Kruisland

Plaats
Dorp
Steenbergen
West-Brabant Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

Kruisland

Terug naar boven

Status

- Kruisland is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Steenbergen.

- Bij de gemeentelijke herindelingen van 1997 is Kruisland onder de gemeente Steenbergen blijven vallen, hoewel de inwoners meer op Roosendaal zijn georiënteerd.

- Onder het dorp Kruisland vallen ook de buurtschappen 't Haantje, Kromme Hoek, Visberg, Vosberg en Wildenhoek.

Terug naar boven

Naam

In het Brabants
Kröslaant.

In of op?
Men woont ‘op Kruisland’. Voor een toelichting op wanneer je 'in' of 'op' een plaats woont, zie bij Welberg.

Oudere vermeldingen
Rond 1500 Engelsdorp, 1501 Cruyslande, 1565 Tdorp van Cruyslant.

Naamsverklaring
- Vroeger wel beschouwd als een van de zogeheten kruislanden, landstukken door gelovigen aan de Kerk geschonken ter bestrijding van de kosten van een kruistocht. Onze plaats komt echter pas laat voor, zodat deze betekenis hier niet van toepassing is. Het benoemingsmotief kan hier een kruis, bijvoorbeeld een boetekruis, geweest zijn, maar aangezien in oude rekeningen sprake is van Sinte-Kruisland houdt de naam eerder verband met verering van het Heilig Kruis. (1)

- Dr. L. van Egeraat stelt in (5): “Vanuit Steenbergen werd de Kruislandse polder (oppervlakte 2.916 hectare, red.) bedijkt. Door Engelbrecht van Nassau werd hierin het dorp Kruisland gesticht. Zijn vrouw Cimburgia moest in 1487 voor hem een losgeld betalen aan de Franse koning. Zij verkreeg dit door uitgifte van de polder die zij, evenals het dorp, vanwege het geleden leed Kruisland noemde.”

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet het dorp Pompedurp.

Terug naar boven

Ligging

Kruisland ligt 6 km O van Steenbergen, 4 km NW van Roosendaal, 3 km W van Oud Gastel.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Kruisland 39 huizen met 250 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 900 huizen met ca. 2.200 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Het gebied rond Kruisland is ingepolderd vanaf 1487. Doordat Steenbergen niet wilde dat dit dorp ook een haven zou hebben, is het dorp niet op de oorspronkelijk aangegeven plaats gebouwd. In eerste instantie zou het dorp tegenover het latere veerhuis Gastelsveer*1 worden gebouwd in plaats van midden in de polder. “Vanwege de toch grote afstand naar Steenbergen krijgt het dorp in 1497 een eigen schepenbank. Een eeuw later is het met deze betrekkelijke zelfstandigheid van Engelsdorp, zoals Kruisland toen ook werd genoemd, gedaan. De schepenbank wordt opgeheven.
*1 Zie verder aldaar.

Kruisland mag spoedig na de inpoldering een kerkje bouwen en ook een priester benoemen. Amper een eeuw later wordt de pastoor door hervormingsgezinden verjaagd en de kerk voor de katholieke eredienst gesloten. Na de Vrede van Munster in 1648 is deze toegewezen aan de protestanten. De Kruislandse katholieken bezoeken in die jaren deels in Wouw en Roosendaal, deels in Steenbergen de Mis. Niet verwonderlijk dat de roep om een eigen kerk steeds luider wordt. Als de Fransen in 1795 ons land gaan besturen, krijgen katholieken daartoe verlof. Anders gezegd: Kruisland mag zich (weer) een parochiegemeenschap noemen. De eerste Mis wordt gehouden op 1 november 1795. Het kerkje heeft een kleine eeuw dienstgedaan. Toen was het volledig vervallen en te klein geworden. De nieuwe, huidige kerk dateert van 1887” (28).

De Kruislandse molens zijn beide verdwenen. De ene rond 1900, toen die niet meer nodig was door de opkomst van de stoomkracht, de andere, die in 1922 “nog één wiek en één klant” had (28), is in 1944 door de terugtrekkende bezetters verwoest.

“De eerste nachtwaker, klapwaker of klepperman op Kruisland is aangesteld in 1866, na herhaald aandringen vanuit de bevolking. Antonij van Geel kreeg daartoe een officiële aanstelling van het gemeentebestuur. Tot zijn taak behoorde in 1886 het aansteken en onderhouden van de zes lantaarns op het dorp. Andries Verbraak volgde hem tien jaar later in deze functie op. De laatste ‘klapwaker’ was Jan Verbraak” (28).

