Veenhuizen

Plaats
Dorp
Noordenveld
Drenthe

Veenhuizen-MSD-20110329-230233.jpg

Veenhuizen, Drenthe, Noordenveld. Uniek museumdorp met gevangenissen, musea en unieke natuur

Veenhuizen, Drenthe, Noordenveld. Uniek museumdorp met gevangenissen, musea en unieke natuur

Veenhuizen-MSD-20110329-230231.jpg

Veenhuizen, Drenthe, Noordenveld. Uniek museumdorp met gevangenissen, musea en unieke natuur

Veenhuizen, Drenthe, Noordenveld. Uniek museumdorp met gevangenissen, musea en unieke natuur

Veenhuizen-MSD-20110329-230284.jpg

Veenhuizen, Drenthe, Noordenveld. Uniek museumdorp met gevangenissen, musea en unieke natuur

Veenhuizen, Drenthe, Noordenveld. Uniek museumdorp met gevangenissen, musea en unieke natuur

Veenhuizen bosrijk gebied.jpg

Veenhuizen ligt in een groot bosrijk gebied

Veenhuizen ligt in een groot bosrijk gebied

veenhuizen_2e_gesticht_nu_gevangenismuseum_2.jpg

Veenhuizen, in het vroegere 2e Gesticht is tegenwoordig het Gevangenismuseum gevestigd

Veenhuizen, in het vroegere 2e Gesticht is tegenwoordig het Gevangenismuseum gevestigd

veenhuizen_2e_gesticht_nu_gevangenismuseum.1.jpg

Veenhuizen, in het vroegere 2e Gesticht is tegenwoordig het Gevangenismuseum gevestigd

Veenhuizen, in het vroegere 2e Gesticht is tegenwoordig het Gevangenismuseum gevestigd

veenhuizen_esserheem.1.jpg

Veenhuizen, Esserheem

Veenhuizen, Esserheem

veenhuizen_esserheem.2.jpg

Veenhuizen, Esserheem

Veenhuizen, Esserheem

veenhuizen_norgerhaven.3.jpg

Veenhuizen, Norgerhaven

Veenhuizen, Norgerhaven

veenhuizen_norgerhaven.4.jpg

Veenhuizen, Norgerhaven

Veenhuizen, Norgerhaven

veenhuizen_drenthe_noordenveld._dit_type_boerderij_komt_alleen_hier_voor.1.jpg

Veenhuizen, dit type boerderij komt alleen hier voor

Veenhuizen, dit type boerderij komt alleen hier voor

veenhuizen_drenthe_noordenveld._dit_type_boerderij_komt_alleen_hier_voor.4.jpg

Veenhuizen, dit type boerderij komt alleen hier voor

Veenhuizen, dit type boerderij komt alleen hier voor

veenhuizen_drenthe_noordenveld._katholieke_kerk_met_kosterswoning.3.jpg

Veenhuizen, Katholieke kerk met kosterswoning

Veenhuizen, Katholieke kerk met kosterswoning

veenhuizen_drenthe_noordenveld._maallust_complex_graandrogerij.3.jpg

Veenhuizen, Maallust complex, Graandrogerij

Veenhuizen, Maallust complex, Graandrogerij

veenhuizen_drenthe_noordenveld._maallust_complex_graandrogerij.4.jpg

Veenhuizen, Maallust complex, Graandrogerij

Veenhuizen, Maallust complex, Graandrogerij

veenhuizen_drenthe_noordenveld._voormalig_hospitaal_nu_restaurant_de_ijshut_of_ijskoepel.3.jpg

Veenhuizen, voormalig hospitaal, nu restaurant, de ijshut of ijskoepel

Veenhuizen, voormalig hospitaal, nu restaurant, de ijshut of ijskoepel

veenhuizen_drenthe_noordenveld._voormalig_hospitaal_nu_restaurant.1.jpg

Veenhuizen, voormalig hospitaal, nu restaurant

Veenhuizen, voormalig hospitaal, nu restaurant

Veenhuizen

Terug naar boven

Status

- Veenhuizen is een dorp in de provincie Drenthe, gemeente Noordenveld. T/m 1997 gemeente Norg. Het is een zeer uitgestrekt dorp, dat bestaat uit meerdere bewoonde delen. Tevens is het de naam van de omliggende streek.

Terug naar boven

Naam

Uitspraak in het dialect
Veenhoezen.

Oudere vermeldingen
1381-1383 Fenehuosen, 1487 Veenhuesen, 1491 Veenhusen.

Naamsverklaring
Betekent 'woonplaats in het veen'.(1)

Bij- en spotnamen
Gezien het verleden van deze nederzetting is het niet verwonderlijk dat de schimpnaam voor de inwoners nog altijd Koloniebonken of Koloniepoepen is.

Terug naar boven

Ligging

Veenhuizen ligt op de grens van Drenthe en Friesland, ZW van Norg en Westervelde, Z van Een, ZO van Haulerwijk (Fr.) en NO van Oosterwolde (Fr.).

