Ter Apelkanaal

Plaats
Dorp
Westerwolde
Westerwolde
Groningen

ter apelkanaal aardappelmeelfabriek [640x480].jpg

Ter Apelkanaal, aardappelmeelfabriek

Ter Apelkanaal, aardappelmeelfabriek

Ter Apelkanaal

Terug naar boven

Status

- Ter Apelkanaal is een dorp in de provincie Groningen, in de streek Westerwolde, gemeente Westerwolde. T/m 2017 gemeente Vlagtwedde.

- Onder het dorp Ter Apelkanaal vallen ook de buurtschappen Jipsingboermussel, Lauderbeetse, LauderzwarteveenSellingerbeetse (voor een klein deel) en Slegge, en, alleen voor de postadressen, het O deel van het Groningse deel van het dorp Zandberg.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermelidngen
1877 Ter Apelerkanaal.

Naamsverklaring
Het dorp is genoemd naar de ligging aan het Ter Apelkanaal, het kanaal tussen Musselkanaal en Ter Apel.

Terug naar boven

Ligging

Dit dorp ligt ZO van Stadskanaal en Musselkanaal, N van Ter Apel, langs het Ter Apelkanaal. Het grenst in het Z (voor het horizontale deel) en het W (voor het verticale deel) aan de provincie Drenthe. Het dorp bestaat in feite uit 3 delen: het horizontale deel is in het N de buurtschap Jipsingboermussel en in het Z het O Groningse deel van de kern Zandberg, beide aangegeven middels witte naamborden onder blauwe borden (komborden) Ter Apelkanaal. Ten derde het eigenlijke dorp zelf, dat als lintbebouwing langs het verticale deel van het kanaal ligt, langs de wegen Ter Apelkanaal West en -Oost.

Terug naar boven

Statistische gegevens

Het dorp Ter Apelkanaal heeft ca. 400 huizen met ca. 1.000 inwoners, dit is inclusief de aantallen voor het deel van het dorp Zandberg dat binnen het formele dorpsgebied ligt.

Terug naar boven

Geschiedenis

In 1765 besluit de stad Groningen een kanaal te laten graven van Bareveld (Z van Veendam en Wildervank) tot aan Ter Apel (nabij de buurtschappen Barnflair en Munnekemoer, waarna het op Drents grondgebied verder gaat als Stads-Compascuum Kanaal), ter bevordering van de ontginning van het hoogveen van het Bourtangermoeras. Het 38 km lange kanaal komt als een lineaal langs de Gronings-Drentse grens te lopen. Het kanaal komt in 1856 gereed.

Door de turfvaart, en later het vervoer van aardappelen voor de aardappelmeelindustrie en stro voor de strokartonfabrieken, is het een drukbevaren kanaal, waar de wachttijden bij de sluizen soms tot enkele uren oplopen. Rond die plekken vestigen zich daarom cafés en winkeltjes. Wat weer leidt tot dorpsvorming van respectievelijk van NW naar ZO de kernen Stadskanaal, Musselkanaal en Ter Apelkanaal.

Tegenwoordig wordt het kanaal ter plekke van deze kernen volgens de atlas betiteld als respectievelijk het Stadskanaal, het Musselkanaal en het Ter Apelkanaal, hoewel volgens inwoners uit de regio het hele kanaal in de praktijk nog altijd Stadskanaal wordt genoemd. In 1877 wordt ook gesproken van het Stads-Ter Apelkanaal.

Door de opkomst van de vrachtwagens en de schaalvergroting in de binnenvaart vanaf begin 20e eeuw, verliest het kanaal vanaf de jaren dertig zijn betekenis als waterweg. In de jaren zeventig zijn er plannen om het kanaal te dempen, maar acties van inwoners weten dit te voorkomen. Tegenwoordig is het kanaal nog in gebruik voor de recreatievaart.

Op Ter Apelkanaal Oost 128 heeft een houten Hervormd kerkje gestaan, dat hier in 1926 is geplaatst (en voorheen in Klazienaveen-Noord heeft gestaan, dat in 1923 de huidige stenen kerk heeft gekregen). Dit kerkje is inmiddels afgebroken.

