Acquoy

Plaats
Dorp
West Betuwe
Betuwe
Gelderland

acquoy_collage_lente.jpg

Het is altijd mooi in Akkooi! (zoals je Acquoy hoort uit te spreken). Bijvoorbeeld in de lente, zoals op deze 'ansichtkaart'. (© Jan Dijkstra, Houten)

Het is altijd mooi in Akkooi! (zoals je Acquoy hoort uit te spreken). Bijvoorbeeld in de lente, zoals op deze 'ansichtkaart'. (© Jan Dijkstra, Houten)

Acquoy stempels [640x480.jpg

Acquoy heeft eerder in de 19e en 20e eeuw ook nog Acquoi en Acquoij geheten, getuige dit stempelboek van de PTT. Er was ook nog even een spelling Akkooi, maar die is nooit echt doorgebroken. Kennelijk was men toch te zeer gehecht aan de oude spelling.

Acquoy heeft eerder in de 19e en 20e eeuw ook nog Acquoi en Acquoij geheten, getuige dit stempelboek van de PTT. Er was ook nog even een spelling Akkooi, maar die is nooit echt doorgebroken. Kennelijk was men toch te zeer gehecht aan de oude spelling.

Acquoy (2).jpg

Acquoy aan de Linge, de langste rivier van Nederland binnen de landsgrenzen

Acquoy aan de Linge, de langste rivier van Nederland binnen de landsgrenzen

Acquoy.jpg

De toren van de kerk van Acquoy staat echt zo scheef. Een extra bijzondere speling van het lot in dit kader is dat op het kerkhof mevrouw Cornelia Pisa begraven ligt... Deze curieuze combinatie is natuurlijk een leuke toeristische trekker voor het dorp.

De toren van de kerk van Acquoy staat echt zo scheef. Een extra bijzondere speling van het lot in dit kader is dat op het kerkhof mevrouw Cornelia Pisa begraven ligt... Deze curieuze combinatie is natuurlijk een leuke toeristische trekker voor het dorp.

Acquoy (4).jpg

Over de smalle dijk van de Linge verlaten we Acquoy

Over de smalle dijk van de Linge verlaten we Acquoy

acquoy_fort_asperen.jpg

Het imposante torenfort Fort bij Asperen ligt inderdaad bij, maar niet in Asperen. Gezien het grensverloop ter plekke, valt het fort namelijk nog net onder buurdorp Acquoy. Hoe dat precies zit, kun je lezen onder het kopje Bezienswaardigheden.

Het imposante torenfort Fort bij Asperen ligt inderdaad bij, maar niet in Asperen. Gezien het grensverloop ter plekke, valt het fort namelijk nog net onder buurdorp Acquoy. Hoe dat precies zit, kun je lezen onder het kopje Bezienswaardigheden.

Acquoy

Terug naar boven

Status

- Acquoy is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Betuwe, gemeente West Betuwe. T/m 1977 gemeente Beesd. In 1978 over naar gemeente Geldermalsen, in 2019 over naar gemeente West Betuwe.

- Beschrijving en afbeelding van het dorpswapen van Acquoy. Het dorp heeft ook een dorpslied/volkslied. Het 45-toerenplaatje met aan de ene kant dit Dorpslied en aan de andere zijde de Hymne van Acquoy, is eind jaren zeventig opgenomen in de kerk van Deil en gezongen door het Nederlands Hervormd Kerkkoor (versterkt met dorpsstemmen).

- Onder het dorp Acquoy valt ook een deel van de buurtschap Diefdijk.

Terug naar boven

Naam

Uit te spreken als
Akkooi.

Inwoners
Een inwoner van dit dorp is een Kooise. Ook wordt het gebruikt als bijvoeglijk naamwoord in eigennamen. Zo is er bijvoorbeeld een Kooise Dorpsraad.