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 woonden er in het tot Veenhuizen behorende zogenoemde 1e Gesticht 2.043, in het 2e Gesticht 2.161 en in het 3e Gesticht 2.059 mensen, in totaal 59 panden met 6.263 inwoners. In de hoogtijdagen van de kolonie waren er soms 10.000 bewoners (ter vergelijking: voor de gehele rest van het grondgebied van de uitgestrekte gemeente Norg waren dat er toen ca. 1.200...).

Tegenwoordig omvat het dorp Veenhuizen qua 'reguliere inwoners' ca. 400 huizen met ca. 1.000 inwoners. Het totale aantal inwoners van dit dorp volgens het 'bevolkingsregister' (de gemeentelijke Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG)) is enkele honderden hoger. Dit 'surplus-aantal' kan jaarlijks nogal wisselen, omdat dit een aantal langgestraften in de gevangenissen van het dorp betreft. En aangezien de samenstelling van die populatie én de bezettingsgraad van de gevangenissen jaarlijks kan wisselen - zo worden soms delen tijdelijk gesloten en wordt anderzijds soms onderdak geboden aan gevangenen uit andere landen - wisselt dus ook dat getal. Vandaar dat wij daar geen concreet getal voor kunnen vermelden. Dit verklaart overigens ook het feit dat er volgens de statistieken in het dorp veel meer mannen dan vrouwen wonen.

"Veenhuizen heeft 3 penitentiaire inrichtingen: Norgerhaven, Esserheem en Groot Bankenbosch. Norgerhaven ligt in het eerste gesticht en geldt als een van de strengst beveiligde gevangenissen van Nederland waar over het algemeen de zwaarst gestraften zitten. Esserheem bevindt zich in het tweede gesticht. De strafmaat varieert hier van enkele maanden tot vele jaren. Samen bieden ze plaats aan ongeveer 450 veroordeelden. In het derde gesticht ligt Groot Bankenbosch, temidden van de bossen. Groot Bankenbosch is een half-open inrichting waar ruim 180 veroordeelden met een lagere straf verblijven. Ten slotte is er nog een jeugdgevangenis, Het Poortje, waar een kleine 100 jongeren verblijven." (bron: gemeente Noordenveld)

Terug naar boven

Geschiedenis

Aan het eind van de 14e eeuw werd op deze plek een randveenontginning gesticht vanuit moederdorp Norg. Het esgehucht Veenhuizen bestond uit zeven boerderijen met een kapel, waarvan bijna niets meer over is. Eind 16e eeuw werd een eerste poging ondernomen dit deel van de Smilde(ge)rvenen af te graven, doch zonder succes in verband met gebrek aan kapitaal. In 1640 werd een meer serieuze poging ondernomen door een compagnie te Amsterdam. De bedoeling was het gebied af te wateren via het Peizerdiep (zie onder Peize). Echter dat stuitte op verzet vanuit de Stad Groningen en het omliggende waterschap Aduarderzijlvest, waar men sterke vertroebeling van het water verwachtte, wat velerlei negatieve gevolgen zou hebben, waaronder voor de watervoorziening en de beëindiging van het bierbrouwen in de Stad. Onder druk van de Groningers werd de reeds aangevangen ontginning in 1652 gestaakt. Later kwam het gebied in handen van de familie Tonckens te Westervelde.

Pas rond 1823 werd de ontginning hier echt ter hand genomen. De Maatschappij van Weldadigheid, opgericht in 1818 onder leiding van Generaal Johannes van den Bosch, stichtte op diverse plaatsen in het land nieuwe kolonies om het hoofd te bieden aan het schrikbarend hoge aantal armen in het begin van de 19e eeuw. De bedoeling was de behoeftige klasse tijdelijk te werk te stellen in landbouwontginningsprojecten, waarbij tegelijk re-socialisatie zou kunnen plaatsvinden. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Frederiksoord, Boschoord en later Wilhelminaoord in Zuidwest-Drenthe, was Veenhuizen niet een vrijwillige verblijfsplaats, maar een opvangplaats onder dwang voor vele ‘verpleegden’, waaronder duizenden wezen, vondelingen, bedelaars, landlopers en vagebonden.

De Maatschappij zocht een zeer ruim terrein, liefst verlaten en ver weg gelegen van de verleidingen van alledag. Men besloot in 1818 dit grote gebied van 2500 ha te kopen en koos voor een grootse opzet. Gelijk werd begonnen met het graven van de Kolonievaart, in de richting van de Smildervaart (de huidige Drentse Hoofdvaart). In 1839 werd de 4 kilometer lange vaart in westelijke richting verlengd, om ook aan te sluiten op de Friese waterwegen. Officieel is dit deel Veenhuizerkanaal geheten, doch in de volksmond wordt het hele kanaal aangeduid als Kolonievaart; een grens is er ook niet echt. Haaks op de vaart werden 6 genummerde wijken gegraven, allemaal op een afstand van precies 750 meter van elkaar. Het is nog immer goed zichtbaar dat Veenhuizen geen oorspronkelijk Drents dorp is, maar geheel bedacht achter de tekentafel, net als bijvoorbeeld de poldernederzettingen.

