Utrecht (gemeente)

Status
- Utrecht is een stad en gemeente, en hoofdplaats van de provincie Utrecht.
- Wapen van de gemeente Utrecht.
- De gemeente Utrecht is in 1954 vergroot met het grootste deel van de gemeente Zuilen en een klein deel van de gemeente Maartensdijk en in 2001 met de gemeente Vleuten-De Meern en de voorheen Nieuwegeinse buurtschap en polder Rijnenburg.
- De gemeente Utrecht omvat de stad Utrecht en de dorpen Vleuten, De Meern en Haarzuilens. Daarnaast is een fors nieuw stadsdeel in ontwikkeling; Leidsche Rijn, gelegen ten westen van de A2, dat zich grotendeels afspeelt op het grondgebied van de voormalige gemeente Vleuten-De Meern.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Utrecht.

Naam
Bijnaam
Utrecht wordt ook Domstad genoemd, naar de beroemde Domtoren in het centrum van de stad.
Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Utrecht Leemput.
Oudere vermeldingen
Ca, 300 kopie 7e, 8e, 10e eeuw Traiecto, 723 kopie 11e eeuw Traiecto, 870 kopie ca. 1000 Uttrecht, 11e eeuw Ulterius Traiectum.
Naamsverklaring
De naam stamt uit het Latijnse traiectum, het onzijdig van traiectus 'oversteek, punt van overgang' met de toevoeging van het Germaanse ut(e) 'uit, stroomafwaarts', mogelijk ter onderscheiding van het eveneens Traiectum geheten Maastricht. Vergelijk Tricht, Maastricht.(1)

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Utrecht 9.049 huizen met 48.866 inwoners, verdeeld in de stad Utrecht 6.789/37.624 (= huizen/inwoners) en de voorsteden Abstede 514/2.460, Tolsteeg 471/2.351, Catharijne 421/2.013 en Lauweregt 854/4.418.
- Tegenwoordig heeft de gemeente Utrecht ca. 150.000 huizen met ca. 310.000 inwoners (dus inclusief de kernen Vleuten, De Meern en Haarzuilens). Volgens prognoses zal Utrecht tot 2025 nog geleidelijk doorgroeien tot ca. 400.000 inwoners.

Geschiedenis
Aan de oever van de Rijn bouwden de Romeinen rond 50 n.Chr. op en rond het huidige Domplein het castellum Traiectum van hout en aarde. Dit fort was onderdeel van de verdedigingsgordel langs de noordgrens van het Romeinse Rijk, de zogenaamde limes. Tussen 50 en 270 n.Chr. werd het castellum vier maal herbouwd. Na het vertrek van de Romeinen streden de Friezen en de Franken lange tijd om de vesting. De overgebleven ommuring leefde voort als de burcht Trecht. In 690 stichtte de Angelsaksische missionaris en bisschop Willibrord binnen de grotendeels verlaten grenspost Utrecht een geestelijk centrum met twee kerken, waar later nog een derde aan werd toegevoegd. Hieruit ontwikkelde zich het complex van de aan Sint-Maarten gewijde Domkerk, de Sint-Salvatorkerk en de tussengelegen Heilig-Kruiskapel. Vanaf de 8e eeuw, met een onderbreking vanwege Vikingen, zetelde een bisschop in Utrecht, dat daardoor het religieuze centrum van de Noordelijke Nederlanden was.

Vanaf de 10e eeuw kreeg de bisschop steeds meer wereldlijke macht. Hij werd toen de belangrijkste vorst in de Noordelijke Nederlanden, die heerste over het Sticht. In 1122 kreeg Utrecht zijn stadsrechten bevestigd door Hendrik V, keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. De bisschop verloor hierdoor veel invloed op de stad ten gunste van de kersverse stedelingen. Deze mochten de stad nu omwallen, en nog in 1122 begon tevens de aanleg van het stuk Oudegracht tussen Ledig Erf en Gaardbrug.

