Halsteren

Plaats
Dorp
Bergen op Zoom
West-Brabant Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

Halsteren cafetaria Vogelenzang voorheen station [640x480].jpg

Halsteren, cafetaria Vogelenzang was oorspronkelijk het gelijknamige station aan de stoomtramlijnen die hier vroeger liepen.

Halsteren, cafetaria Vogelenzang was oorspronkelijk het gelijknamige station aan de stoomtramlijnen die hier vroeger liepen.

Halsteren hoeve t Lindeke nabij rotonde Vogelenzang is na brand in 1998 en 1999 herbouwd [640x480].jpg

Halsteren, hoeve 't Lindeke nabij de rotonde Vogelenzang is na brand in 1998 en 1999 herbouwd.

Halsteren, hoeve 't Lindeke nabij de rotonde Vogelenzang is na brand in 1998 en 1999 herbouwd.

Halsteren villa landgoed De Beek [640x480].jpg

Halsteren, villa op landgoed De Beek.

Halsteren, villa op landgoed De Beek.

halsteren_sint_martinuskerk_640x480.jpg

Halsteren, Hervormde Sint Martinuskerk

Halsteren, Hervormde Sint Martinuskerk

halsteren_voormalig_raadhuis_1633_640x480.jpg

Halsteren, voormalig raadhuis uit 1633

Halsteren, voormalig raadhuis uit 1633

halsteren_fort_de_roovere_iii_640x480.jpg

Halsteren, Fort De Roovere

Halsteren, Fort De Roovere

halsteren_h_quirinuskerk_dorpsstraat_640x480.jpg

Halsteren, RK H. Quirinuskerk

Halsteren, RK H. Quirinuskerk

halsteren_h_quirinuskerk_dorpsstraat_hoofdingang_640x480.jpg

Halsteren, H. Quirinuskerk, hoofdingang

Halsteren, H. Quirinuskerk, hoofdingang

NB gemeente Halsteren in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Halsteren anno ca. 1870 kaart J. Kuijper

Gemeente Halsteren anno ca. 1870 kaart J. Kuijper

Halsteren

Terug naar boven

Status

- Halsteren is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Bergen op Zoom. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1996.

- De gemeente Halsteren is in 1810 vergroot met de voormalige heerlijkheid Noordgeest. Dit gebied, Z van het dorp, is in 1962, samen met de Theodoruspolder, naar de gemeente Bergen op Zoom overgegaan, om die gemeente ruimte te bieden voor woningbouw. Tegelijkertijd verkreeg de gemeente Halsteren als compensatie het gehele complex van de psychiatrische inrichting Vrederust, dat al voor de helft tot die gemeente behoorde. Per saldo stond de gemeente circa 2.000 inwoners af en kreeg ze er ruim 1.000 bij.

- De slogan van de gemeente Halsteren was ‘Hoog niveau op de rand van Brabant’.

- De gemeente Halsteren omvatte naast de gelijknamige hoofdplaats verder het dorp Lepelstraat plus een aantal buurtschappen. De Lepelstraatse buurtschappen staan bij Lepelstraat vermeld, de Halsterense buurtschappen staan hieronder.

- Onder het dorp Halsteren vallen ook de buurtschappen Nieuwe Molen, Oude Molen, Slikkenburg, Spinolaberg, Vetterik en Vrederust. Dit zijn 6 buurtschappen in totaal.

- Wapen van de voormalige gemeente Halsteren.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1272 Halstert, 1274 Haltre, Halstert, 1290 Halsteren.

Naamsverklaring
Er zijn 2 verschillende verklaringen voor de betekenis van de huidige plaatsnaam:
1) "De oudste vorm laat het toe te denken aan een samenstelling van hal, dat is ontstaan uit halha* ‘uitloper van het hoogland’ en stert ‘staart’, naar de gerekte vorm (zie ook Kudelstaart). In Belgisch Brabant is anno 1556 sprake van den ghesterten mersch. Dit strookt met de ligging van het dorp op een punt van het hoge land uitspringend in laag gebied. Aan het Middelnederlandse halstert als inhoudsmaat voor graan en bier, en, als afgeleide daarvan, landmaat voor zaailand, moet hier niet worden gedacht."(1)
* Gereconstrueerde vorm.
2) De heemkundekring stelt: "Het oudste geschrift over Halsteren vermeldt de benaming Halchterth. Volgens het MNW is halcht te beschouwen als halft; erth is dan eert/eerd/aert/aard. Halchterth zou dan kunnen betekenen: 'een verdeelde verhoging in het land'."

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet het dorp Altere. De inwoners worden, vooral tijdens carnaval, Spinolen genoemd. Onder de link kun je de achtergronden daarvan lezen.