Oudere vermeldingen
1305 in den lande van Accoy, 1329 an de side van Eckoy, 1340 Ackoye, 1379 in den gherichte van Eckoye, 1386 tot Akoeyen, ca. 1405 ad 1287 vanden goede van Akoyen, 1419 Acoye, Acoeye, 1425 Ackoy, 1427 Acquoy. In de 19e en 20e eeuw zien we naast laatstgenoemde spelling onder andere de spellingen Acquoi en Acquoij. In 1883 is er een spellingwijziging geweest waarbij plaatsen meer conform de uitspraak werden gespeld. Dit dorp ging toen Akkooi heten. Ook in 1936 is een soortgelijke plaatsnamenlijst uitgebracht waarbij eveneens de spelling Akkooi werd gepropageerd. Deze spelling is echter nooit echt doorgebroken, en vandaag de dag is het weer als vanouds Acquoy (waardoor velen het foutief als Akwoi uitspreken. In de regio wordt het ook wel gekscherend op zijn Frans uitgesproken als Akwà). De afbeelding elders op deze pagina illustreert met afdrukken van poststempels welke spellingen (het postkantoor van) dit dorp zoal heeft gehad.

Naamsverklaring
Betekent ooi 'land aan een waterloop' met onbekend eerste deel. Vroeger werd ten onrechte gedacht aan een persoonsnaam Akke. Het eerste deel kan niet uit het Germaans worden verklaard. Misschien - als kasteelnaam - een vernoeming naar Akko in Israël, met toegevoegd ooi? Volgens Van der Aa(1) is Acquoy in 1140 door Jan VIII, Heer van Arkel, gebouwd nadat hij van zijn kruistocht naar het Heilig Land was teruggekeerd.(2)

Familienaam
Er zijn ook families met een achternaam die naar deze plaats verwijst. Zeker in de 19e eeuw of eerder werden niet alleen plaatsnamen, maar ook familienamen vaak gespeld (en in het bevolkingsregister genoteerd) zoals ze werden uitgesproken, zoals men dacht dat het goed was en kom je ook daar allerlei spellingvarianten tegen. Zo zien we op grafzerken in buurdorp Rhenoy personen met de achternaam Van Akooy en iemand met de achternaam Van Akooij.

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Acquoy ligt O van de stad Leerdam en het dorp Asperen en W van de dorpen Beesd en Rhenoy.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Acquoy 50 huizen met 352 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp circa 250 huizen met circa 600 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Mogelijk is de nederzetting begin 12e eeuw gesticht door Jan VIII, Heer van Arkel, maar dit verhaal is even onbewijsbaar als vaag. Vast staat wel dat de heerlijkheid, later Baronie Acquoy door het huwelijk van Anna van Egmond met prins Willem van Oranje (in 1551) verbonden werd met het geslacht Oranje-Nassau. Tot op de dag van vandaag is een van de vele titels van koningin Beatrix die van barones van Acquoy. Sinds 1991 hangt het wapen van het dorp in de Amsterdamse Nieuwe Kerk.

Op 28 oktober 1585 is in Acquoy Cornelius Jansen (Jansenius) geboren, hoogleraar in de godgeleerdheid, bisschop van Ieper, schrijver van het postuum verschenen boek Augustinus en grondlegger van het jansenisme, dat streefde naar hervorming van de kerk op katholiek-traditionele grondslag. Zijn geboortehuis, op Lingedijk 106, staat er nog steeds. Helaas is dit ter plekke nergens aan te herkennen.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de volgende literatuur en sites:

- In oktober 2018 is het boek ‘Baronie van Acquoy’ verschenen, geschreven door de sinds 2008 in het dorp woonachtige Acquoyse predikant Henk Dijk. De schrijver doet een aantal opmerkelijke wetenswaardigheden uit de geschiedenis van zijn dorp uit de doeken. Zo ontdekte hij dat de scheve kerktoren het resultaat is van een constructiefout bij de bouw in de 15e eeuw. Zijn boek verhaalt over het dorp vanaf ver voor de jaartelling. "De invloed van de Batavieren en de Romeinen komt zeker aan bod, maar vanaf het jaar 780 wordt het echt interessant. Het dorp viel toen onder het gebied Teisterbant, dat lag tussen Tiel en Vlaardingen. Het was in handen van heersers uit Duitsland, Dietz genaamd. De verwantschap met de familie Nassau en de latere Oranjes is terug te vinden in het Wilhelmus: ben ik van Dietzen bloed", aldus Dijk.

