Tilburg

Plaats
Stad en gemeente
Tilburg
Hart van Brabant
Noord-Brabant

tilburg heuvelstraat 1917 [640x480].jpg

Tilburg Heuvelstraat 1917

Tilburg Heuvelstraat 1917

NB gemeente Tilburg in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Tilburg in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Tilburg in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Tilburg

Terug naar boven

Eten en drinken

- Reserveer hier online je restaurant in omgeving Tilburg.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Tilburg (online te bestellen).

- Boekje over het Tilburgs dialect (1985).

- Het Woordenboek van de Tilburgse taal is sinds 2010 online. Het dialectenwoordenboek komt uit een unieke verzameling van Tilburger Wil Sterrenborg, die 30 jaar lang alles verzamelde over de Tilburgse toal. De verzameling bestaat uit het Tilburgse alfabet, unieke Tilburgse schetsen, lessen over spelling en Tilburgse anekdotes.

Terug naar boven

Status

- Tilburg is een stad en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de regio Hart van Brabant.

- Wapen van de gemeente Tilburg.

- De gemeente Tilburg is in 1997 vergroot met het grootste deel van de gemeente Berkel-Enschot (met daarin het gelijknamige dorp; de buurtschappen Heukelom (verdeeld in Hoog-Heukelom en Laag-Heukelom) en Oisterwijkse Hoeven zijn toen naar de gemeente Oisterwijk overgegaan) en het grootste deel van de gemeente Udenhout (met daarin het gelijknamige dorp; het dorp Biezenmortel is toen naar de gemeente Haaren overgegaan). Verder omvat de gemeente Tilburg de buurtschappen Bakertand, Berkeind, Berkhoek, Brem, De Kouwenberg, De Kraan, Hazennest, Heikant (Berkel-Enschot), Heikant (Tilburg), Heuveltje, 't Hoekske, Koningshoeven, Loonsehoek, Moerenburg, Molenstraat (deels), Quirijnstok, Rugdijk, Schoorstraat en Vijfhuizen. Dit geeft voor de gemeente Tilburg een totaal van 1 stad, 2 dorpen en 19 buurtschappen.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Tilburg.

- Onder de stad Tilburg vallen de buurtschappen Bakertand, Berkeind, De Kouwenberg, Hazennest, Heikant, Koningshoeven (deels), Moerenburg (deels), Molenstraat (deels), Quirijnstok, Rugdijk en Vijfhuizen. In totaal zijn dit 11 buurtschappen.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
709 kopie 1191 Tilliburgis, 1157 Tilborg, 1192 Tilburch.

Naamsverklaring
Waarschijnlijk een samenstelling met het reeds in de Lex Salica genoemde tilli 'nieuw verworven land', etymologisch verwant met het Oudengelse tilja 'landbewerker' en tilian 'ploegen'. Het grondwoord is burg 'omheinde en versterkte woonkern, burcht'.(1)

Bijnaam
- Tilburgers worden ‘kruikenzeikers’ genoemd. Dit komt omdat de Tilburgse textiel- en in het bijzonder de wolindustrie, grote hoeveelheden ammoniak nodig had. De arbeiders namen daartoe een kruikje met urine van gezinsleden van huis mee. Gedichtje van de Brabantse dichter P. van Gorp: ‘Zie hier de befaamde kruik / die in Tilburg naar oud gebruik / wier volgedaan door groot en klein, / de kruik waar Tilburgers beroemd om zijn. / ‘t is een feit dat al die plassen, / ‘t beste middel was om wol te wassen’. Tegenwoordig wordt urine die Tilburgers tijdens de Tilburgse Kermis produceren, verwerkt tot grondstof voor kunstmest. Tijdens carnaval heet Tilburg Kruikenstad.

Terug naar boven

Ligging

De gemeente Tilburg grenst in het W aan Hulten, in het NW aan Dongen, in het N aan De Moer, Loon op Zand en Drunen, in het NO aan Biezenmortel, in het ZO aan de A65, Oisterwijk en Moergestel, in het Z aan Hilvarenbeek (bij het Safaripark De Beekse Bergen), Goirle en Riel en in het ZW aan Gilze, en ligt O van Rijen en Breda, ZO van Oosterhout, Z van Kaatsheuvel en Waalwijk, ZW van 's-Hertogenbosch, W van Boxtel, NW van Biest-Houtakker en Eindhoven en NO van Baarle-Nassau en de Belgische plaats Baarle-Hertog. De A58 loopt door het uiterste Z van de gemeente; in het uiterste ZO ligt Knooppunt De Baars (A58/A65). De stad (en hoofdplaats van de gemeente) beslaat de centrale en NW delen van het gemeentegebied.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 had de gemeente Tilburg 2.444 huizen met 13.709 inwoners, verdeeld in stad Tilburg 428/1.982 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Oerle 329/1.804, Broekhoven 27/159, Korvel 178/1.003, Laar 68/380, Berkdijk 106/647, De Reijt of De Reit 80/477, Hoeven 86/389, Hasselt 142/892, Stokhasselt 98/567, Westerheikant 194/1.172, Oosterheikant 182/1.284, Veldhoven 273/1.552, Loven (tot eind 19e eeuw nog verdeeld in Groot Loven en Klein Loven) 48/275 en Heuvel 205/1.126.

