Portengen

Status
- Portengen is een buurtschap in de provincie Utrecht, in de regio Vechtstreek, gemeente Stichtse Vecht.
- Het noordelijk deel was een zelfstandige gemeente onder de naam Portengen, van 1818 (ontstaan als afsplitsing van de gemeente Breukelen) t/m 7-9-1857. Per 8-9-1857 is de gemeente Portengen opgeheven en deels overgegaan naar gemeente Ruwiel (het N deel, van wat op zich al het N deel was dus...), deels over naar gemeente Breukelen-Nijenrode (het Z deel van het N deel, oftewel het middendeel van geheel Portengen zou je kunnen zeggen, welk deel het Dinkelsgerecht zou omvatten). Het Ruwielse gedeelte ging per 1-4-1964 over naar gemeente Kockengen, in 1989 over naar gemeente Breukelen, in 2011 over naar gemeente Stichtse Vecht. Het deel onder Breukelen-Nijenrode ging in 1949 over naar gemeente Breukelen, in 2011 over naar gemeente Stichtse Vecht.
- De gemeente Portengen voerde geen eigen wapen.
- Het zuidelijk deel viel als Portengen-Zuideinde oorspronkelijk onder de gemeente Breukelen, in 1818 over naar gemeente Laag-Nieuwkoop, per 1-5-1942 over naar gemeente Kockengen, in 1989 over naar gemeente Breukelen, in 2011 over naar gemeente Stichtse Vecht.
- De buurtschap Portengen valt onder het dorp Kockengen.

Naam
Alternatieve benamingen
- De gemeente Portengen, die dus alleen het noordelijke deel besloeg, werd, in ieder geval tot eind 19e eeuw, soms ook wel 'Noordeinde van Portengen' of 'Portengen-Noordeinde' genoemd.
- De ten westen en zuiden van het gerecht Ruwiel gesitueerde ambachtsheerlijkheid
Portengen bestond oudtijds uit een tweetal gerechten die naar hun geografische ligging respectievelijk het Noordeinde en het Zuideinde van Portengen werden genoemd. Omdat deze rechtsgebieden onder verschillende heren ressorteerden en
onder de naam Portengen nog meer territoriale gebieden werden verstaan, werden beide delen van de heerlijkheid ter meerder onderscheid aangeduid met de toevoeging van de familienaam der opeenvolgende ambachts-, c.q. gerechtsheren.
Het Noordeinde van Portengen werd in de bronnen derhalve veelal aangeduid als het gerecht Portengen-Dinckels, -Heycops (vanaf 1714), -Piecks (vanaf 1783) en -Lettes (vanaf 1787). Na de totstandkoming van de gemeentelijke organisatie (in 1818) van dit rechtsgebied is gedurende een aantal jaren nog aan dit oude gebruik
vastgehouden, getuige de naast elkaar voorkomende benamingen gemeente Portengen-Noordeinde-Lettesgerecht en gemeente Portengen-Maas.
- Het zuidelijke deel stond bekend als Portengen-Zuideinde.
- In de Topografische atlas Utrecht (1) staan van N naar Z aan de weg Portengen de buurtschapsnamen Noordeinde, Portengen en Zuideinde, alsof het 3 buurtschappen zouden zijn. Ons lijkt het plausibeler om Portengen als buurtschap te beschouwen, die je op haar beurt (vanuit de hier beschreven historie) zou kunnen verdelen in een deel Noordeinde en een deel Zuideinde. Dus ons inziens is het 1 buurtschap (= Portengen), of hooguit 2 (= Portengen-Noordeinde en Portengen-Zuideinde), maar in ieder geval geen 3 (los van de buurtschap Portengensebrug die later rond de brug in de Grote Heijcop is ontstaan en sowieso een aparte buurtschap is).
Oudere vermeldingen
1217 Britannien, Bertanien, 1280-1287 Bartangen, 1307 Bartaengen, 1482 Pertengen.
Naamsverklaring
Vernoemd naar Brittannië (vergelijk de streeknaam Bretagne in Frankrijk, die dezelfde etymologische oorsprong heeft). Het Middelnederlandse Bertange betekent 'Brittannië', vergelijk "Die coninc Artur sat tenen male in Bertangen ende hilt hof"(2).