Terug naar boven

Ligging

Halsteren ligt N van Bergen op Zoom, aan de Eendragt.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Halsteren 367 huizen met 2.220 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 89/538 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Noordgeest 50/268, Lepelstraat en Leemkladde samen 122/727, Oud-Glimispolder 6/45, Auvergnepolder 27/188, Oud-Beijemoerspolder 8/52 en Oude Molen 65/402. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 5.000 huizen met ca. 12.500 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

In den beginne
Halsteren heeft zijn ontstaan waarschijnlijk te danken aan de ontginning van turfvelden. Reeds in de 13e eeuw wordt de nederzetting vermeld als een haventje aan de Schelde. Ook was er toen al een eenvoudig kerkje. Dat werd echter afgebroken omdat het te klein was en in 1457 verrees er een nieuwe kerk. Toen werd ook de oude toren verhoogd, om de hoogte van kerk en toren meer met elkaar in overeenstemming te brengen*.
* Zie verder bij Bezienswaardigheden.

Erasmus
De beroemde Rotterdamse geleerde en humanist Desiderius Erasmus (1469-1536) verbleef in 1494 in Halsteren en schreef er zijn eerste boek, Liber Antibarbarorum of ‘Antibarbari’.

Lage landen en schansen
“Halsteren zelf ligt hoog en droog op de zandgronden. Ten oosten ligt echter het Halsters Laag, drassige grond. De lage landen, zoals het genoemd werd, waren zeer moeilijk, soms geheel niet doorgaanbaar, zelfs niet in de zomer. Vandaar dat dit moeras onderdeel uitmaakte van de verdedigingswerken, vooral toen men via sluizen in staat was het gebied te allen tijde geheel onder water te zetten. ‘Het Land om Halsteren is voor de Strooperijen en Brandschattingen des Vijands beveiligd’, zo laat de 18e eeuwse beschrijving weten, en wel door de stad Steenbergen, het Verdronken Land en de Liniën, met name de schansen Pinsen en De Roovere*2. In 1628 was met de aanleg van deze twee schansen begonnen. Men kan ze nu nog in het landschap herkennen, hoewel zij hun oorspronkelijke vorm grotendeels hebben verloren” (43).

Bedrijvigheid
In de 19e eeuw werd er veel op paling gevist in het Langewater. Naast de landbouw was er sprake van twee bierbrouwerijen en twee korenmolens.

Dorpje Polder of Polre
In de Auvergnepolder (W van Halsteren) lag ooit het dorpje Polder of Polre. Het omvatte naast de kerk nog 47 huizen. Het was ooit in bezit van Zeeuwse adel en een concurrent van Tholen. In 1570 is het door een stormvloed verdwenen. De restanten van het dorp liggen onder een kleilaag van vermoedelijk een meter dik.

Stoomtrams
Halsteren had een station, een tramwegknooppunt, aan de stoomtramlijn Bergen op Zoom - Steenbergen - Roosendaal van 1899-1934 en aan de stoomtramlijn Bergen op Zoom - Tholens Veer van 1882-1934. Het stationsgebouw bestaat nog steeds en is thans in gebruik als cafetaria Vogelenzang (zie foto). Begin 20e eeuw werd het station in de spoorboekjes ook Vogelgezang genoemd.

Brug naar Tholen
De brug die Halsteren met het Zeeuwse Tholen verbindt, is gebouwd in de jaren zeventig. Hans Rooseboom legt in (895) uit hoe deze tot stand is gekomen: “Een mooi verhaal is het ontstaan van de brug. De Thoolse brug is er een in een familie van zes, en die zijn allemaal door de Belgen betaald. Kijk maar eens vanaf de Thoolse brug naar het noorden. Dan zie je met een beetje moeite nóg zo’n stevige witte brug, ook al tussen Brabant (Nieuw-Vossemeer) en Tholen (Oud-Vossemeer), en daarachter rijst een derde loot van de familie op uit het wijde land, deze keer tussen Brabant en Sint Philipsland. Allemaal op korte afstand. Eén brug was hier zat geweest.

Waar komt die bruggenovervloed vandaan? Dat zit als volgt – en het werpt een bedenkelijk licht op de Nederlandse mentaliteit. In de jaren zeventig stemde Nederland eindelijk toe in de Schelde-Rijnverbinding die de Belgen (Antwerpen) al jaren begeerden. Nederland ging akkoord met het Schelde-Rijnkanaal, maar niet zonder slag of stoot. Nederland dwong de Belgen zes nieuwe bruggen af, ter vervanging van de oude, na verbreding van het vaarwater onbruikbaar geworden bruggen. Tandenknarsend moesten de Vlamingen daarop ingaan. Bij Bath liggen zelfs drie bruggen, waarvan één van niets naar nergens. Het is niet voor niets dat de Belgen de pest hebben aan de Hollanders.”

