Steenbergen

Plaats
Stad en gemeente
Steenbergen
West-Brabant Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

steenbergen grintweg met hotel franken en station stoomtram 1904 [640x480].jpg

Steenbergen Grintweg met Hotel Franken en station, stoomtram 1904

Steenbergen Grintweg met Hotel Franken en station, stoomtram 1904

DK_20130305_2655_Steenbergen_Noord_Brabant.jpg

Steenbergen, voormalige pastorie

Steenbergen, voormalige pastorie

steenbergen_gummaruskerk.jpg

Steenbergen, Sint Gummaruskerk

Steenbergen, Sint Gummaruskerk

steenbergen_hervormde_kerk.jpg

Steenbergen, Hervormde kerk

Steenbergen, Hervormde kerk

NB gemeente Steenbergen en Kruisland in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Steenbergen en Kruisland in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Steenbergen en Kruisland in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Steenbergen

Terug naar boven

Overnachten

- Boek hier je vakantiehuis in omgeving Steenbergen.

- Boek hier je hotel of B&B in omgeving Steenbergen.

Terug naar boven

Eten en drinken

- Reserveer hier online je restaurant in omgeving Steenbergen.

- Bestel hier online je maaltijd en laat hem thuisbezorgen in omgeving Steenbergen.

Terug naar boven

Status

- Steenbergen is een stad en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat.

- De gemeente Steenbergen is in 1997 vergroot met de gemeenten Nieuw-Vossemeer en 'Dinteloord en Prinsenland'. Tevens is in dat jaar een gedeelte afgestaan aan de gemeente Bergen op Zoom (met name het gebied rond de Stierenweg = het tot dat moment Steenbergse deel van de buurtschap Kladde).

- De gemeente Steenbergen omvat naast de gelijknamige hoofdplaats verder nog de dorpen De Heen, Dinteloord, Kruisland, Nieuw-Vossemeer en Welberg en de buurtschappen Benedensas, Blauwe Sluis, Bloemendijk, Boompjesdijk, De Bocht, De Overval, Dintelsas, Drenkhoos, 't Haantje, Heense Molen, Koevering, Notendaal, Rolaf, Visberg, Vosberg, Waterhoefke, Wildenhoek en Zwarte Ruiter. In totaal omvat de gemeente Steenbergen hiermee 1 stad, 5 dorpen en 18 buurtschappen.

- Wapen van de gemeente Steenbergen.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Steenbergen.

- Onder de stad Steenbergen vallen de buurtschappen Blauwe Sluis, De Overval, Koevering en Zwarte Ruiter.

Terug naar boven

Naam

Gemeentenaam
Op 25 juni 1962 is officieel de gemeentenaam ‘Steenbergen’ vastgesteld. Voorheen luidde de gemeentenaam ‘Steenbergen en Kruisland’.

Oudere vermeldingen
1267 Stenberghe, 1321 Stenberghen, 1345 Stienberghe.

Naamsverklaring
- Samengesteld uit berg(en) ‘berg (hier een zandige opduiking in venig gebied)’ en steen ‘stenen’, mogelijk ter onderscheiding van het naburige Bergen op Zoom (vroeger ook wel Bergen genoemd). Steen kan als naamgevend element de betekenis hebben van ‘stenen gebouw, burcht, gevangenis’ (vergelijk het Gravensteen te Gent). De plaats is echter voortgekomen uit een rond 1265 door Vlamingen ter hand genomen veenontginning en omdat de naam al meteen opduikt, denkt men voor het eerste deel wel aan Vlaamse invloed. Misschien een spottend gegeven naam? (1)

- (43) heeft een andere theorie: “Over de naamsverklaring bestaan veel verschillende meningen en wie uiteindelijk gelijk heeft, blijft zoals zo vaak een open vraag. De meest waarschijnlijke verklaring zal ik echter weergeven. Hoewel wij hier toch in een verre van heuvelachtige streek leven, zijn plaatsnamen met ‘bergen’ erin tamelijk talrijk. Bekende voorbeelden daarvan zijn natuurlijk Bergen op Zoom en Geertruidenberg. De betekenis hiervan is echter niet wat wij er nu onder verstaan, maar het moet begrepen worden als haven. In die betekenis werd de naam voor Bergen op Zoom reeds in de 4e eeuw door de Franken gebruikt. In vroeger tijden stroomde er ook een riviertje door het Westbrabantse land dat in het Latijn Struona heette, en plaatselijk werd aangeduid met Striene. Het was een – nu verdwenen – zijtak van de Schelde. De naam van de haven in de Striene werd Steenbergen.”

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Steenbergen Strienestad, genoemd naar de rivier de Striene die vroeger in deze omgeving gelopen heeft. Stichting Karnaval Steenbergen.