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Kruisland, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Verhalen over de geschiedenis van Steenbergen en Kruisland op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

- Heemkundekring De Klepperman (p/a mevr. J. Buijk-Brans, Sint Jorisstraat 2. Tel. 0167-532605) is opgericht in 1987.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Dorpsontwikkelingsplan Kruisland (2009).

- De gemeente Steenbergen heeft voor Kruisland een actieplan voor de komende jaren opgesteld, dat onder meer voorziet in sanering van bedrijven in het dorpshart, herbouw van de Zonnebergschool en bouw van woningen op de plaats van de oude school, verkeersveiligheidsbevorderende maatregelen en herinrichting van de Markt. “Wij willen het dorp graag zo veel mogelijk een eigen identiteit geven. Dat kan onder meer door van de Markt een echt kloppend hart te maken. De Kruislanders zijn daar zelf al druk mee bezig, onder meer door bankjes te plaatsen en de terugkomst van de dorpspomp”, aldus wethouder M. Onland (530).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Kruisland heeft 4 rijksmonumenten.

- Kruisland heeft 3 gemeentelijke monumenten.

- Museum De Holle Roffel heeft zich beijverd om de in 1996 teruggevonden resten van de dorpspomp te restaureren. De pomp is in 1926 afgebroken, waarschijnlijk om de Kruislanders te dwingen zich op de waterleiding aan te sluiten. De gerestaureerde pomp is geplaatst op het Marktplein en in 1997 feestelijk ingewijd. Kruisland heeft lange tijd maar liefst vier hardstenen dorpspompen gehad.

- De RK kerk dateert uit 1887 en is de opvolger van een eerdere kerk uit eind 18e eeuw, die te klein werd en wegens bouwvalligheid vervangen moest worden. De parochie is in 1795 (her)opgericht en heeft in 1995 het 200-jarig bestaan gevierd, onder meer met de uitgave van een fraai fotoboek over Kruisland (zie bij Literatuur).

- Ambachts- en Gereedschapsmuseum De Holle Roffel is vernoemd naar een type schaaf uit de 17e eeuw en is opgericht in 1991. Het museum geeft een beeld van de Kruislandse ‘industriële revolutie’ sinds het begin van de 20e eeuw. Je vindt er ambachtelijke gereedschappen van beroepen als metselaar, loodgieter, timmerman, schoenmaker, kuiper, schilder, klompenmaker, rietdekker, steenhouwer en smid. Sinds 2003 is het museum in de voormalige hervormde kerk gevestigd. Het was de eerste kerk in Kruisland, gesticht in 1487. In de TWeede Wereldoorlog is de kerk vernietigd en herbouwd in dezelfde stijl. De oude stenen van de kerk zijn gebruikt in de kerkmuur. In 2009 is de restauratie van het kerkje gereed gekomen. Adres: Markt 20. Tel. 0167-532771. Geopend april t/m september iedere eerste zondag van de maand en iedere donderdag 14-17 uur, plus 2e Paasdag, Hemelvaartsdag en 2e Pinksterdag. Daarbuiten op afspraak.

- Mariakapel.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Carnaval. - Tijdens carnaval 2017 waren publiek en jury o.a. erg onder de indruk van de Ice Age-wagen - met de filmfiguren Scrat, Manny, Sid en Diego uit de animatiefilm Ice Age - van Bouwclub De Begienurs. In de optocht van Kruisland wonnen ze er de 1e prijs mee, in die van Roosendaal de 2e prijs. De figuren zijn aangekocht door IJssportcentrum Eindhoven, waar ze worden tentoongesteld. - BC Witte gei't?.

- Kruisland Live (gedurende 2 weekenden in maart).

- Wildenhoekloop (op een zondag in februari). Je kunt je inschrijven voor de 6,5 kilometer, de 13 kilometer of de halve marathon.

- Tractorpulling (op een zaterdag begin mei). Dit festijn wordt georganiseerd door Trekkertrekvereniging Spetter en gehouden op het weiland van de familie Kustermans.

- Aan de Biezenloop (juni) kunnen zowel lopers als skeelers meedoen. De tocht gaat over een afstand van 10 kilometer.

- De Fietsdriedaagse (eind juni) gaat over afstanden van 28 kilometer. Ouderen en kinderen kunnen een verkorte route afleggen.

- Kermis (eind augustus).

- Jaarmarkt (weekeind in september).

