Dinteloord

Plaats
Dorp
Steenbergen
West-Brabant Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

dinteloord haven kade molen 1925 [640x480].jpg

Dinteloord Haven, kade, molen 1925

Dinteloord Haven, kade, molen 1925

dinteloord_dintelse_gorzen_i.jpg

Dinteloord, Dintelse Gorzen.

Dinteloord, Dintelse Gorzen.

dinteloord_dintelse_gorzen_ii.jpg

Dinteloord, Dintelse Gorzen.

Dinteloord, Dintelse Gorzen.

dinteloord_dintelse_gorzen_iii.jpg

Dinteloord, Dintelse Gorzen.

Dinteloord, Dintelse Gorzen.

Dinteloord

Terug naar boven

Status

- Dinteloord is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Steenbergen. T/m 1996 gemeente Dinteloord en Prinsenland.

- Het voormalige gemeentewapen is in 1997 vastgesteld als dorpswapen van Dinteloord. De posthoorn is blauw geworden.

- Onder het dorp Dinteloord vallen ook de buurtschappen Bloemendijk, Boompjesdijk en Dintelsas.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
Emmery de Lyere, de toenmalige gouverneur van de vestingen Willemstad en Klundert, spreekt in een brief van 1 december 1604 al van ‘le village de Dindeloort’, dat toen echter nog gesticht moest worden. 1606-1612 Dinteloord, 1810 Dinteloort.

Naamsverklaring
Dinteloord:
“Prinsenland werd in 1605 het land van de Prins, toen de oudste polder in dit gebied, nu Oud(e) Prinslandsche Polder geheten, bedijkt en tot een bewoonbaar oord gemaakt werd, waarvan de Dintel, toen nog Dindel geheten, de natuurlijke afwatering en boezem vormde. Uit die combinatie ontstond de dorpsnaam Dinteloord, het enige dorp in deze poldergemeente.” (44)
De Dintel wordt in de 13e eeuw vermeld als Dindel of Dindele. Dit was een onderdeel van de vaarroute tussen Holland en Brabant. De Dintel loopt volgens de Grote Provincie Atlas Noord-Brabant/West van Standdaarbuiten via Stampersgat en Dinteloord naar het Volkerak. Volgens ons begint de Dintel pas W van Stampersgat (en loopt dan in W richting), omdat W van Stampersgat, in Z richting, immers nog sprake is van het Mark-Vlietkanaal, die vanuit de Mark/Dintel naar Roosendaal loopt. Dat impliceert dat de rivier W daarvan Dintel heet en O daarvan Mark. Ook in Stampersgat stelt men dat de rivier die N van het dorp loopt Mark heet en niet Dintel. De rivier vormt in het W de grens tussen de gemeenten Moerdijk in het N (t/m 1996 gemeente Fijnaart en Heijningen) en Steenbergen in het Z (t/m 1996 gemeente Dinteloord en Prinsenland). Vanaf Stampersgat richting O vormt het de grens tussen de gemeente Moerdijk in het Z en achtereenvolgens de gemeenten Halderberge, Etten-Leur en Breda in het Z.
Prinsenland:
“Prinsenland is een genitiefvorm: land van de prins. De jongere vormen Prinseland en Prinsland drukken deze genitieve bezitsvorm niet meer duidelijk uit en zijn reeds daarom verwerpelijk” (44).

Terug naar boven

Ligging

Dinteloord ligt 5 km NO van Steenbergen.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Dinteloord 173 huizen met 1.073 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 2.250 huizen met ca. 5.600 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Ontstaan gemeente
Rond 1530 was het huidige gebied van Dinteloord en Prinsenland nog onbewoond, en stond het eiland (‘gors’) bekend als de Nyen aanwas van Nassau. De kaart uit 1530 is de oudst bekende, waarop dit grondgebied staat afgebeeld. “De gemeente Dinteloord en Prinsenland - wellicht juister in Prinsenland - herdenkt en viert in de loop van dit jaar (1955, red.) haar 350-jarig bestaan. Historisch juister uitgedrukt, het is dit jaar drie en een halve eeuw geleden, dat met de bedijking van de eerste polder, nu het waterschap ‘Oud-Prinslandsche polder’ genoemd, een aanvang werd gemaakt, waarna met de inpoldering, verkaveling en het in cultuur brengen van het nieuw gewonnen land kon worden begonnen. En daarna volgde al spoedig de stichting van het enige dorp: Dinteloord.