De bewoners werden permanent bewaakt en werden vanaf 1823 verdeeld over drie gedeelten, in de geest van die tijd aangeduid met 1e, 2e en 3e Gesticht. Er verrezen landbouwbedrijven en er werden bossen aangeplant voor de tewerkgestelden, omdat de hoofdgedachte was dat alle lieden na verloop van tijd zouden terugkeren in de samenleving als kleine boeren. Omdat de maatschappij in die tijd ook industrialiseerde, werden er in Veenhuizen ook enkele kleine fabrieken gesticht, o.a. een stoomkatoenspinnerij, een melkfabriek en een weverij. Hier werkten ook degenen die lichamelijke gebreken hadden om te werken op het land, alsmede veel vrouwen en kinderen.

Het aantal bewoners nam onvoorstelbaar snel toe tot enkele duizenden, waarmee Veenhuizen gelijk een van de grootste nederzettingen in die tijd van Drenthe werd. Er werden kerken, scholen en andere voorzieningen uit de grond gestampt en de kolonie was geheel zelfvoorzienend, waardoor contact met de buitenwereld minimaal was: er was een eigen energievoorziening, ziekenhuis, er werd voedsel verbouwd en er was werk. Veenhuizen werd wel beschouwd als 'het Siberië van Nederland’. Ondanks de wellicht nobele gedachten van Van den Bosch en de zijnen werd het project uiteindelijk toch een fiasco, als gevolg van de hoge kosten, terwijl de opbrengsten lager dan verwacht waren, wat te maken kan hebben gehad met de onvrijwilligheid van de arbeiders, waardoor die niet bijzonder gemotiveerd waren. Uiteindelijk leidde dit in 1859 tot het failliet van de Maatschappij en werd het gehele gebied overgedragen aan de Staat.

In 1875 kwam het dorp in handen van Justitie en dit betekende het begin van een geheel nieuwe fase voor dit gebied. Nederland had toen net een eigen Wetboek van Strafrecht, dat voorschreef dat veroordeelden slechts in officiële strafinrichtingen mochten worden opgenomen. Deze locatie werd daar uitermate geschikt voor geacht, mede omdat er genoeg werk voor handen was, een van de uitgangspunten destijds. De naam ‘Gesticht’ bleef, al was het nu officieel Straf- en Rijkswerkinrichting Veenhuizen. Justitie besloot de barakken en veel oude gebouwen te vervangen door stenen exemplaren, deels gebouwd door de gedetineerden zelf. Er werd een bouwmeester aangesteld, de Rotterdammer J.F. Metzelaar. Hij begon openbare gebouwen te ontwerpen, alsmede de vele dienstwoningen, verdeeld over een aantal typen. Hij werd gaandeweg opgevold door zijn zoon W.C. Metzelaar, die een nog groter stempel op de kolonie heeft gedrukt.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

Aanvankelijk zat er niet alleen ‘geboefte’, maar werden er ook andere groepen ondergebracht, zoals vluchtelingen uit België en dienstweigeraars. Langzamerhand groeide Veenhuizen steeds meer uit tot een gevangenisdorp, dat nog steeds grotendeels gesloten was voor de buitenwereld, ondanks de verbeterde infrastructuur. Na de Tweede Wereldoorlog werden de inrichtingen hervormd en kregen ze steeds meer het aanzien van gevangenissen elders in Nederland. De naam ‘gesticht’ werd vervangen door ‘penitentiaire inrichting’* en het bewerken van het land als hoofdactiviteit nam in betekenis af. Tegelijk werd, net als elders, het landschap aangepast aan nieuwere landbouwtechnieken. Zo werden kanalen gedempt, bruggetjes verdwenen, oude gebouwen werden afgebroken en sommige percelen herkaveld. Ook kwam er aan de nieuwe betonweg richting Norg een grote opslagplaats voor munitie.
* In Veenhuizen bevinden zich nog altijd de penitentiaire inrichtingen Esserheem, Norgerhaven en Groot Bankenbosch.

Ondanks het feit dat op deze manier een aantal markante elementen uit het landschap verdween, bleef Veenhuizen een bijzondere plaats. Voor de gevangenbewaarders en overig personeel werden nieuwe woningen gebouwd, in een nieuwe woonwijk nabij de kerken, voor het merendeel bestaand uit geschakelde en rijtjeswoningen. Dit is uitgegroeid tot ‘Veenhuizen-Dorp’ en verschilt niet heel veel van een willekeurige andere woonwijk in de omgeving. Wat bleef was de bijzondere status van de nederzetting: tot begin jaren negentig was een groot deel nog steeds gesloten voor publiek, alleen de doorgaande Hoofdweg en Norgerweg, de woonbuurt aan de Kerklaan en de buitengelegen landbouwgebieden, zoals de Ds. Germsweg waren vrij toegankelijk. Wonen in het dorp was slechts voorbehouden aan personeel en hun familie. Hier stond een heel lage woning- of huurprijs tegenover, verder hadden de inwoners gratis toegang tot het zwembad en sportvoorzieningen, soms gratis vervoer en waren er voor een dorp van deze omvang veel voorzieningen, waaronder een supermarkt, twee scholen, twee kerken en een riant dorpshuis.

