Acquoy

Plaats
Dorp
Geldermalsen
Betuwe
Gelderland

acquoy_collage_lente.jpg

Het is altijd mooi in Akkooi! (zoals je Acquoy hoort uit te spreken). Bijvoorbeeld in de lente, zoals op deze 'ansichtkaart' (© Jan Dijkstra, Houten)

Het is altijd mooi in Akkooi! (zoals je Acquoy hoort uit te spreken). Bijvoorbeeld in de lente, zoals op deze 'ansichtkaart' (© Jan Dijkstra, Houten)

Acquoy stempels [640x480.jpg

Acquoy heeft eerder in de 19e en 20e eeuw ook nog Acquoi en Acquoij geheten, getuige dit stempelboek van de PTT. Er was ook nog heel even een spelling Akkooi maar die is nooit echt doorgebroken. Kennelijk was men toch te zeer gehecht aan de oude spelling.

Acquoy heeft eerder in de 19e en 20e eeuw ook nog Acquoi en Acquoij geheten, getuige dit stempelboek van de PTT. Er was ook nog heel even een spelling Akkooi maar die is nooit echt doorgebroken. Kennelijk was men toch te zeer gehecht aan de oude spelling.

Acquoy (2).jpg

Acquoy aan de Linge, de langste rivier van Nederland binnen de landsgrenzen.

Acquoy aan de Linge, de langste rivier van Nederland binnen de landsgrenzen.

Acquoy.jpg

De toren van de kerk van Acquoy staat echt zo scheef. Een extra bijzondere speling van het lot in dit kader is dat op het kerkhof mevrouw Cornelia Pisa begraven ligt... Deze curieuze combinatie is natuurlijk een leuke toeristische trekker voor het dorp.

De toren van de kerk van Acquoy staat echt zo scheef. Een extra bijzondere speling van het lot in dit kader is dat op het kerkhof mevrouw Cornelia Pisa begraven ligt... Deze curieuze combinatie is natuurlijk een leuke toeristische trekker voor het dorp.

Acquoy (4).jpg

Over de smalle dijk van de Linge verlaten we Acquoy.

Over de smalle dijk van de Linge verlaten we Acquoy.

acquoy_fort_asperen.jpg

Het imposante torenfort Fort bij Asperen ligt inderdaad bij, maar niet in Asperen. Gezien het grensverloop ter plekke valt het fort namelijk nog net onder buurdorp Acquoy. Hoe dat precies zit kun je lezen onder het kopje Bezienswaardigheden.

Het imposante torenfort Fort bij Asperen ligt inderdaad bij, maar niet in Asperen. Gezien het grensverloop ter plekke valt het fort namelijk nog net onder buurdorp Acquoy. Hoe dat precies zit kun je lezen onder het kopje Bezienswaardigheden.

Acquoy

Terug naar boven

Status

- Acquoy is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Betuwe (en daarbinnen in de Tielerwaard), gemeente Geldermalsen. T/m 1977 gemeente Beesd.

- Beschrijving en afbeelding van het dorpswapen van Acquoy. Het dorp heeft ook een dorpslied/volkslied. Het 45-toerenplaatje met aan de ene kant dit Dorpslied en aan de andere zijde de Hymne van Acquoy, is eind jaren zeventig opgenomen in de kerk van Deil en gezongen door het Nederlands Hervormd Kerkkoor (versterkt met dorpsstemmen).

- Onder het dorp Acquoy valt ook een deel van de buurtschap Diefdijk.

Terug naar boven

Naam

Uit te spreken als
Akkooi.