Utrecht werd en bleef lange tijd de grootste en welvarendste stad en het belangrijkste culturele centrum in de Noordelijke Nederlanden. De welgestelden bouwden grote stenen huizen langs de Oudegracht, vooral nadat rond het midden van de 13e eeuw het gebruik van baksteen algemeen werd. Langs de gracht zelf ontstonden de karakteristieke werven en werfkelders. Talrijke kloosters vestigden zich in de stad.

Vanaf de late middeleeuwen tot het begin van de 19e eeuw kende de stad verschillende periodes van botsingen en verschuivingen tussen en binnen verschillende machten, door onder meer de Reformatie, gilden en bezettingen door Spanjaarden en Fransen. In deze periode werd de Universiteit Utrecht opgericht. Vanaf het begin van de 19e eeuw werden, in ruime zin, nutsvoorzieningen aangelegd en uitgebreid, wat de situatie voor de stad sterk verbeterde. In de tweede helft van de 19e eeuw vond de eerste stadsuitbreiding plaats. Voor en vooral na de Tweede Wereldoorlog zou Utrecht pas echt grootschalig uitbreiden.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Utrecht, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:
- Geschiedenis van Utrecht op Wikipedia.
- Het Utrechts Archief.
- Vereniging Oud-Utrecht.
- En specifiek voor Tolsteen en Hoograven: Stichting Historische Kring Tolsteeg-Hoograven.

Bezienswaardigheden
- De stad Utrecht heeft 1.402 rijksmonumenten.
- Kerken Kijken, een initiatief van een aantal Utrechtse kerken, zet gedurende de zomer de deuren van zijn kerken open voor bezoekers, inclusief rondleiding door een gids. Sinds 2010 gaan zij nog een stapje verder en kunt u ook digitaal een kijkje nemen (zie de site achter de link).
- Kerken in Utrecht.
- Overige monumentale panden in Utrecht.
- Molens in Utrecht.
- De beroemde Domtoren is met zijn ruim 112 meter de hoogste kerktoren van Nederland.
- De werven en werfkelders aan de Oudegracht zijn uniek in de wereld.
- Het Rietveld-Schröderhuis staat op de UNESCO-Werelderfgoedlijst.
- Portiekflats Robijnhof van architect Gerrit Rietveld.
- Militaire objecten in Utrecht.
- Het imposante voormalige postkantoor aan de Neude krijgt een herbestemming als hotel en winkelcentrum.
- Anders dan de naam doet vermoeden, heeft de enige Nederlandse paus, Adrianius, nooit in het gebouw Paushuize op de hoek van de Kromme Nieuwegracht en het Pausdam gewoond. Hij heeft het gebouw wel aangekocht en verbouwd, maar overleed voor hij het kon betrekken. Het pand is in 2010 gerestaureerd.
- Begraafplaatsen in Utrecht.
- Watertorens in Utrecht.

Musea
- Overzicht van de 15 musea in Utrecht.

Evenementen
- Evenementenkalender Utrecht.

Natuur en recreatie
- Gagelbos.
- Botanische tuinen van de Universiteit van Utrecht.
- De 5.000 m2 grote tuinen van de Hof van Chartreuse, rond 6 monumentale panden uit 14e t/m 20e eeuw, zijn een groene enclave tussen de wijken Overvecht, Ondiep en Zuilen. Eigenares en architect Anke Colijn heeft er in 20 jaar tijd een, zoals ze het noemt, 'Supermarkt voor dieren' van gemaakt, gezien de tientallen diersoorten die hier hun voedsel vinden (o.a. insecten, vlinders, amfibieën en vogels). De tuinen zijn een beperkt aantal dagen per jaar opengesteld voor publiek.

Overnachten
- Hotels in Utrecht en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Utrecht (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeente Utrecht.
- Utrecht Bereikbaar (verkeer).
- Wijk Lunetten o.a. actualiteiten en lokale links.
- Diashow met mooie serie foto's van Utrecht van Rien Bouw.
- Bouwput Utrecht, weblog over de reconstructie van het Stationsgebied.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)