Van 1924 tot 1935 is er een halte Ter Apelkanaal - Vetstukkenmond geweest aan de spoorlijn Stadskanaal - Ter Apel Rijksgrens. Het stationsgebouw uit 1926 is in 1968 helaas afgebroken.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In juli 2015 is het nieuwe viaduct in de N366 bij Ter Apelkanaal gereed gekomen. Dit is een van de onderdelen uit het grootschalige project om de provinciale weg N366 tussen Veendam en Ter Apel veiliger te maken (waarover je alles kunt lezen op de site N366veilig.nl). Er is een prijsvraag georganiseerd om mensen een passende naam voor het viaduct te laten bedenken. De winnende naam is Klontjebuurt geworden. Zes personen hebben deze naam ingezonden. Er waren in totaal bijna 250 inzendingen. Zij kregen allemaal een ballonvaart aangeboden.

De naam Klontjebuurt is een historische naam. Ter Apelkanaal werd vroeger namelijk als bijnaam Klontjebuurt genoemd. Volgens de overlevering gingen de buurtbewoners geregeld bij elkaar op de koffie en daar ging altijd een klontje kandij in. Anderen beweren juist dat er geregeld iets sterkers in het koffiekopje ging en dat het klontje suiker diende om de alcohol te verdoezelen. De jury vindt Klontjebuurt “een leuke, grappige naam die men snel onthoudt. De combinatie van historie en het grappige maakt het een toepasselijke naam voor dit viaduct.” Jan Boekhoud licht hier nader op toe: "Bie mien opoe in Musselknoal kreeg je hom nait in de kovvie moar stak je hom in de mond, en den de kovvie der langs spuilen." (bron van dat laatste: Dideldom)

Overigens komt de naam Klontjebuurt ook elders binnen de gemeente voor, namelijk als plaatsnaam voor deze buurtschap: Klontjebuurt.

- Bedrijvenpark Zuid-Groningen Ter Apelkanaal is een gemengd terrein, speciaal geschikt voor voedingsmiddelen, agrobusiness en transport. Met Bedrijvenpark Zuid-Groningen beschikt de gemeente Vlagtwedde over een bedrijfslocatie van topniveau. Dit bedrijventerrein is een van de speerpuntlocaties in de provincie Groningen en wordt gerekend tot de economische kernzones. Het is een gezamenlijk initiatief van de gemeenten Vlagtwedde en Stadskanaal en de plaatselijke voedingsmiddelenindustrie Avebe. Dit direct aan het bedrijvenpark grenzende concern biedt te vestigen bedrijven de meest uiteenlopende faciliteiten, variërend van datacommunicatie en levering van energie tot en met de zuivering van water.

- De voormalige vuilstortplaats aan de Schaalbergerweg in Ter Apelkanaal is ruim 8 ha groot. Tussen 1970 en 1993 is hier huisvuil, bouw- en sloopafval en bedrijfsafval uit de gemeente Vlagtwedde gedeponeerd. Daarna is de locatie gesloten en afgedekt met grond. De eigenaren, de gemeente Vlagtwedde en afvalverwerker Van Gansewinkel, hebben in 2016 besloten de plek definitief te saneren en zo te voorkomen dat de troep die daar ligt, kwaad kan. Onderzoek heeft aangetoond dat op sommige plekken net buiten de locatie vooral het giftige zware metaal barium in sterke concentraties in het grondwater aanwezig is. Bij hevige regenbuien zou het barium verder verspreid kunnen worden. Het saneringsplan dat in 2016 is gemaakt, moet dat voorkomen. Het plan omvat het aanbrengen van een zeker 2 meter dikke grondlaag. Die is dikker dan de huidige. Regenwater komt daardoor minder snel in de bodem. Bovendien wordt op die laag productiebos neergezet, waarvan de wortels water opzuigen. Het saneringsplan behelst ook dat regelmatig wordt onderzocht of de maatregelen echt helpen. Op den duur beoogt men middels verkoop van delen van het bos een deel van de investeringen terug te verdienen. (bron: DvhN, 14-1-2016)