- Tegenwoordig heeft de gemeente Tilburg ca. 95.000 huizen met ca. 212.000 inwoners. De stad Tilburg (dus exclusief de kernen Berkel-Enschot en Udenhout) heeft tegenwoordig ca. 87.500 huizen met ca. 193.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

In tegenstelling tot de stad als zodanig, die nog maar een korte historie heeft, is de plaatsnaam reeds zeer oud, en komt al voor in 709, als Tilliburgis, in een schenkingsakte aan St. Willebrord.

Onder het hertogdom Brabant behoort Tilburg tot het kwartier Oisterwijk van de Meijerij. In 1387 wordt de plaats hiervan afgescheiden en ontstaat de heerlijkheid Tilburg-Goirle. In 1803 komt Tilburg weer alleen te staan en in 1809 krijgt het van Lodewijk Napoleon stadsrechten.

Tot omstreeks 1865 bestaat Tilburg nog uit een verzameling ‘herdgangen’; driehoekige buurtschappen, die onderling zijn verbonden door een netwerk van zandpaden en stegen met daartussen akkerland. Langs de wegen ontwikkelen zich linten van huizen. Tilburg heeft zich pas sinds eind 19e eeuw tot stad ontwikkeld, door de textiel- en in het bijzonder de wolindustrie. Rond Tilburg liggen in die tijd nog grote heidevlakten waar schaapskudden grazen die hier de wol voor leveren. De explosieve groei van de textielindustrie leidt tot een snelle verdichting in de bebouwing. Achter de traditionele lintbebouwing van herenhuizen met diepe tuinen verrijzen hoge textielfabrieken met stoommachines.

De open akkers worden volgebouwd met eenvoudige woningen voor de massaal toestromende migranten. Dit gebeurt grotendeels op particulier initiatief. Fabrikanten, notabelen en beleggers hebben nagenoeg vrij spel bij de inrichting; een overkoepelend plan ontbreekt. De diverse bebouwde ‘eilandjes’ breien zich gaandeweg en op particulier initiatief aaneen. De rol van de overheid beperkt zich tot de aanleg van corridors en het bestraten van bestaande paden en particuliere achterstraatjes. Dit resulteert in een ad hoc ingericht stadsdeel met een prominente ruimtelijke en sociale segregatie. Met enerzijds een homogene bebouwing van twee- en soms drielaagse herenhuizen langs brede hoofdstraten, en anderzijds sterk gemengde, voorheen grotendeels industriële, bebouwing op de achterterreinen.

Natuurlijk heeft een grote stad als Tilburg veel bekende inwoners (gehad). Bijzondere vermelding verdient Petrus Norbertus Donders, bekend geworden als Peerke Donders (1809-1887), die in 1982 zalig is verklaard.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Tilburg, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Geschiedenis van Tilburg op Wikipedia.

- Heemkundekring Tilborch.

- Regionaal Archief Tilburg.

- Tilburg Wiki.

- Verhalen over de geschiedenis van Tilburg op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In 2013 is gestart met de vernieuwing van Station Tilburg Centraal (in 2016 beoogt dit project gereed te zijn). De eveneens in 2013 aangelegde Burgemeester Brokxlaan ontsluit het nieuwe Spoorzone-gebied en verbindt het met de Tilburgse binnenstad en omliggende wijken. De weg loopt van het NS-Plein tot aan de Jan Heijnsstraat.