Een nieuwe fase ging eind jaren negentig in, toen Justitie besloot zich meer op haar hoofdtaak te concentreren; het onderbrengen van gedetineerden. Een aparte status voor Veenhuizen werd ongepast en onevenredig kostbaar geacht, terwijl er tegelijk van buiten steeds meer belangstelling was om in het fraaie dorp midden in de natuur te komen wonen. Sindsdien is er het een en ander veranderd in het dorp: het is vrij toegankelijk, iedereen mag er wonen en het functioneert meer en meer als een voor Drentse begrippen tamelijk groot buitendorp met een hoog voorzieningenniveau. Een nieuwe woonbuurt in ‘Veenhuizen-Dorp’, gelegen ten westen van de Kerklaan, omvat huizen van een modern type, maar wel met ‘ambachtelijke elementen’, met een knipoog naar de oudere typen rijkswoningen.

- De door de Stichting Bewonersbelangen in 2012 opgestelde Bewonersvisie Veenhuizen geeft de visie van de dorpelingen weer op de wenselijk geachte toekomst voor het dorp op het gebied van o.a. wonen, werk, recreatie en voorzieningen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Veenhuizen heeft 124 rijksmonumenten, wat erg veel is voor zo'n klein dorp. Dat heeft natuurlijk alles te maken met het bijzondere verleden van het dorp, zoals beschreven onder Geschiedenis. Een deel van het dorp is beschermd dorpsgezicht. Gezien het unieke karakter van de 6 Koloniën van Weldadigheid – Veenhuizen, Frederiksoord / Wilhelminaoord, Ommerschans en Willemsoord in Nederland en Wortel en Merksplas in België – beogen zij in 2018 gezamenlijk de status van Werelderfgoed te bereiken.

- De ‘verpleegden’ en later gedetineerden moesten verplicht naar de kerk, waarbij ze konden kiezen tussen tussen de hervormde kerk of de schuin tegenovergelegen RK Hieronymus Aemilianuskerk. Deze zaalkerk was in 1893 gereed en ontworpen in neo-gotische stijl door W.C. Metzelaar, al bouwde hij zelf liever in de ambachtelijke stijl. Voor die tijd stond op deze plaats een kleiner exemplaar uit 1826. Het was destijds slechts een van de drie katholieke kerken in heel Drenthe (naast Coevorden en Frederiksoord). Het bouwwerk bestaat uit acht traveeën, met gotische vensters, een zevenhoekige absis en een sacristie die is aangebouwd. De zijgevels hebben spitsbogen en steunberen, terwijl op het zadeldak een kleine dakruiter is geplaatst. Geheel conform de eisen: niet te veel pracht en praal, eenvoudig, doch toch met uitstraling.

In een gewelf hiernaast maakte politiek-gevangene A.C.E. Gantzert in 1948 een muurschildering met de Hemelvaart van Christus. Hierbij beeldde hij ook zichzelf klein af met een herdersstaf, en wel in het linker groepje apostelen tussen de ramen. Bijzonder in het interieur is ook het orgel uit 1822 in het oksaal, dat afkomstig is van een voormalige bioscoop in Tilburg. In het koor staat ook nog een Engels orgel uit 1843. Het bisdom heeft de kerk in 2011 aan de eredienst onttrokken, omdat zij de parochie te klein vond geworden om nog levensvatbaar te zijn.

- Hervormde kerk aan de Kerklaan uit 1825-1826. Deze koepelkerk is een kopie van het exemplaar te Smilde, dat ontworpen werd door Abraham Sorg in 1788. De kerk is zeer bijzonder, zowel van binnen als van buiten en wordt bekroond door een gedeeltelijk opengewerkte houten lantaarn bovenin. Er zijn vier ingangen en het pand is grotendeels neoclassicistisch van stijl. Opvallend is ook het interieur, met een preekstoel uit 1825. Het witte en blauwgrijze interieur is door de gedetineerden gemaakt, tijdens de restauratie in 1960-1961. Het orgel is gebouwd door de bekende orgelbouwer P. van Oeckelen in 1820 voor de kerk van het Friese Akkrum. Hij heeft er zelf zorg voor gedragen dat het instrument in 1856 naar hier werd overgebracht.