- Accordeonfestival (op een zondag in september).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- In 2019 is Cultuurproject Sint Jorispad gerealiseerd, een groene strook naast de kerk. Het Sint Jorispad heeft een verbinding gekregen tussen de Langeweg en de Kerkwerf. Het gebied is daarmee toegankelijker geworden. Het nieuwe pad is ook belangrijk voor de naastgelegen kerk. Aan de buitenzijde van de kerk is niet te zien wie de patroonheilige van de kerk is. Met de afbeelding die bij het Sint Jorispad is geplaatst, is dat nu duidelijker. Ook kan het pad dienst doen als ommetje voor bewoners. Cultuurproject Sint Jorispad is een initiatief van de Heilige Georgiuskerk en de dorpsraad van Kruisland. O.a. de gemeente Steenbergen, het Rabobank Coöperatiefonds en Buurtcultuurfonds Stadlander hebben het project financieel gesteund. Ook het DELA Goededoelenfonds heeft een donatie verstrekt, om participatie met mensen met een beperking mogelijk te maken. "Het is voornaam om niet één mens in de samenleving uit te sluiten om op en bij het Sint Jorispad actief, en met een eigen bijdrage, deel te nemen aan bijeenkomsten, wandelingen, workshops of andere activiteiten die er worden georganiseerd vanuit de waarden moed, dapperheid en overwinning", aldus het fonds.

- Tussen de Grote Spellestraat en de Heerlesestraat is op 27 februari 2014 een zogeheten V1 (een bepaald type bom uit de Tweede Wereldoorlog) die daar nog in de grond zat, tot ontploffing gebracht. De 7 meter diepe en 15 meter brede krater die dit heeft opgeleverd, is heringericht tot natuurgebied Oorschotstuw. Er zijn twee waterdoorlaten gerealiseerd vanaf de Brandse Beek, die bij extreme regen het water op kunnen vangen, waardoor elders minder wateroverlast zal ontstaan. Het perceel is met wilg en els beplant, zodat er in de toekomst een bos ontstaat.

- In 2015 zijn verschillende kreken op 9 locaties rondom Kruisland heringericht. Het waterschap heeft 4 kilometer kreekherstel in combinatie met ecologische verbindingszones gerealiseerd. Daarnaast is nog 1,4 kilometer ecologische verbindingszone aangelegd. De oevers van de kreken zijn verbreed en ingericht met riet, moeras, bloemrijk grasland en wilgen. Ook het watersysteem is aangepast. Er is extra water gekomen in de sloten, beken en kreken. De waterpeilen in het gebied veranderen niet. De aanwezige stuwen zorgen ervoor dat het waterpeil op hetzelfde niveau blijft. Ook ontstaat meer bergingscapaciteit. Dit gebeurt doordat de kreken verbreden en er moeras komt.

"Als vervolg hierop, zijn agrarische ondernemers uit Kruisland samen met enkele andere organisaties in 2018 gestart met het project Cruijslandse Kreken en Smalle Beek. Resultaat: een gezonde en duurzame ontwikkeling van het krekengebied rond het thema 'water'. In de Gebiedsontwikkeling Waterpoort bouwt de provincie Noord-Brabant samen met diverse partijen rondom het Volkerak-Zoommeer aan regionale netwerken. De belangrijkste opgave in Waterpoort is nieuwe ontwikkelingen te stimuleren op basis van de kwaliteiten en kansen die al in de streek aanwezig zijn. Een van die kwaliteiten is het krekengebied in de gemeente Steenbergen, dat de Cruijslandse Kreken is gedoopt.

Door de klimaatverandering ligt er bij het waterschap een belangrijke wateropgave. Een paar jaar geleden hadden Waterschap Brabantse Delta en de regio West-Brabant een gezamenlijke wens om een visie te ontwikkelen voor het regionale watersysteem in West-Brabant, met specifieke aandacht voor het krekenstelsel. De kreken zijn van belang om water voor de landbouw aan te voeren en in natte tijden af te voeren. Daarnaast leefden er al veel ideeën in de omgeving om de schoonheid die het gebied van nature al in zich heeft, meer te benutten. Misschien konden deze onderwerpen wel als extraatjes worden meegenomen met het werk aan de wateropgave.