Oudere vermeldingen
1305 in den lande van Accoy, 1329 an de side van Eckoy, 1340 Ackoye, 1379 in den gherichte van Eckoye, 1386 tot Akoeyen, ca. 1405 ad 1287 vanden goede van Akoyen, 1419 Acoye, Acoeye, 1425 Ackoy, 1427 Acquoy. In de 19e en 20e eeuw zien we o.a. de spellingen Acquoi, Acquoij en Acquoy. In 1883 is er een spellingswijziging geweest waarbij plaatsen meer conform de uitspraak werden gespeld. Dit dorp ging toen Akkooi heten. Ook in 1936 is een soortgelijke plaatsnamenlijst uitgebracht waarbij eveneens de spelling Akkooi werd gepropageerd. Deze spelling is echter nooit echt doorgebroken, en vandaag de dag is het weer als vanouds Acquoy (waardoor velen het foutief als Akwoi uitspreken. In de regio wordt het ook wel gekscherend op zijn Frans uitgesproken als Akwà). De afbeelding elders op deze pagina illustreert middels afdrukken van poststempels welke spellingen (het postkantoor van) dit dorp zoal heeft gehad.

Naamsverklaring
Betekent ooi 'land aan een waterloop' met onbekend eerste deel. Vroeger werd ten onrechte gedacht aan een persoonsnaam Akke. Het eerste deel kan niet uit het Germaans worden verklaard. Misschien - als kasteelnaam - een vernoeming naar Akko in Israël met toegevoegd ooi? Volgens Van der Aa(1) is Acquoy in 1140 door Jan VIII, Heer van Arkel, gebouwd, nadat hij van zijn kruistocht naar het Heilig Land was teruggekeerd.(2)

Familienaam
Er zijn ook families met een achternaam die naar deze plaats verwijst. Zeker in de 19e eeuw of eerder werden niet alleen plaatsnamen maar ook familienamen vaak gespeld (en in het bevolkingsregister genoteerd) zoals ze werden uitgesproken, zoals men dacht dat het goed was, en kom je ook daar allerlei spelvarianten tegen. Zo zien we op grafzerken in buurdorp Rhenoy personen met de achternaam Van Akooy en iemand met de achternaam Van Akooij.

Terug naar boven

Ligging

Acquoy ligt O van Leerdam en Asperen, W van Beesd en Rhenoy.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Acquoy 50 huizen met 352 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 250 huizen met ca. 600 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Mogelijk is de nederzetting begin 12e eeuw gesticht door Jan VIII, Heer van Arkel, maar dit verhaal is even onbewijsbaar als vaag. Vast staat wel dat de heerlijkheid, later baronie Acquoy door het huwelijk van Anna van Egmond met prins Willem van Oranje (in 1551) verbonden werd met het geslacht Oranje-Nassau. Tot op de dag van vandaag is een van de vele titels van koningin Beatrix die van Barones van Acquoy. Sinds 1991 hangt het wapen van het dorp in de Amsterdamse Nieuwe Kerk.

Op 28 oktober 1585 is in Acquoy Cornelius Jansen (Jansenius) geboren, hoogleraar in de godgeleerdheid, bisschop van Ieper, schrijver van het postuum verschenen boek Augustinus en grondlegger van het jansenisme, dat streefde naar hervorming van de kerk op katholiek-traditionele grondslag. Zijn geboortehuis, op Lingedijk 106, staat er nog steeds. Helaas is dit ter plekke nergens aan te herkennen.

- Nadere informatie over de geschiedenis van Acquoy (naar onderen scrollen tot je bij dit deel bent, of zoeken met ctrl-f).

- Artikelen over Acquoy op de site Geschiedenis Geldermalsen.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Bestemmingsplan Acquoy (2009).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Acquoy heeft 13 rijksmonumenten.

- Door een orkaan tezamen met hagel in 1674 blijft er maar één schip over van de Catharinakerk. In 1844 maakt het inmiddels zwaar verwaarloosde restant plaats voor de huidige zaalkerk, tegenover het bekoorlijke Polderhuisje. De 14e-eeuwse Kempisch laatgotische kerktoren staat 115 centimeter uit het lood, maar verzakt al jaren niet meer. Door regelmatig buiten haar oevers te treden haalde de Linge al tijdens de bouw van de toren de grond onder diens voeten weg. Kruiend ijs deed er ook geen goed aan. Pas in 1844 kon het dorp opgelucht ademhalen, toen de toren van zijn derde geleding werd ontdaan en ook nog eens werd losgekoppeld van de kerk. Vanwege zijn scheefheid wordt deze kerktoren 'de Betuwse toren van Pisa' genoemd.