- Zeer karakteristiek voor het dorp zijn de speciale dienstwoningen, voor het merendeel gebouwd tussen 1883 en 1914. De architect, J.F. Metzelaar, aanvankelijk timmerman, maar later uitgegroeid tot bouwmeester voor Veenhuizen, ontwierp naast een kerk, scholen en speciale voorzieningen in het dorp ook de dienstwoningen. Geheel in de geest van de tijd waren deze woningen aangepast aan de strikte behoeften, zonder veel franje, en volledig volgens de ambtelijke hiërarchie die hier gold: er waren 4 typen woningen, afhankelijk van de rang kreeg een ambtenaar er een toegwezen; bij promotie volgde dikwijls ook verhuizing.

Als uitgangspunt koos vader Metzelaar de ambachtelijke bouwstijl, populair in die tijd. Zijn zoon W.C. Metzelaar nam deze over en breidde het aantal uit van 4 tot 7 typen. De overige gebouwen werden voornamelijk in de neo-renaissancistische en neo-gotische stijl gebouwd, wat hun uiterlijk nog grootser deed lijken, als leek het om de hiërarchische verhoudingen te benadrukken. De woningen van het lagere personeel staan voor het merendeel nabij de gestichten (o.a. Meidoornlaan, Hospitaallaan, en rond Norgerhaven), al zijn er ook diverse verspreid over het gebied te vinden, soms midden in de weilanden. Op deze manier was er ook toezicht bij de landbouwbedrijven en kon er in het geval van ontsnapping altijd een oogje in het zeil worden gehouden.

Kenmerkend is dat diverse huizen stichtelijke spreuken op de gevel meekregen, die verband hielden met het beroep van de bewoners; zo woonde in het huis met ‘Orde en Tucht’ de hoofdonderwijzer, in ‘Zorg en Vlijt’ leefde de winkelier, de predikant in ‘Humaniteit’, terwijl er bij de dokter ‘Toewijding’ en bij de apotheek ‘Bitter en Zoet’ op de voorgevel stond te lezen. De pedagogische gedachte was om de gevangenen tijdens hun dagelijkse tocht naar de arbeid op deze manier de deugden bij te brengen.

- Voor de hoofddirecteur werd eind 19e eeuw door de Metzelaars een eigen dienstwoning gebouwd, die vanwege de ruime afmetingen van huis en perceel plaatselijk de naam Klein Soestdijk meekreeg, een naam die later ook op de gevel verscheen. Tot 1972 woonden hier de achtereenvolgende directeuren van ‘Veenhuizen’, daarna was het tot 1990 in gebruik als pastorie, sindsdien is het in particuliere handen en is het met name van binnen gerenoveerd.

- Op Hoofdweg 159 staat het voormalige Directiehotel uit 1901, wederom een ontwerp van W.C. Metzelaar. Het diende voor Haagse ambtenaren die op bezoek kwamen.

- De te werk gestelden werkten naast in enkele fabrieken met name in de bosbouw en bij enkele boerderijen. Hiervan staan er in het gehele gebied nog enkele uit de koloniale periode, zoals aan de Generaal van den Boschweg 20, uit 1890. In de 20e eeuw zijn aan de rand van Veenhuizen ook enkele private bedrijven opgericht, alsmede zijn enkele andere oorspronkelijke bedrijven omgevormd. Bijzonder is boerderij ‘De Jachthoeve’ aan de Oude Norgerweg, nabij het voormalige 3e Gesticht. Dit exemplaar stamt oorspronkelijk uit 1724 en is het laatste bouwwerk dat nog rest van het oorspronkelijke esgehucht, van voor de koloniale periode. Hier niet ver vandaan stond vroeger een kapelletje.

- In Veenhuizen bevinden zich enkele begraafplaatsen. De grootste is gelegen aan de Eikenlaan (te bereiken door de Kerklaan uit te rijden en dan de weg naar rechts te volgen), waar het personeel en de gedetineerden begraven liggen, zij het van elkaar gescheiden. Deze relatief grote dodenakker is rustiek gelegen in het bos en wordt o.a. gekenmerkt door de vele gietijzeren 19e- en vroeg 20e-eeuwse grafzerken. Ze zijn vrijwel allemaal geproduceerd in Assen, door de plaatselijke ijzergieterij. Soms nam men het niet altijd even nauw met de tekst, spelfouten waren niet uitzonderlijk. Opmerkelijk zijn de vele symbolen, zoals zandlopers, gekeerde fakkels en soms zelfs doodshoofden.

Voor veel ‘verpleegden’ en tewerkgestelden is er slechts een kruis met een nummer, om hun identiteit voor vreemdelingen verborgen te houden. Sommige andere groepen liggen bij elkaar met slechts een korte algemene vermelding, zoals de ‘Belgische vluchtelingen’. Bij binnenkomst gelijk rechts bevindt zich een massagraf voor de slachtoffers van de Spaanse Griep van 1918. - Beschrijving begraafplaats Veenhuizen Eikenlaan. - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Veenhuizen.

Even verderop, aan het (onverharde) verlengde van de Kerklaan ligt een kleine joodse begraafplaats.

