Asperen

Plaats
Dorp
Lingewaal
Betuwe Tielerwaard
Gelderland

asperen_collage.jpg

Asperen, collage van stadsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Asperen, collage van stadsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

asperen voorstraat 1905 [640x480].jpg

Asperen Voorstraat 1905

Asperen Voorstraat 1905

Asperen.jpg

Het stadje Asperen bereikt.

Het stadje Asperen bereikt.

Asperen..jpg

Stadsgezicht Asperen gezien over de rivier de Linge.

Stadsgezicht Asperen gezien over de rivier de Linge.

IMG_8096.jpg

De Hervormde Sint Catharinakerk  uit 1460 in Asperen.

De Hervormde Sint Catharinakerk uit 1460 in Asperen.

ZH gemeente Asperen in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Asperen in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Asperen in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Asperen

Terug naar boven

Status

- Asperen is een dorp* in de provincie Gelderland, in de streek Betuwe, gemeente Lingewaal. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1985.
* De plaats heeft weliswaar ooit stadsrechten gekregen en wordt daarom om nostalgische redenen soms nog altijd stad genoemd. Maar wij kwalificeren plaatsen op grond van de huidige geografische en maatschappelijke realiteit, en in dat opzicht is het gangbaar om een plaats alleen stad te noemen als die een zekere grootte en regionale verzorgingsfunctie heeft. Tenzij men lokaal erg aan de kwalificatie hecht. Maar we zien ook door inwoners de kwalificatie dorp regelmatig gebruikt worden, dus houden wij dat aan. De plaats is qua grootte, voorzieningen en maatschappelijk ook zeer vergelijkbaar met overige dorpen in de gemeenter zoals Herwijnen en Vuren.

- Wapen van de voormalige gemeente Asperen.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
893 (kopie 1222) en 1317 Asperen, laat 11e eeuw Asporon.

Naamsverklaring
Moeilijk te verklaren. Omdat de plaats aan de Linge ligt, is wel als verklaring aangedragen een afleiding van aspa 'esp' met een waternaamsuffix arô*-, maar dit is zeer onzeker. Anders hasp- 'kromming, buiging, haak'. Een vergelijking met Asperden (Duitsland), 2e helft 11e eeuw Asporthon, dat wordt geduid als een collectief bij een waternaam Aspurô*, leidt voor Asperen tot de betekenis 'nederzetting aan de Aspurô*'.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

Asperen ligt direct Z van Leerdam en grenst in het N en O aan de rivier de Linge. De Linge vormt N van de stad de grens met de provincie Zuid-Holland.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de gemeente Asperen, die slechts de gelijknamige plaats omvat, 191 huizen met 1.147 inwoners. In dat jaar valt een deel van de plaats ook nog onder de gemeente Herwijnen (met 25 huizen en 156 inwoners). Tegenwoordig heeft het dorp ca. 1.400 huizen met ca. 3.200 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Evenals dit voor de andere nabijgelegen stadjes aan de Linge geldt, moet ook de stadsstichting van Asperen in het licht van de middeleeuwse regionale machtspolitiek worden gezien: de stad als Hollands steumpunt tegenover Gelre. De datum van stadsrechtverlening is niet precies bekend, evenmin is duidelijk door wie dit is verleend. Een doorgaans met het stadsrecht verbonden privilege als de aanleg van vestingwerken, lijkt aan het begin van de 14e eeuw aanwezig te zijn geweest: een ‘poort’ te Asperen is in 1313 bekend. Een eeuw eerder stond er al een kerk op de plaats van de huidige gotische kerk aan het eind van de Voorstraat, zoals uit opgravingen is gebleken.

Bepalend voor de plattegrond zijn een drietal min of meer evenwijdig lopende straten; de Voorstraat, de Achterstraat en de Middelweg. Deze straten zijn door enkele dwarsstraten onderling verbonden. De Voorstraat is aangelegd op de Lingedijk, de twee andere straten zijn buitendijks aangelegd, waartoe het terrein is opgehoogd. Hoogteverschillen tussen de dijk en de terreinen aan weerszijden daarvan zijn nog steeds zichtbaar. Vooral tussen de dijk en het binnendijkse gebied is dat verschil aanzienlijk. De buitendijkse aanleg heeft op tamelijk regelmatige wijze plaatsgevonden, waarbij per straat sprake is geweest van het uitzetten van erven met een vaste diepte, voor zover de erven niet werden afgesneden door de schuin op het stratenplan staande stadsmuur.