Een extra bijzondere speling van het lot in dit kader is dat op het kerkhof mevrouw Cornelia Pisa begraven ligt, echtgenote van dominee N.H. Kuipéri, geboren in 1877, overleden in 1941. Haar man, gestorven in 1946, rust in hetzelfde graf. De locatie trekt veel fotografen die beide (toren en het graf van mevr. Pisa) op de foto willen zetten. Het kerkhofje telt 19 zerken, één grafsteen in de kerkmuur (familie Tengnagell) en een paar handenvol stenen stompjes. Daar hebben nooit zerken op gezeten. Dit kerkhof is opgevolgd door de begraafplaats aan de Achterweg.

- Het Polderhuis, een van de trouwlocaties in de gemeente Geldermalsen, staat oostelijk van de kerk, schuin tegenover de ingang. Het uit 1619 daterende gebouwtje fungeerde eerst als schepenstoel; er werd recht gesproken door de schout en 7 schepenen. Na 1795, het jaar waarin Acquoy bij Holland werd gevoegd, werd het onderkomen voor het polderbestuur. vandaar de huidige naam. In 1830 is het herbouwd in 19e-eeuwse stijl met bepleisterde muren.

- Fort bij Asperen (Langendijk 60) valt, in tegenstelling tot wat de naam doet vermoeden, niet onder het gelijknamige dorp, hoewel het er dicht tegenaan ligt, maar onder buurdorp Acquoy. Asperen is namelijk gemeente Lingewaal en Acquoy gemeente Geldermalsen, en de grens tussen deze gemeenten loopt hier direct W van het fort. Het fort ligt daarom in het uiterste westpuntje van de gemeente Geldermalsen (overigens gaan beide gemeenten in 2019 op in de nieuwe gemeente West Betuwe).

Fort bij Asperen is een zogeheten torenfort en is gebouwd vanaf 1840. In de Nieuwe Hollandse Waterlinie, waar het fort deel van uitmaakt, werden vaak torenforten gebouwd. De toren is van zwaar metselwerk (de buitenmuren zijn 1,5 meter dik) en heeft een doorsnede van 33 meter. Het fort bestaat uit 3 verdiepingen en de indeling bestaat uit 3 schillen. In de kern is een licht- en luchtkoker van 5 meter doorsnee, die door alle verdiepingen heen gaat. Daaromheen ligt een ringvormig vertrek: de gang. In de buitenste schil liggen de vertrekken. Fort bij Asperen is omgeven door een gracht en is bereikbaar via een houten brug.

In 2015 is een restauratie van het fort gereed gekomen (kosten: ca. 3,5 miljoen euro). Zo is de aarden laag op het dak van het fort verwijderd, is metselwerk hersteld, zijn rottende houten delen vervangen en zijn maatregelen genomen om verdere scheurvorming te voorkomen. Verder zijn de wallen rondom het fort gerestaureerd en is er een nieuwe houten brug aangelegd.

Eveneens in 2015 is een glazen koepel geplaatst op de lichtschacht van Fort Asperen. Deze verhindert dat de regen binnendringt, maar is tegelijk zo open dat vleermuizen goed naar hun winterverblijf kunnen vliegen. De koepel is een bijzonder kunstwerk geworden. De ca. 300 glazen dakpannen van de koepel zijn gemaakt door schoolkinderen uit de omgeving. De dakpannen hangen in een stevige en mooie constructie van hout en staal. Vanaf beneden zie je alle glazen kunstwerken. En als je op het dak staat kun je de prachtige houten koepel met alle glaskunst bewonderen.

Sinds 1985 presenteerde Stichting KunstFort Asperen hier eigentijdse kunst op een monumentale plek; spraakmakende exposities in een decor van militair erfgoed en het landschap van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Per 1-1-2018 is deze stichting opgeheven. Sindsdien ligt de verantwoordelijkheid voor het beheer en de exploitatie van het fort en de Taveerne weer in handen van eigenaar Staatsbosbeheer.

