Arkel

Plaats
Dorp
Giessenlanden
Vijfheerenlanden
Zuid-Holland

arkel_1030_jaar_2013_kopie.jpg

Arkel wordt in 983 voor het eerst vermeld, en heeft daarom in 1983 het 1000-jarig bestaan gevierd. En iedere 5 jaar is er een Feestweek in het dorp, vandaar in 2013: Arkel 1030. (© www.arkel1000.nl)

Arkel wordt in 983 voor het eerst vermeld, en heeft daarom in 1983 het 1000-jarig bestaan gevierd. En iedere 5 jaar is er een Feestweek in het dorp, vandaar in 2013: Arkel 1030. (© www.arkel1000.nl)

arkel_dorpsontwikkelingsplan.jpg

In 2016 is het Dorpsontwikkelingsplan Arkel verschenen.

In 2016 is het Dorpsontwikkelingsplan Arkel verschenen.

arkel_collage.jpg

Arkel, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Arkel, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

arkel_molen_jan_van_arkel.jpg

Molen Jan van Arkel in Arkel is een achtkante korenstellingmolen uit 1852. Tegenwoordig is de molen in gebruik als kantoor. (© Jan Dijkstra, Houten)

Molen Jan van Arkel in Arkel is een achtkante korenstellingmolen uit 1852. Tegenwoordig is de molen in gebruik als kantoor. (© Jan Dijkstra, Houten)

arkel folkertsstraat 1930 [640x480].jpg

Arkel Folkertsstraat 1930

Arkel Folkertsstraat 1930

Arkel-MSD-20100604-199953.jpg

Arkel, jachthaven aan de Linge

Arkel, jachthaven aan de Linge

1-arkel.jpg

Het Merwedekanaal bij Arkel met de Rijksstraatwegbrug.

Het Merwedekanaal bij Arkel met de Rijksstraatwegbrug.

1-arkel_2.jpg

Molen Jan van Arkel in Arkel spiegelt zich in het Merwedekanaal

Molen Jan van Arkel in Arkel spiegelt zich in het Merwedekanaal

1-arkel_3.jpg

Over het Zederikkanaal zien we de achterzijde van de huizen aan de Dam in Arkel.

Over het Zederikkanaal zien we de achterzijde van de huizen aan de Dam in Arkel.

1-akel_4.jpg

Vanaf de Sluisweg in Arkel zien we over de Polder Rietveld.

Vanaf de Sluisweg in Arkel zien we over de Polder Rietveld.

arkel.jpg

De Hervormde kerk van Arkel is een mooie koepelkerk, hij staat aan het Kerkeind en het is een rijksmonument.

De Hervormde kerk van Arkel is een mooie koepelkerk, hij staat aan het Kerkeind en het is een rijksmonument.

ZH gemeente Arkel in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Arkel in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Arkel in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Arkel

Terug naar boven

Status

- Arkel is een dorp in de provincie Zuid-Holland, in de streek Vijfheerenlanden, gemeente Giessenlanden. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1985. Het is het enige Vijfheerenlandse dorp van de gemeente Giessenlanden. De overige kernen van die gemeente liggen in de Alblasserwaard.

- De gemeenten Molenwaard en Giessenlanden hebben de intentie uitgesproken te willen fuseren per 1-1-2019. Volgens veel inwoners van Arkel is dit een kans om een bestuurlijke 'weeffout' uit het verleden te herstellen: immers het dorp hoort niet bij de Alblasserwaard. Om vele redenen zou het logischer zijn om Arkel middels grenscorrectie aan de gemeente Gorinchem toe te voegen. Inwoner Berend Buddingh' zet de argumenten daarvoor op een rijtje in zijn ingezonden brief in Het Kontakt d.d. 25-10-2016.

- Wapen van de voormalige gemeente Arkel.

- Onder het dorp Arkel valt ook de buurtschap Rietveld en een deel van de buurtschap Achterdijk. Ook ‘Arkelsche Dam’ staat in oude bronnen als buurtschap, maar dat betreft het huidige dorp, waarvan de kern vroeger meer zuidelijk lag.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
999 kopie 12e eeuw Arclo, 10e-11e eeuw in Arkloa. De oudste vermelding dateert kennelijk uit 983, want in 1983 heeft het dorp het 1000-jarig bestaan gevierd (d.w.z. het is gebruikelijk dat men dit relateert aan de oudste vermelding, in werkelijkheid zijn plaatsen, zo ook hier, vaak ouder). In het centrum van het dorp is het Plein 983 hiernaar genoemd.

