is het initiatief opgepakt door een aantal enthousiastelingen om sfeervolle kerstverlichting te ontwerpen en te maken. Met ondersteuning van Stichting Promotie Alphen en de gemeente, vrijwilligers en sponsoring van lokale ondernemers is dit initiatief werkelijkheid geworden.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Landgoed De Hoevens (O van Alphen, opp. 183 ha) wordt gekarakteriseerd door een fraai jachthuis, omgeven door akkers en grasland, die worden omsloten door struwelen eiken- en beukenbomen. De Hoevens maakt deel uit van een uitgestrekt natuurgebied tegen de Belgische grens. In de nabijheid liggen het natuurgebied de Regte Heide (met prehistorische grafheuvels), het beekdal van de Leij en de landgoederen Het Ooijevaarsnest, Gorp en Rovert en De Utrecht. In 2014 is op het landgoed Natuurbegraafplaats De Hoevens gerealiseerd.

- De Alphense Bergen, W van Alphen, W van Kwaalburg, Z van de Chaamseweg, is een bosgebied met een oppervlake van ca. 200 ha. Het maakt deel uit van de Boswachterij Chaam en wordt beheerd door Staatsbosbeheer. De Alphense Bergen bestaat uit naaldbossen op stuifzand.

- Dagrecreatieplas 't Zand (in buurtschap 't Zand) biedt mogelijkheden voor zwemmen, zonnen en surfen. Het grote boscomplex eromheen wordt ontsloten door vier gemarkeerde wandelroutes.

- Waterschap Brabantse Delta heeft in 2016 de ecologische verbindingszone Dorpswaterloop Alphen gerealiseerd. Deze zone zorgt voor een verbinding tussen de droge ecologische verbindingszone ‘Bels Lijntje’ en natuurgebied de Regte Heide. Door oevers schuin af te graven heeft de zone ook een waterbergingsfunctie gekregen. Dit voorkomt wateroverlast in de kern Alphen.

- Markt aan de Willibrordstraat, woensdag 9-12 uur.

- De ABC Milieugroep maakt zich sterk voor een mooie, schone en gezonde leefomgeving. Het primaire werkgebied is het grondgebied van de gemeente Baarle-Nassau en de dorpen Alphen en Riel. Speerpunten zijn het beschermen van natuur en landschap, het tegengaan van onnodig lawaai en vervuiling van water, lucht en bodem, en het uitdragen van een gezonde manier van leven, in harmonie met de ons omringende natuur.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Alphen NB van Kees Wittenbols, met onderaan de pagina recente krantenartikelen over Alphen NB en deel 2.

- Diaserie Ommetje Kwaalburg (8 km) vanuit Alphen door Loes Westgeest.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Alphen (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Buurtvereniging: - Buurtvereniging RaBaSta.

- Cultureel centrum: - Den Heuvel is centraal gelegen aan het Binckplein in Alphen, omgeven door gezellige terrassen en restaurants. Het fungeert als cultureel centrum binnen de gemeente Alphen-Chaam. Zowel verenigingen, stichtingen, bedrijven als particulieren kunnen bij deze ontmoetingsplek voor de meest uiteenlopende gelegenheden terecht, zoals vergaderingen, optredens, repetities, bijeenkomsten, seminars en nog veel meer. In 2014 is het pand zowel aan de binnen- als aan de buitenzijde volledig gerenoveerd en verbouwd. Na deze renovatie is ook Streektheater Den Heuvel ontstaan waar liefhebbers van cabaret, muziek en toneel kunnen genieten van vermakelijke voorstellingen en gezellige avonden.

- Jeugd: - Scouting Stanislaskostka* is opgericht in 1932. Het is een actieve groep met ca. 150 leden, verdeeld over groepen van Bevers tot Plusscouts. Ut Jeugdhuis is de thuisbasis van Scouting Alphen. Hier is op verschillende avonden wat te doen. Omdat kinderen van verschillende leeftijden verschillende dingen leuk vinden, komt elk kind in een speltak. Een speltak is een groepje kinderen van ongeveer dezelfde leeftijd. Iedere speltak houdt zich bezig met activiteiten die op de leeftijd van de kinderen zijn aangepast. Ook heeft iedere speltak zijn eigen leiding. Bij Scouting krijgen de kinderen spelenderwijs veel te maken met samenwerking, zelfstandigheid en omgang met een groep. Omdat ze een groot buitenterrein hebben, doen ze het liefst buitenactiviteiten, zoals vlotten bouwen, speurtochten, kampvuren, nachtspelen of droppings.

* Omdat wij deze naam nog niet eerder hadden gezien als naam voor een vereniging, hebben wij bij ze nagevraagd waar de naam vandaan komt. Stanislas Kostka (1550-1568) was een Poolse jongen die graag jezuïet wilde worden. Hij vertrekt in 1567 met dat doel naar Rome, waar hij als leerling-jezuïet wordt aangenomen. Hij overlijdt reeds kort erna, op het hoogfeest van Maria-ten-Hemelopneming (15 augustus 1568), vermoedelijk aan de gevolgen van zijn lange zware reis. In 1726 is hij heilig verklaard. De lijfspreuk van Stanislas was: "Voor het hogere ben ik geboren" ("ad maiora natus sum"). Als patroonheilige staat hij symbool voor jonge mensen die streven naar ontwikkeling en het goede. Vanwege de toewijding aan de jeugd, dragen diverse katholieke jeugdgroepen zijn naam, waaronder dus de scoutinggroep in Alphen.

- Veiligheid: - Brandweer Alphen.

Reacties

(1)

Ik vond het interessant om te lezen. Was nieuwsgierig naar de plaats ivm met mijn achternaam ivm met mijn brabantse achtergrond. Ik heb het nooit uitgezocht maar misschien kwam één van mijn voorouders uit alphen. Vandaar....

Reactie toevoegen