Terug naar boven

Ligging

Steenbergen ligt 10 km NW van Roosendaal. De haven van Steenbergen loopt uit in de Roosendaalse of Steenbergse Vliet.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Steenbergen 902 huizen met 5.831 inwoners, verdeeld in de gelijknamig stad 322/1.878 (= huizen/inwoners), het dorp Kruisland 39/250 en de buurtschappen De Heen 61/357, De Heensche Molen 36/210, De Kladde (deels) 20/116, Koevering 46/261, Notendaal 43/260 en ‘verspreide woningen’ 335/2.499. Tegenwoordig heeft de gemeente ca. 10.000 huizen met ca. 24.000 inwoners, waarvan ca. 5.000 huizen met ca. 12.000 inwoners in de stad.

Terug naar boven

Geschiedenis

Steenbergen is een oude plaats waaraan Arnold van Leuven en zijn gade Elisabeth, Heer en Vrouw van Breda, in 1272 verschillende voorrechten verleenden. In de 14e eeuw was het een belangrijke zeehaven aan de Steenbergse Vliet. Door verzanding is het belang van deze functie afgenomen. Steenbergen lag aan de (verdwenen) Striene, een zijtak van de Schelde. Hierdoor kon zij in de middeleeuwen opkomen als handels- en havenstad. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) veranderde Steenbergen in een vestingstad. Tot 1629 had de stad muren, sindsdien is zij omgeven met aarden wallen, waarvan de omtrek nog is terug te vinden.

“In de 14e eeuw moet van hieruit een bloeiende handel zijn gevoerd op Denemarken en Engeland. Dit laatste betrof vooral zout. Dat klinkt wellicht wat vreemd, aangezien tegenwoordig zout zo goedkoop is dat wij het ’s winters met vrachtwagens tegelijk op de straatstenen kunnen gooien. In vroeger tijden was zout echter uiterst kostbaar, doordat dit slechts beperkt voorradig was. De winning was immers een moeizaam proces. De plaatsnaam Moerdijk wijst op één manier van winning. Het zeewater werd opgevangen in met dijkjes omringde velden. Bij vloed overstroomden die en bij eb bleef daar wat water achter, dat verdampte in de zon. Na verloop van tijd kon hier zoute aarde worden opgeschept die na verbranding een kleine hoeveelheid zout van slechte kwaliteit opleverde. Verder vinden wij in de oude handelssteden nog vaak een Zoutstraat die aan deze belangrijke handel herinnert.

Na een verwoestende brand in 1365 schijnt Steenbergen herbouwd te zijn, volgens de 18e eeuwse beschrijving zoveel kleiner dat het toen nauwelijks het tiende gedeelte van de oorspronkelijke oppervlakte besloeg. In 1458 kwam de welbekende familie Nassau in het bezit van Steenbergen en omliggende polders (dat was de Heerlijkheid of Baronie van Steenbergen. In verband daarmee is koningin Beatrix nog altijd o.a. Vrouwe van Steenbergen). De aanleg van verdedigingswerken rondom de stad heeft tamelijk laat plaatsgevonden. In 1637 werd het uiteindelijk omringd door forten. Als verdediging maakte Steenbergen deel uit van de gordel die de Republiek der Verenigde Nederlanden of beter het hart daarvan, namelijk het gewest Holland, tegen aanvallen uit het zuiden moest verdedigen.

Aan de Schansdijk en de Oude Vlietpolderdijk, N van Steenbergen ter hoogte van twee grote mestsilo’s, heeft rond 1625 Fort Hendrik of Henricus gelegen. Het fort was genoemd naar Henricus van Nassau, die hier tegen de Spanjaarden vocht. Toen heette het nog de Leurse Schans, gebouwd om de haven van Steenbergen af te dammen. De glooiingen in het terrein zijn restanten van de redoutes. Oorspronkelijk had het fort de vorm van een regelmatige vijfhoek, met op elke hoek een bastion. In 1628/1629 volgde de aanleg van zes bolwerken, een huis voor de commandeur van Steenbergen, twee officierswoningen en een kerk. Een wet uit 1822 voorzag in de verkoop van een groot aantal domeingoederen, waaronder Fort Hendrik. Grote delen van het fort zijn toen afgebroken.