Naamsverklaring
Het tweede deel betekent lo ‘bos’, waarschijnlijk op een oeverwal gelegen. Het eerste deel wordt veelal in verband gebracht met een woord ‘ark’ of ‘arke’, waarmee in de middeleeuwen een omlegging of stuw van stromend water werd aangeduid. De term komt met name voor in verband met molens: een deel van de waterstroom werd naar de molen afgeleid, waar het een rad aan het draaien bracht. Dit rad was soms in een stevig gebouwde, met een boog overdekte doorgang aangebracht en het is denkbaar dat de term ark(e) zijn oorsprong heeft in een dergelijke stenen boog (vergelijk het Latijnse arcus ‘boog’). De rijkdom aan zuurstof van het in beroering gebrachte water trok vissen aan, en een Oudhoogduitse oorkonde maakt melding van loca piscationum ‘visplaatsen’ die in de volkstaal archisteti werden genoemd. Een andere verklaring leidt het eerste deel van Arkel terug op het Germaanse arga* ‘slecht’ met een verscherping -gl- > -kl-.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

Arkel ligt direct N van Gorinchem, aan de Linge en het Zederikkanaal.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Arkel 89 huizen met 589 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 67/458 (= huizen/inwoners) en polder Rietveld 22/131. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 1.500 huizen met ca. 3.500 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

"Arkel is gelegen op en nabij een natuurlijke zandhoogte die de eerste bewoners enige bescherming zal hebben geboden tegen het water dat in deze streek zo’n grote invloed op het leven en werken van de mens heeft gehad. Nog in 1817 en 1820 overstroomden gedeelten van de gemeente. Waarschijnlijk was er al in de Romeinse tijd, maar in elk geval vóór het jaar 1000, sprake van bewoning. De oudste sporen van bewoning zijn nabij de kerk gevonden. De allereerste kerk zou in 641 zijn gebouwd. Daar zijn echter geen bewijzen van. Buitendijks bij die kerk, in de Vrouwenwaard, zou ook de eerste burcht van de Heren van Arkel hebben gestaan. De stenen van deze burcht zijn in de 13e eeuw opnieuw gebruikt, toen zij hun burcht buiten Gorinchem bouwden. Tussen 1449 en 1558 stond op Rietveld het nonnen klooster Mariënhage, ook wel Oudenhage genoemd. Het convent is rond 1558 naar Utrecht verplaatst. De huidige Koepelkerk dateert van 1855.

De Bazeldijk, waaraan het dorp en de voormalige gemeente grotendeels is gelegen, werd door Napoleon verheven tot Heirweg. In 1811 werd de Arkelse dijk opgenomen in de wegenlegger van het Keizerrijk als onderdeel van de route Parijs- Amsterdam. Het scheepvaartverkeer kreeg in de jaren 1823-1825 een betere doorgang bij Arkel doordat, de Zederik werd verbeterd, waardoor het Zederikkanaal ontstond. Na de verbetering en vergroting van het kanaal tussen 1890 en 1893 ging men de waterweg Merwedekanaal noemen. Ook stopte er in die tijd de eerste trein. In het station  was tevens een telegraafstation gevestigd.

De bevolking van Arkel leefde voornamelijk van landbouw en veeteelt. De gemeenteverslagen melden naast een groot areaal aan wei- en hooiland vooral aardappelen, suikerbieten en graan als gewas.  Een proef met bloembollenteelt in de gemeente was geen lang leven beschoren. Daarmee werd in 1910 gestart, maar in 1914 wordt geen bloembollenteelt meer vermeld. Daarnaast waren er blijkbaar veel winkels in Arkel. In 1911 meldt het gemeente verslag “Door het grote aantal winkels levert de winkelnering hier geen bestaan op”.  Industrie was er weinig. In 1921 werden als “fabrieken” gemeld: de stoomgemalen van het Rijk en de Gecombineerde polders Nieuwland en Leerbroek die in de jaren 1870 waren gebouwd. Verder werden genoemd  zuivelfabriek “De Linge” en houtbewerkingsbedrijf H.C. Gaikhorst. In 1921 werd tevens vergunning afgegeven voor de stichting van het bedrijf N.V. Betondak. In 1925 wordt besloten tot elektrificatie van de gemeente en in 1926 wordt de eerste straatverlichting geplaatst. In 1933 wordt de gemeente aangesloten op het drinkwaterleidingnet van De Lingemond uit Leerdam.

Tot 1811 is Arkel en Rietveld een zelfstandige bestuurlijke eenheid, die echter onder zware invloed stond van de stad Gorinchem. Zo oefende de vroedschap van die stad diverse heerlijke rechten uit. Een uit 1805 daterende conceptovereenkomst met Gorinchem spreekt van de uitvoering van de rechtspraak door de schepenen van de stad. Dit was voor de omwenteling van 1795 ook gebruikelijk geweest.  In 1811 werd de gemeente samengevoegd met enkele andere gemeenten tot de nieuwe gemeente Kedichem. Als gevolg van de vaststelling van een provinciaal reglement op het bestuur ten plattelande op 9 oktober 1816 werd deze gemeente weer opgesplitst in de gemeenten Spijk, 'Kedichem en Oosterwijk' en 'Arkel en Rietveld'. Vanaf 1829 was er sprake van Arkel c.a.