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen van de voormalige gemeente) Halsteren, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Heemkundekring Halchterth.

- Verhalen over de geschiedenis van Halsteren op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In 2012 heeft de Dorpsraad Halsteren de Dorpsvisie 2012-2014 vervaardigd.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Halsteren heeft 23 rijksmonumenten.

- De H. Quirinuskerk (Dorpsstraat) is een van de vier kerken van de Sint Christoffelparochie. De andere drie parochiekernen zijn Tholen, Lepelstraat en Oud Vossemeer. De Quirinuskerk uit 1913 is een ontwerp van Jos Cuijpers, architect uit Roermond. Jos Cuijpers heeft van eind 19e eeuw tot halverwege de 20e eeuw vele kerken neergezet, eerst Neogotisch van stijl, later Romaanser. Deze kerk heeft een Romaanse architectuur met enkele Neogotische en Byzantijnse elementen. Ook de naastgelegen pastorie dateert uit 1913.

- De Sint Martinus, nu NH kerk, werd in 1914 aangekocht door het rijk en daardoor van sloop gered. Hierdoor bleef een markant dorpsbeeld bewaard: de kerk met toren oprijzend achter het raadhuisje van 1633. Het driezijdig gesloten koor en de sacristie zijn blijkens een gedenksteen in 1457 opgetrokken op 14e eeuws muurwerk van grote kloostermoppen, schip en zijbeuken zijn in het derde kwart van de 15e eeuw gebouwd, waarna pas tussen 1495 en 1502 de dwarsarmen werden toegevoegd. Hiervoor werden de oostelijke lichtbeukramen van het middenschip gedicht. De toren is nog 14e eeuws maar werd na de herbouw van het schip met een klokkenverdieping verhoogd. Aanvankelijk lag het in de bedoeling meer naar het westen een nieuwe toren te bouwen, want pilaren en scheibogen van de zuidbeuk zijn langs de toren doorgetrokken.

Op de waterlijst van het basement van koor en schip komen hier en daar fragmenten van opschriften (van oude zerken?) voor. Het inwendige heeft nog steeds de fraaie natuurstenen pilaren met koolbladkapitelen en geprofileerde scheibogen. De overdekking van het kerkruim is na een brand rond 1635 hersteld, het schip heeft een vlak plafond met muurstijlen, korbelen, moer- en kinderbalkjes, de zijbeuken en dwarsarmen hebben open kappen, het koor behield het stucgewelf met houten ornamenten dat in 1809, toen de kerk weer in katholieke handen overging, aangebracht werd. De torenruimte heeft een spitstongewelf. Het meubilair is na de restauratie met veel liefde en geduld bij elkaar gebracht. (31)

- Het voormalige raadhuis met trapgevel uit 1633 blijft in gebruik voor representatieve doeleinden (onder meer trouwen), verder heeft de heemkundekring er onderdak gevonden. “Het raadhuis werd gebouwd voor het nieuwe centrale bestuur dat in 1626 tot stand was gekomen. Daarvóór waren er vele heerlijkheden en waterschappen, elk met een eigen huisvesting, al was dat soms niet meer dan een kamer in een boerderij. Het raadhuisje werd vele malen uitgebreid, doch zonder dat dit de oorspronkelijke opzet schaadde. En zelfs een brand in 1944 werd door het raadhuis overleefd” (43).

- Monumentje als protest tegen de herindeling van 1997, waarbij de gemeente Halsteren werd opgeslokt door de gemeente Bergen op Zoom. Het betreft een bakker die op een oven staat. Op de oven staat de volgende inscriptie: "O gij Bergen op Zoom / die eens Alters vlees en brood / binnen uw veste hebt geweerd. / Het kan verkeren. / Waarom wordt nu gans Altere / door u zo fel begeerd? / Altere, 1 januari 1997. W.J.

- De Julianaboom en de Bernhardboom aan het Burgemeester Mastboomplein zijn geplant in 1937, ter gelegenheid van het huwelijk van prinses Juliana en prins Bernhard. De bordjes met hun initialen zijn in de Tweede Wereldoorlog op last van de Duitse bezetters verwijderd. In 1999 zijn nieuwe paaltjes met initialen onthuld. De originele zijn nooit teruggevonden.