In overdrachtspapieren uit 1520 ontdekte Dijk dat er in het dorp een burcht met een voorburcht heeft gestaan. Voordien was dat niet bekend omdat er geen tekeningen van zijn. "Tekeningen van kastelen zijn er pas vanaf 1600, toen kwamen er rondtrekkende tekenaars, maar het kasteel in dit dorp was toen al verdwenen, waarschijnlijk vernield tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten. De voorburcht stond op de plek van het huidige Huize Acquoy en was met een brug verbonden met de burcht die weer op een zogeheten motteheuvel stond. Die is in de jaren zeventig weggeëgaliseerd in het kader van de ruilverkaveling. Als je goed kijkt, kun je zien dat er een rond gebouw met een doorsnee van circa 45 meter heeft gestaan.”

Dijk ontdekte ook dat het dorp fungeerde als een ‘vrijdorp’. Minder bekend als vrijsteden als Vianen en Culemborg, wel met dezelfde werking: "Mensen konden hier hun toevlucht zoeken en werken om hun schulden elders af te betalen. Ik heb getracht het verhaal wetenschappelijk, maar ook breed leesbaar te maken. De achterliggende wetenschappelijke voetnoten komen later beschikbaar voor verder onderzoek, want er liggen nog veel vragen die nader onderzocht zouden kunnen worden. Ik denk dat er dan nog meer verrassende feiten op tafel komen.” Het boek is verkrijgbaar via de Vrienden van Acquoy. (bron: Nieuwsblad Geldermalsen)

- "Door mijn onderzoek naar de geschiedenis van de familie Verstegen kwam ik veel interessante informatie tegen over de geschiedenis van Acquoy. Zo ontdekte ik onder andere dat de hertogen, graven, baronnen en heren uit de omgeving van dit dorp een belangrijke rol hadden in de opstand tegen koning Filips II van Spanje, en hoe de beeldenstorm tot stand kwam. Onder de link vind je onder het menu Historie een tiental artikelen van mijn hand over de geschiedenis van het dorp en omgeving. Ik wens je veel leesplezier. A.F. Verstegen."

- Nadere informatie over de geschiedenis van Acquoy (naar onderen scrollen tot je bij dit deel bent, of zoeken met Ctrl-F).

- Artikelen over Acquoy op de site Geschiedenis Geldermalsen.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Bestemmingsplan Acquoy (2009).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Acquoy heeft 13 rijksmonumenten.

- In 1026 wordt Teisterbant - zie daarvoor verder het hoofdstuk Geschiedenis - door de bisschop van Utrecht verdeeld onder leenheren, die ieder een stuk grond krijgen en daar een kasteel mogen bouwen. Als je destijds een kasteel bouwde, bouwde je ook een kerk. Die oorspronkelijk middeleeuwse kerk van Acquoy wordt, net als de domkerk van Utrecht, op 1 augustus 1674 getroffen door een storm. Ook hier stort het hele middenschip in en blijft de toren staan. Men kerkt vervolgens in het koor. In 1844 maakt het inmiddels zwaar verwaarloosde restant plaats voor de huidige zaalkerk, tegenover het bekoorlijke Polderhuisje.