Een eigen gemeentehuis had Arkel aanvankelijk niet. Het gemeenteverslag van 1855 meldt: “Het schoolhuis is het eenigste gebouw van de gemeente, want de toren die vroeger mede onder de gemeente eigendommen was gerangschikt, is gebleken niet aan de gemeente maar aan de Hervormde kerk alhier te behooren”. Het Rechthuis van Arkel was aan het begin van de negentiende eeuw gehuisvest bij Gerrit Muilwijk. Hier vonden de raadsvergaderingen plaats. In 1910 kocht de gemeente een uit 1875 daterende woning aan en richtte deze in als gemeentehuis. De secretarie was echter slechts op dinsdag en vrijdag ’s morgens geopend. De gemeente-administratie werd sinds 1909 gezamenlijk gevoerd met de gemeente Kedichem in de gemeentelijke secretarie aldaar. In 1957 ontstond daarover zelfs nog een conflict met de gemeente Kedichem. Toen nam de gemeente Arkel namelijk een nieuw gemeentehuis in gebruik, dat mede voor de administratie van Kedichem zou worden gebruikt. Nu had Arkel nooit betaald voor de dienstverlening door Kedichem, terwijl omgekeerd voortaan wel een vergoeding werd gevraagd.

Voor het onderwijs was er een gemeenteschool. In 1881 werd het oude schoolgebouw en de onderwijzerswoning afgebroken om plaats te maken voor nieuwbouw. In 1916 werd de school ingrijpend verbouwd. Een brandspuit bezat men in Arkel niet. Het gemeenteverslag over 1850 meldt dat zo nodig gebruik werd gemaakt van een spuit uit Gorinchem. In 1895 werd een zuig-pers- brandspuit aangeschaft. Verder waren er toen 3 brandhaken en 20 emmers aanwezig. Tussen 1926 en 1946 werd een brandspuit in samenwerking met de N.V. Betondak gebruikt. Arkel kende een brandweerplicht. Op grond van een plaatselijk verordening werden de brandweerlieden aangewezen. De eerste recreatieve voorziening kreeg Arkel in 1935. Toen opende zwemvereniging De Linge een zwembad op Rietveld." (© Historische Vereniging Arkel en Rietveld)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de volgense instanties en sites:

- Historische Vereniging Arkel en Rietveld. Op hun site vindt u o.a. de pagina Geschiedenis van Arkel. In het pand van de voormalige zuivelfabriek De Linge vindt u verenigingsruimte Het Kaaspakhuis van de Historische Vereniging. Tevens museum. Ook het historisch archief van de voormalige gemeente is hier ondergebracht. Men komt er iedere dinsdagavond bijeen. Ook als bezoeker bent u er dan welkom. In de zomermaanden graag telefonisch een afspraak maken.

- Canon* van Arkel.
* Geschiedenis van een plaats of streek in een aantal - in dit geval 20 - in de geschiedenis van die plaats of streek van belang geweest zijnde thema's.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Van 1921 tot 2011 was de firma Betondak in Arkel actief op het bedrijventerrein tussen Stationsweg / Bazeldijk en het Merwedekanaal. De firma maakte o.a. betonbuizen, trottoirtegels, betonelementen voor woningen, straatkolken, tunnels, lantaarn- en heipalen. Door stagnatie van bouwprojecten in de woningmarkt komt het bedrijf in de problemen. In 2009 wordt de productie stilgelegd, in 2011 sluit het bedrijf definitief zijn deuren. Anno 2016 worden er plannen gemaakt voor herontwikkeling van het terrein. Er is plaats voor ca. 150 woningen. Inwoners en andere betrokkenen wordt gevraagd mee te denken en ideeën aan te leveren. Op de site Betondak Idee vind je actuele informatie over het project. - Betondak Idee op Facebook.

- In 2016 is het Dorpsontwikkelingsplan Arkel verschenen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Arkel heeft 9 rijksmonumenten.

- Arkel heeft 14 gemeentelijke monumenten.

- Hervormde (PKN) Koepelkerk (Kerkeind 29). - Geschiedenis Koepelkerk.

- Rehobothkerk (Gereformeerd PKN), Folkertstraat 10.

- Rk kerk St Franciscus, dr. Dreeslaan 10 (RK gemeenschap “Vicariaat Land van Giessen en Linge”).