De prins van Oranje, aan wiens titel het oudste deel van de gemeentenaam zijn oorsprong ontleent, was Filips Willem, prins van Oranje, graaf van Nassau, Buren enzovoort, baron van Breda enzovoort, Heer van Steenbergen enzovoort, die heeft geleefd van 1554-1618. Hij was de oudste zoon van prins Willem van Oranje uit diens eerste huwelijk met Anna van Egmond, vrouwe van Buren. Deze doorluchtige Oranjezoon is uit de geschiedenis onzer dynastie en natie wel het meest bekend door zijn langdurig en gedwongen verblijf in Spanje, gedurende de periode 1568-1596. Na zijn terugkeer in de Nederlanden in gezelschap van de aartshertogen Albertus van Oostenrijk en Isabella, de infante (kind) van de Spaanse koning Filips II, deed hij al spoedig pogingen om zijn rechten op de Brabantse heerlijkheden uit zijn vaderlijk erfdeel, inzonderheid Breda en Steenbergen, officieel erkend te zien, waarbij hij zich vooral van de steun van Albertus verzekerde, wiens gemalin Isabella Clara Eugenia, Infante van Spanje, als dochter van koning Filips II de Nederlanden als bruidsschat had verworven.

Doch de Noordelijke Nederlanden waren toen reeds grotendeels vrij en dus onafhankelijk gebied geworden, terwijl de centrale regering zich bovendien door de ‘verlatinge’ van koning Filips II in 1581 had afgescheiden van Spanje en de Zuidelijke Nederlanden. Derhalve moesten eveneens de Algemene Staten in het Noorden hun toestemming geven aan de inbezitneming door de nieuwe Heer van Steenbergen met de daaraan grenzende gorzen, schorren of aanwassen, die in de eerste jaren der 17e eeuw door bedijking en verkaveling de polder van Prinsenland zouden vormen. De daarbij gerezen en vaak ernstige moeilijkheden van politieke, economische en financiële aard heeft Filips Willem echter stuk voor stuk overwonnen, vooral dankzij de tussenkomst en medewerking van Van Oldenbarnevelt, waardoor binnen enkele jaren het ingepolderde Prinsenland een van Steenbergen afgescheiden en dus zelfstandig polderdistrict kon vormen. Daarin kon nu tussen de jaren 1605 en 1613 spoedig het dorp Dinteloord verrijzen, dus eigenlijk was de gemeentnaam 'Dinteloord in Prinsenland' beter geweest.

Voordat het dorp als meest bevolkt centrum en zetel zowel van het plaatselijk als van het polderbestuur allengs de meeste inwoners tot zich trok, werd de gecombineerde naam en plaatsaanduiding 'Dinteloord, gelegen in de polder Prinsenland', door het spraakgebruik op den duur Dinteloord en Prinsenland. Daarmede is het ontstaan van de huidige gemeentenaam, dunkt ons, voldoende verklaard” (44). Tot zover het ontstaan van het grondgebied van de gemeente.

Het uiteindelijke grondgebied van de gemeente is ontstaan door de achtereenvolgende inpoldering van een reeks polders, om precies te zijn 13 stuks.

“De Oude Prinslandse Polder is illustratief voor de wijze waarop het gorzen- en slikkenlandschap van westelijk Brabant in cultuur is gebracht. Wegen en perceelsgrenzen werden met een liniaal oost-west en noord-zuid getrokken. Boerderijen staan tegen een dijk of op de oeverwallen van oude kreken. Rondom de Oude Prinslandse Polder zijn in de 17e, 18e en 19e eeuw nieuwe landbouwgebieden als schillen drooggelegd. De binnendijken van nu zijn de zeedijken van toen” (86).

Het ontstaan van de dorpskern
“Eigenlijk is Dinteloord uit het water van het Volkerak verrezen. Voor de kust van Brabant werden in vroeger eeuwen tal van eilandjes gevormd, door aanslibbing van klei die eeuwenlang door de grote rivieren vanuit Zwitserland werd aangevoerd. Als je het louter geologisch bekijkt, is Dinteloord van oorsprong eigenlijk een Zwitserse enclave die door de natuur hier in het deltagebied voor de Brabantse kust is neergelegd”, aldus secretaris van de heemkundekring J. Theunissen (712).

Door verdere aanslibbing en latere inpolderingen werd de Nyen Aenwas van Nassau, waaraan de heemkundevereniging haar naam ontleent, met het Brabantse vasteland verbonden. Dinteloord is rond 1600 ontstaan in de polder Prinsenland. De plaats stond onder het huis Nassau. De ontstaansgeschiedenis van het dorp hangt ten nauwste samen met de ontstaansgeschiedenis van de huidige Oude Prinslandse Polder. Zie daarvoor verder bij Dinteloord en Prinsenland hierboven.