De 14e-eeuwse Kempisch-laatgotische kerktoren staat 115 centimeter uit het lood, maar verzakt al jaren niet meer. Door geregeld buiten haar oevers te treden haalde de Linge al tijdens de bouw van de toren de grond onder diens voeten weg. Kruiend ijs deed er ook geen goed aan. Pas in 1844 kon het dorp opgelucht ademhalen toen de toren van zijn derde geleding werd ontdaan en ook nog eens werd losgekoppeld van de kerk. Wegens zijn scheefheid wordt deze kerktoren 'de Betuwse toren van Pisa' genoemd.

Een extra bijzondere speling van het lot in dit kader is dat op het kerkhof mevrouw Cornelia Pisa begraven ligt, echtgenote van dominee N.H. Kuipéri, geboren in 1877, overleden in 1941. Haar man, gestorven in 1946, rust in hetzelfde graf. De locatie trekt veel fotografen die beide (de toren en het graf van mevrouw Pisa) op de foto willen zetten. Het kerkhofje telt 19 zerken, een grafsteen in de kerkmuur (familie Tengnagell) en een paar handenvol stenen stompjes. Daar hebben nooit zerken op gezeten. Dit kerkhof is opgevolgd door de begraafplaats aan de Achterweg.

- De voormalige Hervormde pastorie uit ca. 1860 is in 2016 verbouwd.

- Fort bij Asperen (Langendijk 60) valt, in tegenstelling tot wat de naam doet vermoeden, niet onder het gelijknamige dorp, hoewel het er dicht tegenaan ligt, maar onder buurdorp Acquoy, dat tot en met 2018 onder de gemeente Geldermalsen viel. Asperen viel tot en met 2018 onder de gemeente Lingewaal. De grens tussen deze gemeenten liep hier direct W van het fort. Het fort ligt daarom in het uiterste westpuntje van de voormalige gemeente Geldermalsen (beide gemeenten zijn in 2019 opgegaan in de nieuwe gemeente West Betuwe).

Fort bij Asperen is een zogeheten torenfort en is gebouwd vanaf 1840. In de Nieuwe Hollandse Waterlinie, waar het fort deel van uitmaakt, werden vaak torenforten gebouwd. De toren is van zwaar metselwerk (de buitenmuren zijn 1,5 meter dik) en heeft een doorsnede van 33 meter. Het fort bestaat uit drie verdiepingen en de indeling bestaat uit drie schillen. In de kern is een licht- en luchtkoker van vijf meter doorsnee die door alle verdiepingen heen gaat. Daaromheen ligt een ringvormig vertrek: de gang. In de buitenste schil liggen de vertrekken. Fort bij Asperen is omgeven door een gracht en is bereikbaar via een houten brug.

In 2015 is een restauratie van het fort gereedgekomen (kosten: circa 3,5 miljoen euro). Zo is de aarden laag op het dak van het fort verwijderd, is metselwerk hersteld, zijn rottende houten delen vervangen en zijn maatregelen genomen om verdere scheurvorming te voorkomen. Verder zijn de wallen rondom het fort gerestaureerd en is er een nieuwe houten brug aangelegd.

Eveneens in 2015 is een glazen koepel geplaatst op de lichtschacht van Fort Asperen. Deze verhindert dat de regen binnendringt, maar is tegelijk zo open dat vleermuizen goed naar hun winterverblijf kunnen vliegen. De koepel is een bijzonder kunstwerk geworden. De circa 300 glazen dakpannen van de koepel zijn gemaakt door schoolkinderen uit de omgeving. De dakpannen hangen in een stevige en mooie constructie van hout en staal. Van beneden af zie je alle glazen kunstwerken. En als je op het dak staat kun je de prachtige houten koepel met alle glaskunst bewonderen.

Sinds 1985 presenteerde Stichting KunstFort Asperen hier eigentijdse kunst op een monumentale plek; spraakmakende exposities in een decor van militair erfgoed en het landschap van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Per 1-1-2018 is deze stichting opgeheven. Sindsdien ligt de verantwoordelijkheid voor het beheer en de exploitatie van het fort en De Taveerne weer in handen van eigenaar Staatsbosbeheer.