In het noordelijke deel van het gebied, nabij de Stoomhoeve aan het einde van de Oude Norgerweg (een zijweg van de Eikenlaan, nabij de Ds. Germsweg) ligt midden in het bos een verhoging met een diameter van 40 m., die plaatselijk het Spaanse Kerkhof wordt genoemd. Deze plek is te bereiken over de zandweg die het vervolg is van de asfaltweg en dan direct links een bospad in. Op deze plek lag de kapel van de oorspronkelijke nederzetting Veenhuizen, die kort na 1594 is afgebroken. Dit was tijdens de Tachtigjarige Oorlog en behalve oorspronkelijke bewoners zouden er volgens de overlevering ook gesneuvelde Spaanse soldaten liggen. Dat laatste is echter niet het geval, zo bleek uit opgravingen. Behalve de oorlogstijd heeft de plaats niets te maken met Spanjaarden.

- Stoomhoeve, aan de Oude Norgerweg (hoek Stoomweg). Hier bevinden zich de laatste restanten van het 3e Gesticht. Nu volgens de filosofie van de Maatschappij van Weldadigheid niet iedereen geschikt was voor de landbouw en ook de samenleving behoefte had aan gereïntegreerde fabrieksarbeiders, werden er ook enkele fabrieksgebouwen opgericht. In dit gebouw was sinds 1842 een stoomkatoenspinnerij gevestigd, die echter reeds in 1860, na het failliet van de Maatschappij, werd verbouwd tot verblijf voor verlaten kinderen en wezen. Aan het begin van de 20e eeuw werd er een oudemannenhuis van gemaakt. Bij een brand in 1961 brandde het middengedeelte van het complex af, dat niet werd herbouwd (deels vanwege de excentrische ligging).

- Van de oude ‘gestichten’ is alleen het voormalige 2e Gesticht nog bewaard gebleven, nu herbouw van het complex in 1900 gereedkwam naast het oorspronkelijke carrévormige gebouw, dat daardoor niet afgebroken hoefde te worden, maar bewaard kon blijven voor divers gebruik. Het pand uit 1823 is het oudste dat nog stamt uit de koloniale tijd en is gelegen aan de Oude Gracht, naast het huidige Esserheem. Het omgrachte geheel bood in dit grote gebouw (de lengte van de zijden is 125 m.) destijds plaats aan 1.200 ‘verpleegden’. Aan de voorkant van het gebouw staat een vlaggenmast met een noodklok, die werd geluid bij ontsnappingen; tegen schafttijd werd er een mand in de mast gehangen voor de landarbeiders. Sinds 2005 is in dit gebouw toepasselijk het geheel vernieuwde Gevangenismuseum gevestigd.

- Naast het Gevangenismuseum is de bij het museum horende elektriciteitscentrale van de kolonie te vinden (Oude Gracht 8a), die in 1912 in gebruik is genomen. Het rechter deel komt 7 jaar later gereed. Binnen staan een dieselmotor en een ‘Crossley’ turfgenerator (handig in deze streek), die na restauratie weer werken.

- Aan de Hospitaallaan staat het oude hospitaal van Veenhuizen, gebouwd in 1894 naar een ontwerp van vader en zoon Metzelaar. In de tuin staat het zogenoemde leprozenhuisje, dat voor die tijd dienst deed als enige medische voorziening voor de nederzetting. In hetzelfde jaar werd naast het ziekenhuis een ijskoepel uitgegraven, een van de laatste resterende in Nederland. In de winter werd ijs uit de Kolonievaart gehakt en hier opgeslagen, om ’s zomers als koelplaats voor de medicijnen te dienen.

- Aan de Hoofdweg liggen 3 cultuurhistorisch belangrijke sluizen: de Friesche Schut en de Veenhuizersluis van Waterschap Noorderzijlvest en Sluis III van Staatsbosbeheer. De sluizen zijn in 2010 en 2011 gerestaureerd.

- De voormalige synagoge (Hoofdweg 120) is gebouwd in 1839 en in 1890 voor het laatst als synagoge in functie geweest. In 1894 werd het pand herbestemd tot hoofdkantoor van de Rijkswerkinrichting Veenhuizen. Rond 1900 verbouwd in opdracht van het Ministerie van Justitie volgens ontwerp van W.C. Metzelaar en van de naam 'Hoofdkantoor Directie' voorzien. Tegenwoordig heeft het pand nog altijd een kantoorfunctie.

- Tot begin 20e eeuw werd het westelijke deel van wat nu het Bankenbosch is ook wel aangeduid als Florisland (misschien naar een landeigenaar), terwijl het oostelijke deel bekend stond als Kolonieveld, thans nog de naam van een deel van het Fochteloërveen. De huidige penitentiaire inrichting Groot-Bankenbosch is genoemd naar het Bankenbosch, waarin het is gelegen. Het voorvoegsel slaat op het feit dat ook een paar andere dependances in Veenhuizen tot de inrichting behoren. Gelegen aan de doodlopende Bankenbosweg. Ook Nieuw-Bergveen bij Esserheem behoort tot Groot-Bankenbosch. Het complex heeft een gezamenlijke capaciteit van ca. 350 veroordeelden. In 1947 was in het Bankenbosch een barakkenkamp voor Indië-deserteurs opgericht, dat in 1961 werd omgebouwd tot een rijkswerkinrichting. De bewoners werden en worden gedeeltelijk te werk gesteld in het aangrenzende bos, dat gedeeltelijk is gesloten voor publiek.