- Het Wilhelminakanaal is bij Tilburg in 2015 en 2016 breder en dieper gemaakt om de bevaarbaarheid voor grote schepen te verbeteren. Ook zijn de sluizen II en III vervangen door één nieuwe sluis, zijn nieuwe damwanden aangebracht en natuurvriendelijke oevers aangelegd. Verder is er een zwaaikom aangelegd waar schepen kunnen keren. Bijzonder en innovatief is dat de sluisdeuren van composiet zijn gemaakt. Composiet is een vezelsterke kunststof die duurzaam, licht en onderhoudsarm is. De sluisdeuren hebben hierdoor bijna hetzelfde gewicht als water. Dat zorgt voor minimale wrijving voor de scharnieren en dat leidt weer tot minder slijtage. De sluisdeuren gaan twee- tot driemaal langer mee dan conventionele sluisdeuren. De sluisdeuren aan één kant van de sluis zijn met hun afmetingen van 6,20 meter (breed) en 12,5 meter (hoog) ’s werelds grootste composiet sluisdeuren.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Tilburg heeft 264 rijksmonumenten.

- Tilburg heeft 293 gemeentelijke monumenten.

- De historische structuur en kenmerkende bebouwing zijn overwegend goed behouden gebleven. Al met al is dat reden geweest om de stadskern van Tilburg in 2012 tot beschermd stadsgezicht te benoemen. In 2014 is ook een van de hiervoor reeds genoemde 'herdgangen' tot beschermd stadsgezicht verklaard, namelijk het gebied van Wilhelminapark en Goirkestraat.

- Tilburg op de kaart is een site met een interactieve kaart waarmee u bezienswaardigheden en anderszins cultureel erfgoed in Tilburg kunt bekijken.

- Mariakapellen.

- Gevelstenen in Tilburg.

- Pleidooi van prof. dr. Arnoud Jan Bijsterveld voor een integraal monumenten- en erfgoedbeleid (onroerend, roerend en immaterieel!) in de gemeente Tilburg.

- Stichting tot Behoud van Tilburgs Cultuurgoed.

- Museum Kessels - Muziek Instrumenten Tilburg toont de muziekinstrumenten van de fabriek van M.J.H. Kessels, die van 1896 tot 1956 langs de spoorlijn Tilburg - Breda stond (op het Van Gend & Loos terrein in de Spoorzone van Tilburg). Er werden in deze fabriek destijds veel instrumenten gemaakt, niet alleen koperen en houten blaasinstrumenten, maar ook strijk-, tokkel- en slaginstrumenten, piano's, pianola's en harmoniums. Op het hoogtepunt werkten er ruim 360 mensen in de fabriek.

- De Pont museum voor hedendaagse kunst.

- Beschrijving orgel Kapel Het Cenakel. - Beschrijving orgel RK Sint-Dionysiuskerk of Goirkesekerk. - Beschrijving orgel Heikese Kerk. - Beschrijving orgel Jozefkerk. - Beschrijving orgel Maria Margaritakerk. - Beschrijving orgel Mariakerk Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen. - Beschrijving orgel NH Pauluskerk.

- Beschrijving orgel Ursulinenkapel. - Beschrijving orgel Visitatiekapel van Fontys Hogeschool.

- TextielMuseum. In de Wollendekenfabriek 1900 - 1940 werken de machines nog allemaal. Op die manier is goed te zien hoe er vroeger werd geproduceerd. Veel is er ook te zien in het dynamische TextielLab. De bijzondere samenwerking met ontwerpers en kunstenaars leidt tot verrassende designproducten en kunstwerken van textiel. Als bezoeker bent u getuige van het hele proces van schets tot product. Een inspirerende ervaring!

Het TextielMuseum is na stemrondes georganiseerd door de BankGiro Loterij, verkozen tot Museum van het Jaar 2017. Directeur Errol van de Werdt: "We zijn ontzettend trots dat we ons ‘Museum van het Jaar 2017’ mogen noemen en we onze museumdroom kunnen realiseren. Iedereen in het museum heeft zich vol overgave ingezet om deze prijs te winnen. We gebruiken het gewonnen bedrag (€100.000) om de bezoeker een totaalbeleving te bieden en onze twee werelden van werkplaats en museum nog beter met elkaar te verbinden: we willen een nieuwe publieksvriendelijke weefmachine aanschaffen, zodat de bezoeker een theedoek naar eigen ontwerp kan maken. Je komt ons museum binnen als bezoeker en gaat er uit als maker!"

- Het hart van elk museum is de verzameling. Toch is bij Natuurmuseum Brabant het verzamelen geen doel op zich. Kennis, waardering, verwondering: daar gaat het om. De schitterende collectie, bestaand uit vele tienduizenden voorwerpen is daar een heel goed hulpmiddel bij. Telkens kan voor nieuwe tentoonstellingen weer worden geput uit onze ‘schatkamer’. De collectie van Natuurmuseum Brabant bestaat uit opgezette dieren van alle soorten en maten, dieren ‘op sterk water’, gedroogde planten, stenen, mineralen, fossielen en oudheidkundige objecten. Het museum is ook zeer geschikt voor kinderen. Dat blijkt wel uit het feit dat Natuurmuseum Brabant in 2012, 2013, 2014 en 2015 is verkozen tot 'beste kidsproof museum van Brabant' en in 2015 zelfs 2e van Nederland is geworden, met maar 0,03 punt verschil met winnaar het Verzetsmuseum.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Carnaval.