Op verzoek van het waterschap heeft de Gebiedsontwikkeling Waterpoort in 2012 ondernemers, betrokken inwoners, overheden, onderwijs en gebruikers van het gebied bij elkaar gebracht tijdens een Waterpoort Café. Met elkaar werkten de aanwezigen aan de toekomst van het gebied rondom de Cruijslandse Kreken. De landelijke opgave van het waterschap werd hier gekoppeld aan het plaatselijk gebeuren. Tijdens het Café gingen de aanwezigen aan de hand van kaarten en posters in gesprek over hun wensen, hun dromen en concrete initiatieven voor het gebied. Zo is er gekeken naar extraatjes voor de omgeving zoals ommetjes voor wandelaars, vissteigers of visstoepen voor de hengelsporters en kanosteigers voor natuurliefhebbers die de kreken vanaf het water willen beleven. Maar ook activiteiten die de geschiedenis van dit gebied laten zien. Wie weet nu nog dat de kreken ooit zijn gebruikt als inundatiegebied in de Zuiderwaterlinie? Al deze ideeën zijn samengekomen in een wensbeeld. Een perspectief dat uit het gebied zelf kwam, en dat laat zien dat het versterken en verbeteren van het krekensysteem, het behouden van het karakter van het open landschap, het verbeteren van de landbouwstructuur en het creëren van recreatiemogelijkheden heel goed hand in hand kunnen gaan.

De realisatie van 5,4 kilometer ecologische verbindingszone (EVZ) en kreekherstel is opgepakt in een project dat in 2017 door het waterschap is afgerond. Er bleef nog een restopgave van ca. 6,5 kilometer EVZ en/of kreekherstel over. Daarnaast bleek dat de agrarische bedrijven in het gebied van de gemeenten Roosendaal en Steenbergen regelmatig te maken hebben met wateroverlast op de akkers. Dat is niet goed voor de geteelde gewassen. Als het waterschap een bestaand gemaal verplaatst, kan de aanvoer van water vanuit de hoger gelegen Smalle Beek beter worden geregeld. Het waterschap had op haar beurt de medewerking van de agrarische bedrijven nodig. Door stroken van hun land af te staan voor de aanleg van de EVZ's en deze zelf te onderhouden, kon het waterschap voldoen aan de restopgave die er nog lag. Het Brabants Landschap en Staatsbosbeheer brachten hun kennis in, waardoor de kansen op daadwerkelijke realisering van de gezamenlijke doelen aanmerkelijk wordt vergroot. Daarnaast bezitten beide organisaties gronden in dit gebied, die zo nodig kunnen worden ingezet.

De samenwerkingsovereenkomst die op 1 april 2018 is ondertekend, is een voorbeeld van een echte win-win. De voordelen van de samenwerking met de ondernemers kunnen door het waterschap worden benut door extra te investeren in het watersysteem. In samenwerking met de agrarische ondernemers kan dat veel sneller gaan dan in het verleden het geval was, en het is goedkoper omdat de ondernemers het zelf doen, wat ook het draagvlak voor natuur positief beïnvloedt. Daarnaast kunnen recreatieve doelen vanuit het programma West-Brabantse Waterlinie worden meegenomen. Alle partijen hebben in het voortraject aangegeven mee te willen doen met inzet en middelen. Aanvullend zijn er nog enkele meekoppelkansen: de inzet van stroken akkerland voor de aanleg van EVZ's kan ook worden benut voor de vergroeningsopgave vanuit het Europese landbouwbeleid (GLB). Tevens ontstaan kansen om de verbrede kreken recreatief te gebruiken en de voormalige grachten van het kasteel van Wouw te gebruiken voor waterberging. Resultaat voor de provincie: 6,5 km extra voor het Natuurnetwerk Brabant, verbeterde (zoet)waterberging, versterking natuur door kreekherstel, en vispassages bij de inrichting van het gemaal op de nieuwe locatie. Duidelijk is dat als iedereen zijn dromen of plannen in zijn eentje wil bereiken, het heel moeilijk wordt deze voor elkaar te krijgen. Maar samen zijn er veel meer mogelijkheden!" (bron: Waterpoort)

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Kruisland door Kees Wittenbols uit Breda. Zie onderaan de pagina ook deel 2.

Terug naar boven

Links

- Belangenvereniging: - Dorpsraad Kruisland streeft naar een representatie van de meningen van de inwoners en heeft ten doel namens de dorpsbewoners mee te denken en mee te praten over de beleidsontwikkeling van de gemeente Steenbergen die gaat over de eigen woon- en leefomgeving van het dorp en zijn buitengebied.