- Esserheem. Bij nieuwbouw in 1949 werd de naam Esserheem bedacht, ter vervanging van het denigrerende, typisch 19e-eeuwse 2e Gesticht. De naam is afgeleid van de ‘essen’ in de omgeving, de bouwlanden voor de boeren in het traditionele Drentse landbouwsysteem. Esserheem is een deel van de nederzetting Veenhuizen, redelijk centraal gelegen in de kolonie, even ten noordoosten van de huidige kern van het dorp. Met ‘in Esserheem’ worden de cellen bedoeld, ‘bij Esserheem’ is de benaming voor dit deel van het dorp, de naastgelegen woningen aan de Oude Gracht, Meidoornlaan, Hospitaallaan en Generaal van den Boschweg. Aanvankelijk gebouwd voor bedelaars, landlopers, wezen, vondelingen en andere behoeftigen, door de Maatschappij van Weldadigheid. Later kwamen hier ook souteneurs en andere wetsovertreders bij. Met behulp van de ‘verpleegden’ zelf werd tussen 1895 en 1900 een nieuw complex gebouwd, inclusief een brede gracht, vrijwel naast het oorspronkelijke gesticht waar thans het Gevangenismuseum is gevestigd. In 1949 werd dit omgebouwd tot de huidige gevangenis en rijkswerkinrichting.

- Sinds 2005 is het Gevangenismuseum verplaatst en gehuisvest in het oudste nog bestaande gebouwencomplex van de kolonie, het carrévormige voormalige 2e Gesticht uit 1823 aan de Oude Gracht. Naast de geschiedenis van Veenhuizen biedt het museum een uitgebreide tentoonstelling van de geschiedenis van het gevangeniswezen in Nederland: Van lijfstraf, celstraf tot elektronische detentie; straffen door de eeuwen heen. Onder andere zijn een maquette van het historische gebouw te zien, een directie- en klerkenkamer en een stalen slaapkooi van 90x185 cm. Met een originele ‘boevenbus’ kan een rondrit door het dorp gemaakt worden.

- Norgerhaven is gelegen nabij een bocht en sluis in de Kolonievaart en omgeven door een brede gracht werd de naam Norgerhaven in 1949 bij nieuwbouw beter geschikt geacht dan de oude naam, 1e Gesticht. De naam verwijst naar de tijd van de turfscheepjes die hiervandaan vertrokken en natuurlijk naar de naam van de gemeente en oudste nederzetting nabij waar Veenhuizen was gelegen. Deel van het dorp, omvattende de huidige penitentiaire inrichting Norgerhaven en enkele omliggende gebouwen, alsmede de nabijgelegen woningen aan de Hoofdweg. In het dagelijkse spraakgebruik wordt met ‘in Norgerhaven’ doorgaans de ruimte binnen de dikke muren bedoeld. In 1840 woonden in wat destijds het 1e Gesticht was nog 2.043 mensen. In 2004 was er plaats voor ca. 240 gevangenen.

In 1823 stichtte de Maatschappij van Weldadigheid in Veenhuizen drie gestichten. Het 1e Gesticht was een bedelaarsgesticht, maar werd later ook gebruikt voor de opvang van Belgische vluchtelingen en later voor de opsluiting van smokkelaars, dienstweigeraars en vluchtelingen. Het oorspronkelijke gebouw werd tussen 1901 en 1906 afgebroken en vervangen door een nieuw complex, waarbij er later ook een ‘open gesticht’ met meer vrijheid bijgebouwd werd; de ca. 120 hier verblijvende gevangenen werden te werk gesteld op het land, bij de landbouwbedrijven in het dorp. Vanaf 1936 kregen zij gezelschap van de dienstweigeraars. In 1949 werd het complex geheel vernieuwd en vanaf die tijd is het een gevangenis en rijkswerkinrichting.

- Culinair Erfgoed Centrum Inmaak en Bewaar is in 2012 van start gegaan. Het centrum is gevestigd in het voormalige schoolgebouw aan de Oude Gracht, tegenover het Gevangenismuseum. Al jaren dragen Sandra Hoekman en Carolina Verhoeven het culinair erfgoed uit door oude technieken van het conserveren van voeding te combineren met de huidige methodes. Hiermee promoten zij het inmaken en bewaren van streekproducten. Rond 1900 woonden er ruim 5000 mensen in Veenhuizen en zij moesten ook in de barre wintermaanden over voldoende voedsel kunnen beschikken. Omliggende landerijen werden voor eigen gebruik bewerkt en wat niet verbouwd kon worden werd aangevoerd. Waar en hoe werd het voedsel bewaard en wie waren de toeleveranciers? Op deze en vele andere culinair-historische vragen krijg je antwoord in Culinair Historisch Centrum Inmaak en Bewaar.