Fort bij Asperen, met tentoonstellling, is geopend van vrijdag t/m zondag van 11.00-17.00 uur. De Taveerne - waar je terecht kunt voor een hapje en drankje - is gevestigd in de houten genieloods van het fort. De genieloods is onder architectuur verbouwd tot inspirerende locatie met de uitstraling van een grand café. Op het terras kijk je uit op een van de meest pittoreske plekken aan de Linge. De Taveerne is geopend van woensdag t/m zondag van 11.00-17.00 uur. Van april tot en met september geven de rondleiders van Fort bij Asperen, afwisselend op de zaterdag- of zondagmiddag, een rondleiding in het Fort. Specifieke kunstrondleidingen voor groepen worden ook op aanvraag gegeven.

- Het aan de Diefdijk - officieel: Acquoyseweg 1 - gelegen, onder het dorpsgebied van Acquoy vallende stoomgemaal De Oude Horn, uit 1863, is in 2011 gerestaureerd. Ook de naastgelegen sluis met bijbehorende kademuren is hersteld. Bijzonder aan het stoomgemaal zijn onder andere de Oegstgeester dakpannen en het naastgelegen schutsluisje. Bij de restauratie zijn onder andere de 3.000 kg wegende sluisdeuren vervangen. De sluisdeuren hebben geen functie meer. Wel zijn er luiken in gemaakt waar het water doorheen kan stromen.

De van oorsprong civiele sluis had ten tijde van het functioneren van de Hollandse Waterlinie ook een militaire betekenis. De sluis kon worden ingezet om het overstromingswater dat in de Culemborgerwaard was ingelaten als barrière tegen de vijand, na de oorlogsdreiging weer op de Linge af te voeren. Sinds 1977 biedt het gemaal onderdak aan de ambachtelijke glasblazerij van Bernard Heesen.

- Het Polderhuis, een van de trouwlocaties in de gemeente Geldermalsen, staat oostelijk van de kerk, schuin tegenover de ingang. Het uit 1619 daterende gebouwtje fungeerde eerst als schepenstoel: er werd recht gesproken door de schout en zeven schepenen. Na 1795, het jaar waarin Acquoy bij Holland werd gevoegd, werd het onderkomen voor het polderbestuur, vandaar de huidige naam. In 1830 is het herbouwd in 19e-eeuwse stijl, met bepleisterde muren.

- De geschilderde zonnewijzer aan het voormalige Schepenhuis Huis Overlinge (Lingedijk 86), uit 1761, is in 2016 gerestaureerd. Hoe oud de zonnewijzer zelf is, is niet meer te achterhalen. De oudste afbeeldingen stammen uit begin 20e eeuw.

Terug naar boven

Evenementen en activiteiten

- Activiteitenagenda Acquoy.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- De Langendijk wordt niet geasfalteerd. Het college van de gemeente Geldermalsen vindt de cultuurhistorische waarde van de dijk in de huidige, onverharde staat daarvoor te groot. Dat heeft deze in 2009 besloten. Het bochtige, onverharde dijkje vormt de verbinding tussen Fort Asperen en het dorp Acquoy. De Langendijk is opgenomen in het provinciale fietsnetwerk en is daarom van toeristisch belang. Vandaar dat ambtenaren van de gemeente Geldermalsen plannen maakten om de dijk te asfalteren. Na advies van landschapsdeskundigen besloot het college de dijk in de huidige staat te laten.

"Uit landschappelijk oogpunt heeft het college besloten niet tot asfaltering van de dijk over te gaan. Dat past daar gewoon niet; de cultuurhistorische waarde zou verloren gaan. Het is een van de weinige onverharde wegen in Geldermalsen. Die moeten we koesteren", aldus wethouder A.R. van Doorn. Om de vele fietsers toch ter wille te zijn en de dijk ook voor het landbouwverkeer goed berijdbaar te houden, gaat de gemeente het grind vaker controleren op oneffenheden.