- Molen Jan van Arkel (Vlietskade 1004) is een achtkante korenstellingmolen en dateert uit 1852. Het maalbedrijf is tot 1970 in functie geweest. Tegenwoordig is de molen het kantoor van een aantal ondernemers. Op zaterdagen is de molen geopend voor bezoekers.

- De Arkelse Dam is gelegen N van het dorp, aan de Linge en het Zederikkanaal. Hier bevindt zich een sluis (de Zederiksluis, gebouwd 1819) en inrichting om bij hoge waterstanden het water uit het Zederikkanaal in de Linge te lozen.

- Voormalig stoomgemaal aan de Arkelse Dam. De installatie van dit gemaal bevindt zich tegenwoordig in het stoomgemaal van Cruquius.

- Overige bezienswaardige panden: Stationsweg 1, 33, 39 (1764). Klinkert 1. Sluisweg 4. Schotdeuren 44. Dam 1 (voormalig raadhuis), 3, 4, 27. Schoolstraat 8. Kerkeind 9 (1741), 20, 23, 27. Onderweg 30, met op de gevel het wapen van Arkel met zwaan. Vlietskade 34.

- Gevelstenen in Arkel.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Rommelmarkt (op een zaterdag in april).

- Koningsdag.

- Vlooienmarkt: laatste zaterdag van mei.

- Braderie: 1e zaterdag in juli.

- Feestweek Arkel (in september, 1x in de 5 jaar, in de jaren eindigend op 3 en 8). - Feestweek op Facebook. In de jaren dat er geen Feestweek is, zijn er andere evenementen, die je ook onder de links kunt vinden.

- Als het in de winter hard genoeg vriest, kun je in Arkel schaatsen op natuurijs bij IJsvereniging Keulsche Vaart. Jong en ouder genieten hier al sinds 1895 van deze mooie traditie.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Natuurtuin en Vlindertuin De Punt en Wereldwinkel De Punt zijn gevestigd op een stuk grond van ca. 3.500 m2, met bloemen en ecologische moestuin.

- Kringloop Giessenlanden in Arkel wil werken aan een duurzame samenleving en wil investeren in een zorgzame samenleving. Zij gaan voor: hergebruik van producten en het stimuleren daarvan; verkleinen van milieuschade; een werkplek voor mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt; duurzame, gebruikte en kwalitatief goede spullen tegen scherpe prijzen. Je kunt elke dag tijdens openingstijden (maandag 13:00-16:30 uur, dinsdag t/m vrijdag 10:00-16:30 uur, zaterdag 10:00-16:00 uur) producten brengen en natuurlijk ook kopen. De koffie staat klaar in de gezellige leeshoek.

- Openluchtzwembad De Tobbe.

- Markt: vrijdag 8.00-12.30 uur, op Plein 983.

- De speeltuin aan de Fagotstraat is hard aan vervanging en vernieuwing toe. Dat gaat in 2017 gebeuren. Onder de link kun je de vorderingen volgen.

- Watersportvereniging De Gors heeft ruim 400 leden en beheert een jachthaven aan de Linge, waar passanten ook welkom zijn. In de grote haven is ruimte voor 110 boten met een maximum lengte van 12 meter. De kleine haven biedt plaats aan 65 open boten en aan ca. 40 roeibootjes. Verder is er een kano-rek en kan er een beperkt aantal trailers worden gestald. Aan de buitensteiger is tevens plaats voor een aantal boten langer dan 12 meter. Als je alleen een dagtochtje wilt maken, kun je tegen betaling gebruik maken van de trailerhelling.

- Werkgroep Prachtlint heeft in 2016 een plan gemaakt voor beplanting van de bermen van de Vlietskade in Arkel. Sinds de aanleg van het fietspad was dit een erg kale weg. Op 5 november 2016 (de landelijke Natuurwerkdag) hebben ze er struiken en bomen geplant die goed zijn voor vlinders, bijen, vogels en natuurlijk ook mensen.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Arkel van fotograaf Martin Stevens.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Arkel (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Dorpsraad: - Dorpsraad Arkel.

- Onderwijs en kinderopvang: - Basisschool De Lingewaard is de enige school in het dorp, heeft ca. 250 leerlingen, en maakt deel uit van Brede School Lingewaard (BSL). Het gebouw huisvest ook een peuterspeelzaal, kinderopvang, bibliotheek en de dorpskamer. Samen vormen zij 'een wereldschool voor dorpskinderen'.

- Muziek: - Harmoniegezelschap Kunst Na Arbeid.

- Sport: - Voetbalvereniging ASV. - Tennisvereniging. - Motorclub De Bougie (motorcross) is opgericht in 1966. - Volleybalvereniging Via. - Badmintonclub Arkel.

Reactie toevoegen