Ligging
- Portengen ligt W van Breukelen, O van Kockengen, rond de lange rechte weg Portengen.
- De oude grenzen van het gerecht Noordeinde van Portengen zijn waarschijnlijk dezelfde als die welke in 1818 in een proces-verbaal zijn vastgelegd. De westgrens met de gerechten Spengen en Kockengen werd in het noordelijkste gedeelte bepaald door de loop van de Bijleveld en zuidelijk daarvan door de zuidelijke afbuiging van de Heycop. In het oosten vormde de Portengense Dijk de
grens met de gerechten Breukelen-Nijenrode en Kortrijk-Ruwiels. De zuidgrens met Zuideinde van Portengen werd in 1818 bepaald door een rechte scheidingssloot tussen de landerijen van de roomse armen, die de Portengense Dijk en de Heycop met elkaar verbond. De noordgrens met Portengen-Noordeinde-Ruwielsgerecht werd volgens hetzelfde proces-verbaal gemarkeerd door een noordelijk en evenwijdig aan de (Grote) Heycop lopende afscheidingssloot tussen de landerijen van het domein van St. Pieters (onder Ruwielsgerecht) en die van een particuliere eigenaar aan de zijde van Noordeinde van Portengen.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Portengen (die dus het Noordeinde betrof) 7 huizen met 55 inwoners. Portengen-Zuideinde (op dat moment vallend onder de gemeente Laag-Nieuwkoop) had in 1840 17 huizen met 147 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Portengen ca. 100 huizen met ca. 250 inwoners.

Geschiedenis
Herindelingsvoorstellen m.b.t. Portengen-Noordeinde
Omdat Portengen-Noordeinde een der kleinste Utrechtse gemeenten vormde, werd het diverse malen genoemd in verband met gemeentelijke herindelingsplannen van de provinciale overheid. In 1829 ging het om het voorstel om Breukelerwaard, Nieuwer Ter Aa, Portengen-Noordeinde, Loenersloot (met Oukoop en Ter Aa) samen met Ruwiel in een nieuwe gemeente te laten opgaan. In 1849 luidde het voorstel om Breukelen-Nijenrode, Breukelen-St. Pieters, Tienhoven en Portengen tot een gemeente Breukelen te combineren en in 1851 ging het om een combinatie als in 1849, maar dan aangevuld met Ruwiel. Al deze plannen hadden geen gevolg en leidden slechts tot de opheffing van de gemeente Portengen-Noordeinde in 1857.

Het gerecht Portengen-Zuideinde
Het gerecht Portengen-Zuideinde, ook wel Zuideinde van Portengen genaamd, vormde een onderdeel van de ambachtsheerlijkheid Portengen. Deze heerlijkheid bestond verder uit het gerecht Portengen-Noordeinde of Noordeinde van Portengen, dat altijd onder andere heren dan die van Portengen-Zuideinde ressorteerde en - voor
zover de kennis reikt - bestuurlijk nimmer tot de groep gerechten rond Laag-Nieuwkoop heeft behoord. Portengen-Zuideinde besloeg een oppervlakte van ruim 242 morgen (ca. 200 ha) en werd in het noorden begrensd door Portengen-Noordeinde, in het oosten door Kortrijk-Ruwiels, in het zuiden door Laag-Nieuwkoop en in het westen door Kockengen. De westgrens werd bepaald door de Heycop of Lange Vliet. In 1748 stonden binnen dit gerecht 26, in 1806 17 huizen. De plaats telde het in laatstgenoemd jaar 122 inwoners.

In de Inventaris van de archieven van de voormalige gemeente Portengen-Noordeinde
1713 – 1857 (1862) vindt u nadere informatie over de geschiedenis van de gemeente Portengen.

1. 1. Topografische Atlas Utrecht / Flevoland,
   ANWB
   , (2004)
   
2. 2. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)