Anders dan bijvoorbeeld rond Klundert en Willemstad bleef de vesting hier niet bewaard. Steenbergen maakte ook in de 20e eeuw namelijk een zodanige groei mee, dat het oude verouderde en vervangen werd door nieuwe zaken. Een toeristische plaats bij uitstek is Steenbergen mede hierdoor zeker niet. Maar dat mag geen reden zijn om aan de stad gedachteloos voorbij te gaan. Ook al vindt men niet op elke straathoek de rijke historie terug, een zekere sfeer kan Steenbergen niet ontzegd worden.” (43)

Koning Willem Alexander is o.a. Heer van Steenbergen. De heerlijkheid Steenbergen was een van de bezittingen van de Polanens die in handen kwam van de Nassaus door het huwelijk van Engelbrecht I van Nassau met Johanna van Polanen in 1403.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen in de gemeente) Steenbergen, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:

- Heemkundekring De Steenen Kamer.

- Stichting Stadsarcheologie Steenbergen. Tijdens diverse Open Dagen door het jaar heen kunt u de collecties van de stichting aanschouwen in hun clubgebouw.

- Geschiedenis van Steenbergen.

- Verhalen over de geschiedenis van de gemeente Steenbergen op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

- Verhalen over de geschiedenis van de voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Een belangrijk project voor de gemeente Steenbergen is de aanleg van het ontbrekende stuk snelweg A4 tussen Dinteloord en Bergen op Zoom. De afgelopen jaren is dit gerealiseerd. De A4 is W om Steenbergen heen gelegd. De A4 kruist de Steenbergse Vliet, waar ter plekke in 2013 een aquaduct is gerealiseerd, om de haven bereikbaar te houden voor boten met masten. Het is het eerste aquaduct in Noord-Brabant. - Informatiepagina van Rijkswaterstaat over de aanleg van de A4 bij Steenbergen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De stad Steenbergen heeft 14 rijksmonumenten.

- Steenbergen heeft 19 gemeentelijke monumenten.

- Het centrum heeft de vorm van een rechthoekig bastidepatroon, als restant van de doelbewuste stichting van de stad in de 13e eeuw. Het karakter van het centrum is op een enkel pand na 19e-eeuws.

- Gevelstenen in Steenbergen.

- Het 145 ha grote landgoed Dassenberg, Z van Steenbergen, is privé bezit en niet openbaar toegankelijk. Het landhuis in chaletstijl uit 1894, ontworpen door de Bergse architect C.P. van Genk, ligt in het verlengde van de Herendreef. - Koetshuis uit 1895. - Ook de neogotische Mariakapel (1896) en de boswachterswoning bij de ingang (1899) zijn van de hand van dezelfde architect. - Nog een beschrijving van de Mariakapel. Alle genoemde objecten zijn rijksmonumenten.

- De Sint Gummaruskerk, door de inwoners d'n Gum genoemd, is een neogotische kerk, ontworpen door architect Pierre Cuypers. Zijn zoon Jos Cuypers en Jan Stuyt hebben het verder uitgewerkt. Op 30 oktober 1900 is de eerste steen gelegd en op 14 juli 1903 is de kerk door de toenmalig bisschop van Breda Mgr. Petrus Leijten ingewijd. De kerk is robuust, compact en hoog, de op 3 na hoogste kerk van Noord-Brabant (83 meter). De toren is op 30 oktober 1944, aan het eind van de Tweede Wereldoorlog in deze regio, door de terugtrekkende bezetters verwoest. De toren is in 1960 herbouwd. - Geschiedenis van de Sint Gummaruskerk en haar kerkorgels.

- “Slechts enkele oude prenten en een grote tekening in de consistoriekamer bewaren de herinnering aan de middeleeuwse Servatiuskerk, die in het begin van de 19e eeuw gesloopt werd en een aanzienlijk gebouw moet zijn geweest dat geheel met natuursteen was bekleed. P. Huysers (?) ontwierp een waardig classicistisch gebouw dat in 1832 werd voltooid. Deze Hervormde kerk (PKN) is een driebeukige hallenkerk van vijf traveeën met een zeer fraaie gevel met dorische halfzuilen, een zware kroonlijst met driehoekig fronton en een ingebouwde koepeltoren waarop een obelisk. Voor de kerk een mooi laat 18e eeuws hek. In het korte rechtgesloten schip is boven de kansel met lezenaar en doopbekkenhouder (tweede helft 18e eeuw) een eenvoudig orgel geplaatst (Heydenreich, 1695). De lezenaar naast de kansel vertoont de initialen W.M. en het jaartal 1693” (31). “De bouwtrant van de NH kerk wordt aangeduid als Waterstaatsstijl, omdat in die periode de ingenieurs van de Waterstaat controle en invloed uitoefenden op de kerkbouw in heel Nederland” (30). De kerk is in 2007 gerestaureerd.

- De huidige watertoren (Nassaulaan 55) dateert uit 1950, is 40,65 meter hoog en heeft een betonnen vlakbodemreservoir van 600 m³. Het is een ontwerp van de Roosendaalse architect Jacques Hurks. In de watertoren is het Internationaal Holistisch Centrum (IHC) De Watertoren gevestigd. De voorganger van de huidige watertoren dateerde uit 1924, had een betonnen vlakbodemreservoir van 300 m³, was identiek aan de watertoren van Zevenbergen en is op 3 november 1944 verwoest.