- Sinds 2016 is er in Veenhuizen het Museum voor Graftrommels. Het museum is ontstaan vanuit een restauratieproject van de begraafplaats. Voordat de Tweede Wereldoorlog begon waren de graftrommels erg populair. Alleen rijke mensen konden deze betalen. In de graftrommels lagen kransen met porseleinen kunstbloemen met metalen bladeren. De trommels werden op graven gelegd.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De Crossloop Veenhuizen (4x per jaar) voert over een afstand van 3, 5 of 10 km door de bossen rondom het dorp.

- Filmfestival (weekend eind maart). Geniet van bijzondere arthouse-/filmhuisfilms op mooie locaties in Veenhuizen. Eind maart wordt het jaarlijkse filmweekend gehouden en daarnaast worden er jaarlijks een aantal filmavonden georganiseerd. De films staan voor een goede kwaliteit met een hoge culturele en artistieke waarde.

- De Horsepowerrun (op een zondag in april) is een internationaal evenement voor motorrijwielen, zijspannen en driewielers met zogeheten 'forecars' d.w.z. die gebouwd zijn in de pioniertijd van het motorrijwiel. Deelname aan de Horsepowerrun is daarom alleen mogelijk voor een ieder die over een voertuig beschikt uit een van de genoemde categorieën, waarbij de productiedatum uiterlijk 31 december 1920 is. Het evenement in Veenhuizen kan als de continentale tegenhanger worden gezien van de beroemde Pioneer-run 'London-Brighton' in Engeland, en is mede opgezet omdat veel eigenaren van historische machines behoefte hadden aan een evenement speciaal voor de alleroudste machines. De HPR voorziet duidelijk in een behoefte, speciaal voor diegenen die de mogelijkheden en/of middelen missen om in het buitenland te rijden.

- Op een zaterdag eind augustus is er in Veenhuizen het Noordfolk Festival op het sfeervolle terrein van Coco Maria. Naast prachtige luisterconcerten zijn er kraampjes, gezellige straatacts en lekker eten.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Z van het dorp vind je het uitgestrekte natuurgebied Fochteloërveen, dat globaal half onder het Drentse Veenhuizen valt en half onder het Friese Fochteloo en aldaar beschreven wordt.

- Fietsroute Assen - Veenhuizen v.v. (ca. 50 km, van Het Drentse Landschap).

- Zwembad Veenhuizen is een schitterend openluchtbad in de mooie Drentse natuur. Gedurende het seizoen organiseren ze diverse evenementen en activiteiten zoals de Zwemvierdaagse, Midzomeravondzwemmen en duiken. Actief Veenhuizen biedt de Duikintroductie aan. Ervaar hoe het is om onder water adem te halen en te proeven van de duiksport. Leuk voor groot en klein, vanaf 12 jaar, zwemdiploma verplicht en je moet in goede gezondheid verkeren.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoserie van Veenhuizen van fotograaf Martin Stevens.

- Reportage van het Rijksvastgoedbedrijf over verleden, heden en herbestemmingen in Veenhuizen.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Veenhuizen (online te bestellen).

- Het Pauperparadijs (online te bestellen). Aan de hand van haar eigen familiegeschiedenis beschrijft journaliste Suzanna Jansen (1964) anderhalve eeuw Nederlandse armoede en wat daar aan gedaan werd, te beginnen met het heropvoedingexperiment in Veenhuizen in Drenthe.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Veenhuizen. - Artikel in de Volkskrant over Veenhuizen, dec. 2008.

- Onderwijs: - Vanaf schoolseizoen 2017-2018 gaan OBS De Vlinderhof en CBS De Veenster samen verder als Samenwerkingsschool Veenhuizen.

- Sport: - Centraal in het dorp liggen de twee voetbalvelden, een trainingsveld en het prachtige clubhuis van de in 1945 opgerichte voetbalvereniging v.v. Veenhuizen. Veel inwoners voelen zich er thuis en trappen er een balletje, helpen in de kantine, begeleiden de talenten of moedigen ze aan. Het is er altijd een drukte van belang en gezelligheid en sportiviteit gaan er hand in hand. Het 1e elftal heeft een eigen site.

- Zorg en welzijn: - De Tuinen van Weldadigheid is een kleinschalig biologisch bedrijf van ruim 3 ha. Er kunnen dagelijks max. 5 mensen terecht voor een zinvolle dagbesteding. Bijvoorbeeld mensen bij wie sprake is (geweest) van psychose, schozefrenie, depressie, angsten of autisme. Uiteraard zijn er veel planten maar er zijn ook dieren om te verzorgen. Er is voor iedereen wel geschikt werk te vinden, zowel alleen als samen..

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Veenhuizen.

De informatie over deze kern is grotendeels samengesteld door en © geograaf mr. drs. Robert H.C. Kemkers te Nietap.

Reactie toevoegen