Terug naar boven

Beeld

- Oude foto's, ansichtkaarten en dergelijke van Acquoy op Facebook.

- Foto's van hoogstamfruitbomen in Acquoy.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Acquoy (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Acquoy.

- Belangenverenigingen: - Op initiatief van een aantal inwoners is op 6 november 2017 de Vereniging Kooise Dorpsraad opgericht (te bereiken via de in de vorige alinea gelinkte dorpssite). Dankzij de dorpsraad is het mogelijk om gemakkelijker te werken aan vragen, problemen en suggesties van de inwoners. Ook biedt de dorpsraad meer mogelijkheden en slagkracht om bij de gemeente aan te kloppen en ook zijn er financiële middelen waarop zo gemakkelijker aanspraak kan worden gemaakt. De dorpsraad is er voor het gezamenlijk belang van de Kooisen. Iedereen die in Acquoy woont en kiesgerechtigd is kan lid worden van de vereniging. Aan het lidmaatschap zijn geen kosten verbonden.

- Vrienden van Acquoy is een los verband van actieve mensen uit het dorp die graag energie steken in het dorp, waardoor inwoners elkaar beter leren kennen. Heb je een vraag of opmerking voor de Vrienden, stuur dan een mailtje naar [email protected]. Wil je graag op de hoogte gehouden worden van de activiteiten van de Vrienden, schrijf je dan in voor hun nieuwsbrief.

- Dorpshuis: - Verenigingsgebouw De Schakel (Lingedijk 60). Als je informatie wilt over de mogelijkheden en activiteiten van De Schakel, kun je bellen met Riet den Hartog, tel. 06-27588436.

- Sport: - Inwoners van Acquoy die willen voetballen, kunnen terecht bij v.v. Rhelico in Rumpt.

- Schaakvereniging Acquoy is opgericht in 1948. De vereniging is aangesloten bij de Stichts Gooise Schaakbond en heeft circa 25 leden. Elke maandagavond (uitgezonderd in de maanden juli en augustus) wordt gespeeld voor het interne kampioenschap. De avonden vinden plaats in verenigingsgebouw De Schakel en beginnen om 20.00 uur. Er wordt gespeeld met een bedenktijd van 1 uur en 30 minuten per persoon. Wie wil kennismaken met de vereniging kan enkele avonden vrijblijvend bijwonen. Graag wel even van tevoren aanmelden via het contactformulier.

- Hengelsportvereniging De Ruisvoorn in Acquoy is opgericht in 1971. De vereniging heeft in 1989 een aanlegsteiger tegenover Dorpshuis De Schakel in gebruik mogen nemen, waar plaats is voor 25 boten. Ook heeft de vereniging de mogelijkheid enkele vissersboten aan te leggen in 'het wiel', een uitstulping van de oude rivierarm (iets noordwestelijker gelegen). Hoewel vissen een buitensport is, komen de leden ook regelmatig in De Schakel bijeen om te kaarten. Zo is de kaartclub nauw verbonden met de vissersclub.

- Zorg: - "De Kooise Zorgboerderij in Acquoy ontvangt op de doordeweekse dagen gemiddeld 15 volwassen cliënten per dag die ons komen helpen met alle werkzaamheden op en rond de boerderij. We noemen ze daarom ook wel onze hulpboeren. Op zaterdag zijn onze hulpboeren kinderen met een beperking. De hulpboeren helpen mee met alle voorkomende klussen op de zorgboerderij, zoals het voeren van de dieren, schoonmaken van de hokken of het onderhouden van de natuur. Er zijn verschillende plaatsen waar we gedurende de dag aan het werk zijn. Bij mooi weer zijn we graag buiten aan de gang, maar in de winter kunnen we gelukkig ook de warmte van de houtkachel opzoeken in de broodschuur en de werkplaats."

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Acquoy, met foto's van de grafzerken.

Reactie toevoegen