- Fort Henricus is onderdeel van de Westbrabantse Waterlinie en is aangelegd in 1627 ter verdediging van de haven van Steenbergen. Het fort is gebouwd op de plek waar in 1594 al een fort heeft gestaan. Het heeft als verdedigingswerk dienst gedaan tijdens de Tachtigjarige Oorlog. In 1809 is het fort voor de laatste keer in paraatheid gebracht in verband met de mogelijke invasie in Zeeland. In 1812 is het fort als verdedigingswerk opgeheven.

In 2011 is het 'Herstel- en Inrichtingsplan Fort Henricus' uitgevoerd. Doel van dit project was de oorspronkelijke functie en werking van het fort beter zichtbaar maken, behouden van ecologische waarden en  het versterken van de relatie van het fort met de omgeving. De bastions zijn weer op hoogte gebracht. Het fort heeft weer strakke contouren gekregen en de juiste hoogte en de gracht is op diepte gebracht. Het fort is nu 'aangekleed' met bloemrijk grasland op de zuidhellingen van de bastions en op de terre. Daarnaast is de oorspronkelijke bebouwing en functie van het fort zichtbaar gemaakt door bebording. Het fort met zijn omliggende biotoop wordt beheerd door Natuurmonumenten.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De Kennedynachtmars door de Zuidwesthoek (maart) is een wandeltocht van naar keuze 110, 80 of 50 km, met start in Steenbergen. Organisatie: WSV De Blaar.

- Dancefestival Bassrulers Outdoor (op een zaterdag in mei).

- Kermis (gedurende 4 dagen in juli).

- Jaarmarkt (gedurende 3 dagen in september).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Verwarmd openluchtzwembad De Meermin.

- Markt aan de Westdam, woensdag 13-16 uur. Vrijdags koopavond.

- De Steenbergse Vliet ontspringt als de Wildertse Beek in de Belgische Kempen. Loopt van het Mark-Vlietkanaal, 2 km Z van Stampersgat, waar het Roosendaalse Vliet heet (gezamenlijk worden zij ook wel gewoon ‘Vliet’ genoemd), naar het Volkerak bij Benedensas. W van Bovensas (NO van de buurtschap Blauwesluis) verandert de naam in Steenbergse Vliet. Aldaar ook een aftakking Z naar Steenbergen, de Steenbergse Haven.

“In het begin van de 19e eeuw stond de Roosendaalse en Steenbergse Vliet via het Volkerak in open verbinding met de zee. Zeer regelmatig stroomden grote delen van het Vlietgebied onder water. Vanaf 1824 beschermden de sluizen van Benedensas het achterliggende gebied tegen hoge vloedstanden. Het is hier snel geschreven, maar deze eerste afsluiting van de Vliet bracht een bijna even revolutionaire verandering teweeg als de Deltawerken na de Watersnoodramp van 1953! Tot de jaren zeventig had de (Roosendaalse en Steenbergse) Vliet grote betekenis voor de beroepsvaart, niet in de laatste plaats door de aanwezigheid van suikerfabrieken, zand- en grindbedrijven, een betonmortelcentrale en een oliedistributiecentrum in Roosendaal. Zo waren 1967 en 1968 topjaren met een geschut tonnage van één miljoen ton per jaar! Echter, alternatief beroepsgoederenvervoer (over de weg) en verplaatsingen van bedrijven reduceerden in de loop van nog geen 25 jaar het vrachtvervoer per schip over de Vliet tot nul!” (65).

“Het gedeelte dat Natuurmonumenten beheert, is een moerasgebied, ontstaan door het uitbaggeren van de Steenbergse Vliet en het onder water zetten van oeverland. Het ondiepe water, rietlanden en eilandjes zijn nu het domein van eenden, bruine kiekendief en andere moerasvogels. Voor vissen is het gebied, dat in open verbinding staat met het Volkerak, een soort kraamkamer, omdat zij er kunnen paaien en opgroeien” (70).

De Steenbergse Vliet is de laatste zoetwaterbinnenhaven van Noord-Brabant. De stichting Leefbaarheid De Heen strijdt voor behoud van deze haven in de huidige vorm (ook naar het dorp De Heen loopt een aftakking). Projectontwikkelaars willen er namelijk een recreatiegebied van maken met campings en bungalows.

Terug naar boven

Links

- Officiële site van de gemeente Steenbergen.

- Lokale Omroep Steenbergen.

- Stichting Zorgboerderij Lindehof.

Reactie toevoegen