- MFA: - In 2012 is de nieuwe Multifunctionele Accommodatie (MFA) Siemburg gerealiseerd, op de plek van het vorige, verouderde Siemburg. Het nieuwe Siemburg is het kloppend hart van Kruisland: dé plek voor het verenigingsleven, de ouderensoos en schoolactiviteiten. Via hun website willen ze je graag laten kennismaken met Siemburg en de vele mogelijkheden die het dorpshuis te bieden heeft. Hun doelstelling is dan ook uitvoering te geven aan sociaal-culturele activiteiten en (specifieke) projecten voor jeugd en volwassenen.

Vele verenigingen en groeperingen uit het dorp, maar ook van daarbuiten zijn bij hen te gast voor veelzijdige culturele en sportieve activiteiten. Midden in de Kruislandse gemeenschap, is het dorpshuis niet meer weg te denken. Loop gerust eens binnen om te zien wat er zich zoals afspeelt binnen deze muren of neem een kijkje op de diverse pagina's van de website om jezelf te informeren. Wellicht ontdek je nieuwe vormen van ontspanning of wil je zelf een activiteit ontplooien. Siemburg streeft er naar om een sociale, culturele en gezellige ontmoetingsplek te zijn voor de inwoners, verenigingen, clubs en groeperingen van Kruisland en omgeving.

- Onderwijs en kinderopvang: - De Zonnebergschool is een basisschool waar zo’n 200 leerlingen onderwijs volgen. Het merendeel van de leerlingen komt uit gezinnen die al jarenlang in Kruisland woonachtig zijn. Op een enkeling na bezoeken dan ook alle kinderen deze school. Er werken 11 leerkrachten op de Zonneberg die het onderwijs verzorgen voor 8 groepen. Het schoolgebouw stamt uit 1998 en voldoet volledig aan alle eisen die men aan hedendaags onderwijs stelt. Zo beschikt de school over een up-to-date ICT-netwerk en zijn alle groepen voorzien van zogeheten digiborden.

De school werkt nauw samen met de volgende partners: de BSO (BuitenSchoolse Opvang), de TSO (TussenSchoolse Opvang), Peuterspeelzaal 't Hummeltje en het servicepunt van de bibliotheek. Dagopvang (0-4jaar) en BSO (4 t/m 12 jaar) wordt aangeboden via stichting ZO. Zij zijn samen met de peuterspeelzaal gevestigd in de Siemburg. De TSO (het overblijven) is op professionele wijze geregeld via stichting  Breek-4U. Zij zijn samen met het servicepunt van de bibliotheek gevestigd in het schoolgebouw en vormen zeker een meerwaarde voor de school en haar onderwijs. - Peuterspeelzaal Het Hummeltje.

- Jongeren: - De in 1983 opgerichte KPJ Kruisland is een vereniging voor jongeren van 16 t/m 30 jaar. Door het jaar heen organiseren zij allerlei evenementen en activiteiten.

- Sport: - Voetbalvereniging SC Kruisland.

- Tennisvereniging Krego.

- Tourclub Kruisland (wielrennen) is opgericht in 1970 en heeft ca. 45 leden. Het seizoen begint eind februari en eindigt eind oktober. In deze maanden fietsen ze op woensdag, zaterdag en zondag. Na oktober wordt in onderling overleg nog wel op zondag gereden bij goed weer. Er zijn er ook die er voor kiezen om te gaan mountainbiken. Ze hanteren het motto 'samen uit samen thuis', daarom hebben ze verschillende groepen die verschillende afstanden en gemiddelde snelheden rijden, zodat er altijd een groep is die bij je past. Ook organiseren ze de hardloopwedstrijd Biezenloop en de Avondvierdaagse voor zowel wandelaars als fietsers.

- Veiligheid: - Brandweer Kruisland. - Geschiedenis van de lokale brandweer. - "Het doel van Buurtpreventie Kruisland is om ons dorp leefbaarder en veiliger te maken door regelmatig een ronde te lopen. Ons team bestaat uit ca. 20 enthousiaste deelnemers waarvan er 2 de coördinatie op zich nemen. Het buurtpreventieteam heeft geen extra bevoegdheden, maar kan iemand wel aanspreken op dingen die zij constateren. Ook is het mogelijk om jouw evt. problemen aan het team voor te leggen als je ze tegenkomt of voorbij ziet gaan. Er worden enkele malen per week op onregelmatige tijden door meerdere teams rondes gemaakt door ons dorp. De door de teams opgemerkte bijzonderheden worden gemeld aan de coördinatoren, die de meldingen doorspelen naar de instanties waarvoor de melding van toepassing is."

Reactie toevoegen