Terug naar boven

Bedrijfsleven

- Een grote werkgever in Ter Apelkanaal, qua grondgebied en naar wij vermoeden ook qua aantal werknemers, is het fabriekscomplex van Avebe*, gelegen direct NO van waar de 2 haaks op elkaar staande lintbebouwingen van het dorp een hoek maken. Avebe is in 1919 gestart als ‘Aardappelmeel Verkoop Bureau’. De eerste jaren bevorderen ze de verkoop voor meerdere zelfstandige coöperaties. Halverwege de 20e eeuw introduceren de fabrieken die bij Avebe aangesloten waren nieuwe producten: zetmeelderivaten. Die ontwikkeling krijgt een impuls in 1971, het jaar waarin de fabrieken en het verkoopbureau zich tot één bedrijf ontwikkelen. Het innovatieproces komt dan echt op gang en is sindsdien niet meer opgehouden.

Inmiddels is Avebe uitgegroeid tot een internationale coöperatie met ruim 2500 aangesloten Nederlandse en Duitse leden. De producten van Avebe vinden hun weg naar klanten over de hele wereld. Aardappelzetmeel is nog steeds belangrijk voor hen, maar ze kijken ook verder: ze willen alles uit de aardappel halen wat erin zit. Ze hebben nieuwe technieken ontwikkeld en winnen sindsdien ook hoogwaardige eiwitten uit de aardappel. Hiermee bieden ze onderscheidend vermogen in met name voedingstoepassingen. Ze zien de volgende 100 jaar dan ook vol vertrouwen tegemoet. Tegenwoordig heeft Avebe in Nederland nog vestigingen in Foxhol, Gasselternijveen en Ter Apelkanaal. Nadere informatie over actuele ontwikkelingen op de locatie Ter Apelkanaal vind je in het verslag van het bezoek van leden van het Koninklijk Instituut Van Ingenieurs (KIVI) aan de locatie (2013).
* Het nabijgelegen woonwijkje ligt aan de Avébéweg, dus kennelijk is de bedrijfsnaam ook als Avébé gespeld geweest.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De R.M.M. Classic Motorrace (begin mei) in Ter Apelkanaal omvat demonstraties met klassieke en historische racemotoren. Het gaat hierbij niet meer om wie het snelst is, maar om regelmaat.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Wandelroute De Oude Spoordijk, Ter Apelkanaal (6,5 km).

Terug naar boven

Beeld

- Oude foto's, ansichtkaarten e.d. van Ter Apel en Ter Apelkanaal op Facebook.

- In deze uitzending van het tv-programma Dam Op van RTV Noord (2012) gaat Rob van Dam op bezoek in Ter Apelkanaal, waar hij een aantal inwoners van dit dorp interviewt.

Terug naar boven

Links

- Belangenvereniging: - Wij lezen hier dat er in ieder geval in 2012 nog een Dorpsbelangen Ter Apelkanaal was, maar of zij nog bestaan is ons niet bekend. Wij kunnen namelijk geen berichten vinden van na dit jaar. Dus of ze zijn opgeheven, of men heeft gewoon na dit jaar niets op het internet geplaatst en ze bestaan nog wel. Als iemand weet hoe dit zit, houden wij ons aanbevolen.

- Dorpshuis: - Dorpshuis D'Oale School (Ter Apelkanaal Oost 79) is, zoals de naam al suggereert, oorspronkelijk de lagere school van het dorp geweest. Na de Tweede Wereldoorlog zijn met behulp van Marshall-gelden (wederopbouwgeld, genoemd naar de toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken) op diverse plaatsen in het land o.a. scholen gebouwd. Het grootste deel van het oorspronkelijke schoolgebouw is opgetrokken uit zeer goed Fins grenen hout. Het gebouw verkeert nog altijd in zeer goede staat.