“De oude dorpskern is aangelegd als een rechthoek tussen de dijk en wat nu Westeinde heet in de richting noord-zuid en de Oost- en West Achterstraat in de richting oost-west. In de lengte wordt deze rechthoek doormidden gedeeld door de Dorpskreek met de daaraan grenzende hoofdstraten West- en Oost Voorstraat. Binnen deze grenzen nu bewoog zich minstens twee eeuwen lang het dorpsleven van de Dinteloorders, nadat de grondleggers in 1605 zulk een rechthoek als grondplan hadden gekozen. Men kan deze rechthoekvorm zelfs nog heel duidelijk terugvinden op de midden 19e/eeuwse kaart van de gemeente Dinteloord, zoals die is afgetekend in (17). De aldaar getekende rechthoek vertoont eveneens alleen nog maar de historisch gegroeide acht bewoonde huizenblokken van de dubbele Voorstraat en dubbele Achterstraat, in totaal dus acht wijken of straatcomplexen. Deze methode van bebouwing van een dorp wordt het Flakkees dorpstype genoemd. Dinteloord is het duidelijkst bewaard gebleven voorbeeld van dit type.

Het bouwplan kreeg ook hier een bepaalde geometrische vorm, die samenhing met het dicht bijeenwonen der dorpelingen om zo veel mogelijk vruchtbare kleigrond te sparen voor de agrarische cultuur en met elkaar paraat te zijn voor onderlinge hulpverlening bij de strijd tegen het water, de beveiliging van dijken en kaden en met elkaar te behouden, wat met zoveel moeite, arbeid en kosten op het water was veroverd” (44).

De watertoren uit 1925 was 40,35 meter hoog, had een betonnen vlakbodemreservoir van 250 m³, was identiek aan de toren in Kaatsheuvel en is verwoest op 2 november 1944.

Suikerfabriek
De suikerfabriek Dinteloord van Suiker Unie aan de Noordzeedijk (aan de rivier de Dintel) is de grootste van Europa (capaciteit 2.500 ton kristalsuiker per dag). De fabriek ligt geografisch tegen Stampersgat aan, maar wordt als Dinteloords bestempeld, omdat hij voor de herindeling van 1997 onder de gemeente Dinteloord viel (de fabriek is in dat jaar met die gemeente ‘meegegaan’ naar de gemeente Steenbergen en niet met Stampersgat naar de gemeente Halderberge, zoals de Stampersgatse bevolking graag wilde). Tijdens de bietencampagne (september tot en met november) verwerkt de fabriek 1,5 miljoen ton bieten, die circa 235.000 ton suiker opleveren, voornamelijk voor binnenlands gebruik. De suikerfabriek ligt aan de Dintel, maar over water worden geen bieten meer aangevoerd. Alles komt tegenwoordig per vrachtauto.
De fabriek werd in 1908 opgericht als een coöperatie van bietentelers. De eerste directeur was P. Vlekke (1909-1937). Hij werd opgevolgd door L.P. van Malland (1937-1969). Het hoofdkantoor van Suiker Unie is in 1999 van Breda naar Dinteloord verhuisd (er is verder tegenwoordig alleen nog een vestiging in Hoogkerk gem. Groningen). Suiker Unie is sinds 1995 onderdeel van het voedingsmiddelen- en ingrediëntenconcern Cosun, waartoe ook bedrijven als Sensus en Van Gilse in Roosendaal en SVZ in Etten-Leur behoren. Het kantoorgebouw op nummer 111/113 dateert uit 1909.

In 2005 heeft Dinteloord (en Prinsenland) het 400-jarig bestaan gevierd.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Dinteloord, kun je terecht bij:

- Cultuurhistorische Vereniging Nyen Aenwas van Nassau.

- Verhalen over de geschiedenis van Dinteloord en Prinsenland op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Agro & Food Cluster Nieuw Prinsenland is een gezamenlijk initiatief van Suiker Unie en de Tuinbouwontwikkelingsmaatschappij. Het anno 2013 in ontwikkeling zijnde gebied omvat de bestaande suikerfabriek met 40 ha autonome ontwikkelingen, 50 ha netto uitgeefbaar agro en food bedrijventerrein en 220 ha netto glastuinbouw (kassen).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Dinteloord heeft 15 rijksmonumenten.

- Dinteloord heeft 7 gemeentelijke monumenten.

- Gevelstenen in Dinteloord.

- Het voormalige raadhuis (adres?) is een 19e-eeuws classicistisch gebouw met een opvallende houten kroonlijst. In het fronton (driehoekige gevelbekroning) bevindt zich het wapen van de gemeente Dinteloord en Prinsenland. Op het dak staat een klokkentorentje.

- De in 1693 gebouwde Hervormde zaalkerk is ontworpen door J. van Swieten. Het is baksteenbouw op een vierkante plattegrond. Het muurwerk is geleed door vlakke pilasters waartussen rondboogramen. Onder het leien dak met stenen koepeltorentje een houten kroonlijst. Boven de ingang een geschilderd wapen van koning-stadhouder Willem III, die de bouw van deze kerk gesteund heeft. Het in 1944 geheel uitgebrande gebouw is uitwendig in oude trant herbouwd, mét de lage dienstruimten links en rechts. Het koepeltorentje is uniek voor Brabant en doet aan Friesland denken, de stijl van het gebouw doet denken aan het bouwkundig classicisme.