- Fort De Roovere is genoemd naar het Statenlid Pompeyes de Roovere, Heer van Hardinxveld. Fort De Roovere ligt O van Halsteren, rond de Schansbaan en de Fort de Roverweg. De buitengracht van het fort vormt de grens met landgoed Buitenlust. Het gebied is 18 hectare groot. Het is eigendom van en wordt beheerd door de gemeente Bergen op Zoom. Fort De Roovere is aangelegd in 1628, tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648), als onderdeel van de West-Brabantse Waterlinie, die een verdedigingswerk tegen de Spanjaarden was. Fort Henricus en de bolwerken van Pinsen, De Roovere en Moermont hebben een belangrijke rol gespeeld in deze strijd. De waterlinie schermde de noordkant van de vestingstad Bergen op Zoom af. Er werd handig gebruikgemaakt van de natuurlijke laagte. Het Steenbergs en Halsters Laag liggen onder zeeniveau. Door bij vloed een sluis in de Steenbergse Vliet open te zetten, kon het zeewater instromen.

Langs de linie verrezen vier forten. Eén aan de inlaat bij Steenbergen en drie op de hoge zandgronden tussen Halsteren en Bergen op Zoom. De waterlinie functioneerde naar verwachting. Hoewel Bergen op Zoom in 1747 in handen viel van de Fransen, lag dat niet aan de linie. Die hield stand. Modernisering van het oorlogvoeren maakte een einde aan de militaire betekenis. In 1816 werd de linie ontmanteld. De SBM (Stichting Bezichtiging Monumenten) organiseert regelmatig een wandeling over Fort De Roovere o.l.v. een gids. Johannes Sinke (overleden in 2008), die vlakbij het fort woonde en zich er decennialang voor heeft ingezet om het fort beter ‘op de kaart’ te krijgen, heeft in de loop der tijd een reeks publicaties over Fort De Roovere het licht doen zien.

- De Sint Antoniusmolen staat in de buurtschap Nieuwe Molen.

- Mariakapel St. Quirinuskapel.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Sinds enkele jaren zijn er in Halsteren door het jaar heen pop-evenementen onder de titel Rock Over Halsteren.

- Carnaval. - Stichting Alterse Carnaval. - BC De Waterstraot. - CV 't Vagevuur.

- De Oranjevereniging zet zich jaarlijks in om van Koningsdag een volksfeest te maken. Tevens verzorgen ze jaarlijks de dodenherdenking, zodat ook die plechtigheid de waardigheid krijgt die het verdient. De Oranjevereniging is een van de oudste verenigingen van Halsteren en is in de loop der jaren al heel wat keren bijna gestopt. Maar sinds een grondige herstart in 1994 is het uitgegroeid tot een zeer stabiele, gezellige en succesvolle organisatie.

- In een weekend in mei organiseert wandelsportvereniging Olympus de Olympustocht. Je kunt kiezen uit afstanden van 5 tot 40 kilometer.

- Kermis (half juli, gedurende vier dagen).

- Molenfeesten bij de Sint Antoniusmolen (weekend eind augustus).

- Braderie (half september).

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Halsteren door Kees Wittenbols uit Breda. Zie onderaan de pagina ook deel 2 en 3.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Halsteren (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Belangenverenigingen: - Dorpsraad Halsteren.

- Onderwijs / kinderopvang / jeugd: - Samarbete is het clubgebouw van Scouting Jeanne d'Arc.

- Muziek: - Harmonie Cecilia Eensgezindheid is in 1881 ontstaan uit fusie van fanfare Sint Cecilia en het koor Eensgezindheid. De harmonie, de drumband en het opleidingsorkest staan nog altijd midden in de Halsterse samenleving. De drie onderdelen geven samen of afzonderlijk van elkaar concerten en zorgen voor muzikale ondersteuning bij tal van evenementen in de gemeente Bergen op Zoom en in Halsteren in het bijzonder.

- Sport: - RKSV Halsteren (voetbal) is opgericht in 1926. - Wandelsportvereniging Olympus. - Atletiekclub Olympia.

- Zorg: - Zorgboerderij Mts Oerlemans. - Zorgboerderij Power to Get Up.

Reacties

(1)

Het oudste geschrift over Halsteren vermeldt de naam ,,halchterth". Volgens het MNW is halcht te beschouwen als halft; erth is dan eert/eerd/aert/aard. Halchterth zou dan kunnen betekenen: een verdeelde verhoging in het land.
Onze Vereniging Heemkundige Studiekring Halsteren-Lepelstraat heeft als tweede, niet-statutaire naam gekozen voor ,,Halchterth".

Red.:
Dank voor uw reactie. Wij hebben hem hierboven toegevoegd. Als er meerdere - onderbouwde - visies op de verklaring van een plaatsnaam zijn, dan vermelden wij die, opdat de lezer daar kennis van kan nemen. Wij hebben daar verder geen oordeel over, omdat het niet ons vakgebied is.

Reactie toevoegen