Nadat in 1980 de toenmalige basisschool het pand verliet om een nieuw pand te betrekken op de huidige locatie (Ter Apelkanaal Oost 113a), zijn reeds in 1981 de eerste dorpshuisaktiviteiten ontwikkeld. Na ca. 5 jaar hadden de activiteiten de omvang van het huidige jaarprogramma, dat in hoofdzaak draait op vaste gebruikers en volledig draaiend wordt gehouden door vrijwilligers. Doordat in de beginfase via allerlei subsidiegevers en vooral veel eigen inbreng een goede financiële start kon worden gemaakt in een volledig verbouwd dorpshuis, is het tot op de dag van vandaag gelukt de basis gezond te houden. Naast de vaste gebruikers zijn er ook regelmatig eenmalige activiteiten. Ook is het voor particulieren en verenigingen mogelijk zaalruimte te huren voor vergaderingen. Tevens kun je er een zaal huren voor een feestje. Hiervoor betaal je een vast bedrag per persoon inclusief bediening.

- Onderwijs: - In ieder geval sinds 1876 wordt er al onderwijs gegeven in Ter Apelkanaal, begonnen op de locatie van de huidige autogarage Herbers. Of er voorheen ook al elders in het dorp een schoolgebouwtje stond is niet bekend. In 1888 waren er 118 leerlingen, die les kregen van 2 onderwijzers in 2 lokalen. Van 1950 tot 1980 was er de 'Finse' houten school, nadien verbouwd tot dorpshuis (zie de alinea hierboven). In 1980 komt het huidige gebouw van Basisschool De Klimop gereed. De school heeft momenteel ca. 65 leerlingen.

- Muziek: - De Tiroler Blaaskapel is opgericht in 1979. Na in de eerste jaren op diverse locaties in de omgeving te zijn gehuisvest, oefenen ze nu alweer vele jaren in het dorpshuis van Ter Apelkanaal. Ze treden zeer regelmatig op in verzorgingshuizen, bij Oktoberfeesten, in winkelcentra en op koffieconcerten, en ook in Duitsland. Ook spelen ze jaarlijks op het Fest der Blasmusik in schouwburg De Meenthe te Steenwijk, samen met nog ca. 20 kapellen uit heel Nederland. Het repertoire bestaat voor het grootse gedeelte uit Böhmische en Mährische muziek, beter bekend als Egerländer muziek. Veel polka's en walsen uit de rijke historie van de Volksmusik uit de grensstreek met Tsjechië. - Het nummer van de band Voorheen de Bende mit Pazzipanten "Terug noar Ter Apelkanaal - Zuik mor n aander veur me" gaat zo te zien en horen over een soldaat die terugkeert in zijn dorp.

- Sport: - Tennisvereniging T.C. TAK (= zoals de plaatsnaam Ter Apelkanaal in de volksmond ook wel wordt ingekort).

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Ter Apelkanaal, met foto's van de grafzerken.

Reacties

(2)

Bedankt voor publicatie van deze foto van de Aardappelmeelfabriek in Ter Apelkanaal aan de M en O-weg. Ik weet nog dat er voor het eerst een bord langs deze weg kwam te staan. M en O stond voor Musselkanaal en Omstreken, maar we voelden ons helemaal geen 'omstreken' van Musselkanaal. We waren meer een eigen streek: Jipsingboermussel. Ik ben er als jongen van een jaar of 7-8 (1958-1959) héél vaak langsgefietst. Op weg naar Sellingerbeetse, naar mijn neefje Theo Brünen, oom Hendrik Brünen en tante Liedje, de zus van mijn vader Geert die de boerderij van Schuringa had gekocht. In een kleine kast, een vroegere bedstee, zou mijn opa nog geslapen hebben toen hij knecht was op de boerderij en als veehoeder vanuit Duitsland de grens was overgetrokken. Gistermiddag (21 sept. 2014) kreeg ik in het Boschhuis te Ter Apel een schilderijtje van Herman Kocks met zijn idee van hoe het was op basis van deze foto van deze fabriek in Zuid-Oost Groningen.