- De RK Petrus en Pauluskerk is opgetrokken in baksteen, de rode variant die in de jaren vijftig van de 20e eeuw in zwang was.

- Kerk van de Gereformeerde Gemeente (Prins Florisstraat 1) uit 1982.

- De vorige kerk van de Gereformeerde Gemeente stond aan de Westgroeneweg 67. Die is in 1982 verkocht aan de Gereformeerde Gemeenten in Nederland. Deze hebben de gemeente in 2006 moeten opheffen, waarna het kerkgebouw definitief is gesloten.

- Kapitale 19e-eeuwse villa’s langs de vaart.

- Het gemaal aan de Molendijk met gepleisterde hoekpilasters, ijzeren toogramen en een rozetraam, dateert uit eind 19e eeuw.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Oranjevereniging Dinteloord organiseert de evenementen rond Koningsdag, 4 mei en 5 mei.

- Stichting Suikerstad Sportief organiseert jaarlijks op een zaterdag in mei de Suikerstadmars. Je kunt kiezen uit de afstanden 5, 10, 25 en 40 km.

- Muziekfeest MUZA (weekend eind augustus).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Verwarmd openluchtzwembad Aquadintel.

- Natuurgebied Dintelse Gorzen ligt 4 km W van Dinteloord, aan de monding van de Steenbergse Vliet, aan het Krammer-Volkerak, O van de Slikken van de Heen. Oppervlakte ca. 500 hectare. Het gebied wordt beheerd door Natuurmonumenten. Tot 1987 kende het natuurgebied Krammer-Volkerak alleen een zoutwatermilieu. Toen kwam de Philipsdam gereed, waardoor eb en vloed verdwenen. De schorren kwamen voorgoed droog te staan en daarmee waren de Dintelse Gorzen en de Slikken van De Heen een feit. Het Krammer-Volkerak is nu zoet, de buitendijkse gronden zijn nog zout. Dat maakt het gebied veelzijdig. In de lage delen, zoals de slikken, is het zout nog duidelijk aanwezig en gedijen planten als zeekraal, lamsoor, zoutmelde en lepelblad. Op de vroegere hoge zandplaten is het zout snel weggespoeld. Daar ontstaan wilgenbossen en de vlier gedijt er ook. Op de vochtige plaatsen groeien mattenbies en moerasandijvie.

Ook het dierenleven is er divers. Onder meer bunzings, kiekendieven, fazanten, konijnen, reeën, eenden, steltlopers, blauwborsten en zwanen komen er voor. De kluut is er daarentegen verdwenen, die houdt meer van een droge, schelpachtige vlakte. De slikken en gorzen worden gekenmerkt door grote kreken en kleine ondiepe geultjes. De Dintelse Gorzen staan garant voor een afwisselende wandeling. Struweel, hoge planten en natte en droge stukken land met kort gras wisselen elkaar af. Om het gras kort te houden grazen Shetlandpony’s op de velden, in de zomer bijgestaan door bijna 100 runderen. Een wandeling door de Dintelse Gorzen voert over ongebaande paden; dat betekent vrij banjeren door de natuur, tussen de pony’s en de runderen door. De Dintelse Gorzen zijn uitsluitend toegankelijk via een gemarkeerde wandelroute of een excursie. Van maart tot november zijn er circa twee keer per maand excursies door de Dintelse Gorzen en de Slikken van De Heen. De excursies vertrekken vanuit het pittoreske Benedensas. Nadere informatie en aanmelden bij de opzichter, tel. 0167-502970. Fotoserie van de Dintelse Gorzen van de fotografen Martin Stevens en Ferry Siemensma.

Terug naar boven

Beeld

- Beeldbank Dinteloord: heel veel oude en recente foto's, van inwoner Piet Pietjouw.

- Fotoreportage van Dinteloord door Kees Wittenbols uit Breda. Zie onderaan de pagina ook deel 2 en 3.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Dinteloord (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Dinteloord.

- Lokale links: - Dinteloord linkspagina.

- Belangenvereniging: - Dorpsraad Dinteloord en Prinsenland.

- Dorpshuis: - Dorpshuis Dinteloord.

- Onderwijs: - Petrus en Paulusschool. - Basisschool De Regenboog. - Basisschool Groen van Prinsterer.

- Muziek: - Harmonie Volharding is opgericht in 1945.

- Sport: - VV Prinsenland is een fusieclub, ontstaan uit de voetbalverenigingen RKSV Divo en VV Dinteloord. - Sporthal en sportcafé De Buitelstee. - Tennisvereniging Dinteloord. - Volleybalvereniging Voverdi.

- Zorg: - Zorghoeve Kakelbont.

Reactie toevoegen