- Wat is het Roadburn Festival (4 dagen in april)? We laten ze hierover zelf maar aan het woord: "Roadburn Festival has become Europe’s leading underground festival for psychedelic, avant-garde, doom or any other variation of leftfield sonic pleasures that push the boundaries of music."

- Opvallend aan de MeiMarkt is dat die zaterdagavond om 22 uur begint en pas zondag om 17 uur eindigt. De hele nacht kan er dus worden doorgewinkeld. De markt met 750 kramen trekt meer dan 100.000 bezoekers. In hetzelfde weekend is ook het Tilburg Hap Stap Festival, waarbij restaurants hun specialiteiten presenteren aan het publiek.

- International Gipsy Festival (weekend eind mei).

- Popfestival Festival Mundial (weekend eind juni) is een intiem en toegankelijk festival met een experimentele programmering, met een focus op wereldmuziek. Het festival heeft ook een educatieve functie. Mundial wil de bezoeker graag iets bijbrengen over muziekstijlen en -culturen en het publiek hierdoor nieuwe dingen laten ontdekken. Ze werken daarnaast mee aan verbetering van het milieu en het uiteindelijke doel is om het festival compleet afvalvrij te maken.

- De Tilburgse Kermis (gedurende 10 dagen eind juli) is al vele jaren een begrip in het hele land en trekt dan ook ca. 1,5 miljoen bezoekers uit het hele land. Met meer dan 200 attracties is het de grootste kermis van de Benelux. Een apart fenomeen binnen de Tilburgse Kermis is de Roze Maandag (zie ook Geschiedenis van de Roze Maandag), die uiteraard een bijbehorend 'roze' publiek trekt. Qua bezoekersaantallen is het de topdag (ca. 300.000 bezoekers).

- Tilburg Ten Miles (begin september) is een internationaal hardloopevenement in en rond het stadscentrum, voor profs en recreanten.

- Incubate (gedurende 7 dagen in september) is een stadsfestival - met ca. 300 artiesten op ca. 30 locaties in de binnenstad - dat zich richt op grensverleggende cultuur. Het festival kent een breed programma met elektronische muziek, folk, rock, jazz en alles daartussenin. Ook is er beeldende kunst, theater en cinema te vinden. Alles vindt plaats in clubs, kroegen en galerieën. In 2008 is het festival door de inwoners van Tilburg gekozen als beste evenement van de stad en in 2012 is het uitgeroepen tot leukste stadsevenement van Nederland.

- Op een zondag begin oktober organiseert Wandelsportvereniging Hart van Brabant het NK Snelwandelen, over naar keuze 10 of 50 km.

- Internationale hardloopwedstrijd Warandeloop (weekend in november).

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Kom naar Tilburg voor een onvergetelijke dag in het vreemdste dierenpark van Nederland. Ga eens een dagje vreemd... Hier sta jij oog in oog met meer dan 150 verschillende diersoorten en kun je echt van alles verwachten. Loslopende stinkdiertjes? Vliegende hondjes? Een wurgslang met twee koppen? Je kunt ze allemaal ontmoeten. Want een bezoek aan dit gezellige Brabantse dierenpark laat je de dierenwereld niet gewoon ´zien´, maar vooral ´beleven´. Enthousiaste verzorgers geven dagelijks uitleg over ‘hun’ dieren. Vreemd en onbekend maakt een dier immers vaak ook ‘onbemind’. Tijdens de demonstraties met een wurgslang en een vogelspin krijg je daarom zelfs de kans deze dieren even aan te raken. Op drukke dagen vliegen ook onze roofvogels los. Houd ook onze pagina met evenementen in de gaten. Scholen kunnen een educatief programma volgen, maar ook voor verjaardagen, bedrijfsuitstapjes of familiefeesten is een bezoekje aan Dierenpark De Oliemeulen, 'het vreemdste dierenpark van Nederland', een aanrader. - Diaserie dagje Oliemeulen Tilburg door Loes Westgeest.