Red.:
Bedankt voor het delen van dit prachtige verhaal. Inderdaad is M en O-weg een curieuze naam voor deze weg. Want Musselkanaal is gem. Stadskanaal (vanouds gem. Onstwedde) en dit is toch grondgebied van Ter Apelkanaal, gemeente Vlagtwedde. En wat je al aangeeft: Ter Apelkanaal bestaat in feite uit drie gedeelten en gemeenschappen: Jipsingboermussel N van het kanaal, het Groningse deel van Zandberg Z van het kanaal, en het eigenlijke dorp Ter Apelkanaal langs het verticale deel van het kanaal. Bijzondere grensgevallen dus.

Geplaatst namens Henk Bartelds:
De Aardappelmeelfabriek roept bij mij ook zeer vele herinneringen op. Ik ben opgegroeid in het Stadskanaal. In mijn herinnering loopt het Stadskanaal van iets voorbij Bareveld naar Barnflair en kreeg het niet bij elk lintdorp weer een andere naam.

We leefden met acht personen in een roef van een paar meter bij een paar meter bij ruim minder dan een paar meter. Mijn vader kon er niet rechtop in staan. Meestal waren er minder dan acht personen aan boord, omdat er altijd wel iemand, meestal ik, overboord was gevallen. Ik herinner me dat we nog wel een zeil aan boord hadden, maar de mast was waarschijnlijk opgestookt in de oorlog. We maakten gebruik van een duwboot, hoewel ik ook nog wel paarden op het jaagpad schepen heb zien trekken. In de herfst vervoerden we aardappelen.

De foto toont de oude fabriek van dichtbij. De tweede schoorsteen hoort dan bij de nieuwe fabriek, waar ons schip, de Risico, meestal werd gelost. De aardappelen werden met een grijper (niet zo kleinschalig en zo lek als een mandje als op de kermis) uit het ruim gelost. Als er 's nachts werd gelost dan hoorde ik in mijn bed de stalen grijpermessen over de houten vloerdelen schuren en de volle grijper daarna langs de scheepswand krassen. Als het een beetje waaide, klotsten de golven tegen de scheepsromp mij in slaap.

De aardappelen gingen de fabriek binnen, waarin de machines in beweging werden gehouden door een wirwar van drijfriemen, die door een centrale stoomketel werden aangedreven, en ze kwamen er gemalen weer uit. De gevulde meelzakken waren loodzwaar en ze werden door sterke jongens, vaak boksers, gewichtheffers of worstelaars, opgestapeld.

Mijn vader was schipper, roerganger en matroos. De motorboot duwde ons schip naar de fabriek, maar voor het lege schip waren trekpaarden nodig om het schip achteruit naar het Stadskanaal te trekken. Mijn moeder en ik trokken het trekzeel aan en deden het werk van twee trekpaarden.

Ik weet niet uit welke tijd de foto van de ansichtkaart stamt, maar de aardappelmeelcampagne is duidelijk nog niet begonnen. In 1944 is de fabriek gebombardeerd en in 1951 is de fabriek afgebrand. Ik stond op 3 oktober 1951 's avonds in het donker in Jipsingboermussel bij de klapbrug over de wijk naar de fabriek en zag dat M & O in lichterlaaie stond. Het was een prachtig gezicht. We voeren daarna met onze vracht naar de Oostermoer en met volgende vrachten door de stad Groningen naar de Woudbloem. Woudbloem is enkele weken geleden getroffen door een aardbeving. Ik hoop dat mijn lagere school er nog staat.

Net als Theo Mensen ben ik vaak langs de fabriek naar Sellingerbeetse gefietst, maar dan om er te zwemmen. Bij mij in de klas heeft nog een Wim Mensen gezeten en dat moet welhaast een allernaaste familielid van Theo zijn geweest, want in hun deel van Vlagtwedde woonden maar weinig mensen.

Reactie toevoegen