Fort bij Asperen met tentoonstellling is geopend van vrijdag t/m zondag van 11.00-17.00 uur. De Taveerne - waar je terecht kunt voor een hapje en drankje - is gevestigd in de houten genieloods van het fort. De genieloods is onder architectuur verbouwd tot inspirerende locatie met de uitstraling van een grand café. Op het terras kijk je uit op een van de meest pittoreske plekken aan de Linge. De Taveerne is geopend van woensdag t/m zondag van 11.00-17.00 uur. Van april t/m september geven de rondleiders van Fort bij Asperen, afwisselend op de zaterdag- of zondagmiddag, een rondleiding in het Fort. Specifieke kunstrondleidingen voor groepen worden ook op aanvraag gegeven.

- Het aan de Diefdijk - officieel: Acquoyseweg 1 - gelegen, onder het dorpsgebied van Acquoy vallende stoomgemaal De Oude Horn uit 1863 is in 2011 gerestaureerd. Ook de naastgelegen sluis met bijbehorende kademuren is hersteld. Bijzonder aan het stoomgemaal zijn onder andere de Oegstgeester dakpannen en het naastgelegen schutsluisje. Bij de restauratie zijn o.a. de 3.000 kg wegende sluisdeuren vervangen. De sluisdeuren hebben geen functie meer. Wel zijn er luiken in gemaakt waar het water doorheen kan stromen.

De van oorsprong civiele sluis had ten tijde van het functioneren van de Hollandse Waterlinie ook een militaire betekenis. De sluis kon worden ingezet om het overstromingswater dat in de Culemborgerwaard was ingelaten als barrière tegen de vijand, na de oorlogsdreiging weer op de Linge af te voeren. Sinds 1977 biedt het gemaal onderdak aan de ambachtelijke glasblazerij van Bernard Heesen.

- De geschilderde zonnewijzer aan het voormalige Schepenhuis Huis Overlinge (Lingedijk 86) uit 1761 is in 2016 gerestaureerd. Hoe oud de zonnewijzer zelf is, is niet meer te achterhalen. De oudste afbeeldingen stammen uit begin 20e eeuw.

- De voormalige Hervormde pastorie uit ca. 1860 is in 2016 verbouwd.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- De Langendijk wordt niet geasfalteerd. Het college van de gemeente Geldermalsen vindt de cultuurhistorische waarde van de dijk in de huidige onverharde staat te groot. Dat heeft zij in 2009 besloten. Het bochtige, onverharde dijkje vormt de verbinding tussen Fort Asperen en het dorp Acquoy. De Langendijk is opgenomen in het provinciale fietsnetwerk en is daardoor van toeristisch belang. Vandaar dat ambtenaren van de gemeente Geldermalsen plannen maakten om de dijk te asfalteren. Na advies van landschapsdeskundigen besloot het college de dijk in de huidige staat te laten.

"Uit landschappelijk oogpunt heeft het college besloten niet tot asfaltering van de dijk over te gaan. Dat past daar gewoon niet; de cultuurhistorische waarde zou verloren gaan. Het is een van de weinige onverharde wegen in Geldermalsen. Die moeten we koesteren", aldus wethouder A.R. van Doorn. Om de vele fietsers toch ter wille te zijn en de dijk ook voor het landbouwverkeer goed berijdbaar te houden, gaat de gemeente het grind vaker controleren op oneffenheden.

Terug naar boven

Beeld

- Oude foto's, ansichtkaarten e.d. van Acquoy op Facebook.

- Foto's van hoogstamfruitbomen in Acquoy.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Acquoy (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Sport: - Inwoners van Acquoy die willen voetballen, kunnen terecht bij v.v. Rhelico in Rumpt. - Schaakvereniging Acquoy. - Hengelsportvereniging De Ruisvoorn.

- Zorg: - De Kooise Zorgboerderij.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Acquoy, met foto's van de grafzerken.

Reactie toevoegen