De naam Oliemeulen heeft te maken met het prachtige gebouw dat in 1979 zo veel mogelijk in oorspronkelijke stijl is gerestaureerd. De oudste vermelding van een oliemolen op deze locatie dateert van 1648. Rond 1880 werd de rosoliemolen in de boerderij vervangen door een windmolen, die echter in 1925 door een zware storm werd verwoest. De molenstenen van de oorspronkelijke oliemolen zijn bewaard gebleven en stijlvol verwerkt bij de diverse uitgangen van het gebouw. De boerderij staat op de rijksmonumentenlijst en is eigendom van de gemeente Tilburg.

Terug naar boven

Beeld

- Oude ansichtkaarten van Tilburg.

- Diaserie wandeling door oud-Tilburg door Loes Westgeest.

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Tilburg.

- Wijkorganisaties en wijkwebsites: Loven-Besterd, Theresia, De Ring, Armhoefse Akkers (dat op de site 'dorp in de stad' wordt genoemd), Koningshaven, Groenewoud, Zuiderkwartier, Oerle, Korvel / Westend / Sint-Anna, Korvel, Goirke - Hasselt - Bouwmeesterbuurt, Binnenstad, Noordhoek, Wijkkrant Noord, Stokhasselt, De Blaak, Reeshof, Bosrijk Tilburg, Zorgvlied.

- Amateurkunst: - Art-fact is het servicepunt voor amateurkunst in de gemeente Tilburg, voorheen Stichting Amateurkunst (STAK). Sinds 1995 levert Art-fact actief een bijdrage aan de instandhouding en ontwikkeling van een gezonde infrastructuur voor amateurkunst in de gemeente. Om dit te realiseren stimuleert Art-fact initiatieven op het terrein van amateurkunst met speciale aandacht voor vernieuwende activiteiten. Dit doet zij onder andere door financiële bijdragen te verstrekken, informatie te geven en te adviseren.

- Factorium Podiumkunsten is een instelling voor kunsteducatie met als werkgebied de gemeenten Tilburg en Goirle. Ze bieden een groot scala aan lessen, cursussen en workshops op het gebied van de podiumkunsten: muziek (pop, jazz, wereldmuziek, licht en klassiek), dans, theater en musical. Ruim 6000 cursisten volgen jaarlijks een of meerdere cursussen.

- Reuzen: - Sinds 2006 kent de gemeente Tilburg 3 opmerkelijke nieuwe 'inwoners': de reuzen van Berkel-Enschot, Udenhout en Tilburg. Ze treden regelmatig op als ambassadeurs van deze woonplaatsen en zijn als echte burgers ingeschreven en zelfs gedoopt. Reuzen als deze worden al eeuwen gemaakt en drukken de identiteit uit van de gemeenschap waar ze vandaan komen. Tijdens verschillende regionale, nationale en internationale evenementen treden zij gezamenlijk op als vertegenwoordigers van de gemeente Tilburg, zoals de Carnavalsoptocht en Koningsdag in de stad, de Reuzenoptocht Leuven, het Kasteelfeest Udenhout, de Bergse Reuzendag en de Federatiedag Bergen op Zoom (ja er is zelfs een heuse Reuzenfederatie die de belangen van de 29 Nederlandse Reuzen behartigt). De afzonderlijke reuzen geven uiting aan de verscheidenheid van de eigen woonplaats. Door altijd samen op te treden, tonen ze de eenheid die zij onderling vormen. Op 28 december 2011, onnozele kinderendag, zijn verdernog twee "kleine reusjes" geboren: Koosje en Koosje. Zij zijn op 30 april 2012 in het zonovergoten Leipark gedoopt en ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Tilburg Vredehof.

Reacties

(2)

Wat mij opviel in dit stuk: 1.Het Centraal Station Tilburg is niet in 2013 verbouwd. Daar zijn ze nog steeds mee bezig en is nog lang niet klaar. 2. Als jaarlijks evenement wordt de Tilburgse Kermis niet benoemd. Die is nog veel belangrijker dan de Meimarkt en heeft ook een hele geschiedenis. 3. Het valt mij tegen, dat er niets wordt vermeld over Peerke Donders. Een heel bekende Tilburger uit de geschiedenis.....

Dank voor uw opmerkingen. U heeft volkomen gelijk. 1. was een slip of the pen. Is niet in 2013 gerealiseerd, maar begonnen. Is aangepast. 2. De evenementen van Tilburg hadden we nog niet echt uitgewerkt, nu wel. 3. Ik heb een link naar een lijst van bekende Tilburgers toegevoegd, met speciale vermelding van Peerke Donders, wat hij inderdaad wel verdient.

Reactie toevoegen