De erven tussen de Minstraat en Achterstraat, en tussen de Achterstraat en stadswal hebben een uitzonderlijk grote diepte van ca. 90 m. Langs de achtererven van de huizen aan de Voorstraat liep aan de buitendijkse zijde een smal watertje, de Minstroom, die buiten de stad met de Linge in verbinding stond. Dit stroompje, waarvan de laatste resten wegens vervuiling in 1933 zijn gedempt en dat sindsdien Minstraat heet, kan worden gezien als het restant van een zijarm van de Linge.

Evenals bij de overige stadjes in de Vijfheerenlanden, maakte aanvankelijk een kasteel onderdeel uit van de nederzetting; in het geval van Asperen is wellicht sprake geweest van twee kastelen. Het in 1299 voor het eerst genoemde huis Wadenborch stond in de westelijke ‘punt’ van de stad, ter plaatse van het huidige gemeentehuis. Mogelijk stond nabij de voormalige Gellicumse poort aan de zuidzijde van de stad een versterkt huis dat in 1460 werd gesloopt. Niet geheel duidelijk is of dit huis geïdentificeerd mag worden met het uit het begin van de 14e eeuw bekende Lingestein.

Tot ver in de 20e eeuw is de structuur van de stad niet veranderd. Kenmerkend voor die structuur was de dichte bebouwing aan beide zijden van de Voorstraat, de eenzijdig bebouwde Minstraat en de veel schaarsere bebouwing in het overige gebied. Volgens de 17e- en 18e-eeuwse kaarten waren op de onbebouwde erven volop boomgaarden aanwezig. Pas in de loop van de 20e eeuw raken de meeste onbebouwde erven bebouwd. Waar dit overwegend met vrijstaande huizen plaatsvond (Middelweg, Achterstraat) en de ruime erven als (moes)tuin in stand bleven, is meer van een landelijk dan van een stedelijk beeld sprake. In de jaren vijftig en zestig komt een woonwijkje met enkele nieuw aangelegde straten in het noordelijk deel van de stad tot stand. Pas ver na de Tweede Wereldoorlog vindt buiten het omveste gebied uitbreiding van bebouwing in de vorm van woonwijken plaats.

De geringe omvang van de stad als ook het lange tijd ontbreken van uitbreidingen en andere ruimtelijke ontwikkelingen wijzen op een bescheiden economische basis van het stadje. De ligging aan de Linge heeft nauwelijks geleid tot handel of scheepvaartactiviteiten van enig belang; aanlegplaatsen voor de schepen waren dan ook slechts in beperkte mate aanwezig. Tot in de 20e eeuw is de agrarische sector dominant geweest: daarin speelde van de 17e eeuw tot in de 19e eeuw de paardenfokkerij en -handel een belangrijke rol.

De boerenbedrijven lagen in de stad, de landerijen bevonden zich in de Tielerwaard, die door de lage ligging en de situering in het inundatiegebied oostelijk van de linie Diefdijk - Lingedijken, nauwelijks voor bewoning geschikt was. Nog in 1930 was ca. 30 procent van de stedelijke bevolking werkzaam in de landbouw. Tot voor kort bestond in Asperen de voor Nederland tamelijk unieke situatie van een hoofdstraat (Voorstraat) die aan een zijde vrijwel geheel uit boerderijen bestond: in 1950 lagen in de stad nog 60 boerenbedrijven, in 1968 20 en in 1983 ca. 10 nog als zodanig functionerende boerderijen. Deze sterke achteruitgang is bevorderd door de ruilverkaveling Tielerwaard-West, waardoor in dat gebied tal van nieuwe vestigingsplaatsen voor boeren zijn geschapen en de bedrijven de stad verlaten om zich gunstiger ten opzichte van de landerijen te vestigen. (bron: 'De Vijfheerenlanden met Asperen, Heukelum en Spijk'. Catharina van Groningen, uitg. Rijksdienst voor de Monumentenzorg / SDU, 1989)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Asperen, kun je terecht bij de volgende instantie, site en literatuur:

- Geschiedenis van de bebouwingsontwikkeling van Asperen, plus beschrijving van de monumentale panden en objecten.

- Vereniging Oud-Asperen. De vereniging beheert o.a. Museum Oud Asperen, gevestigd in een kleine 19e-eeuwse arbeiderswoning, die zoveel mogelijk in de oorspronkelijke staat is teruggebracht.

- Geschiedenis van Asperen (naar onderen scrollen op de pagina tot je bij deze plaats bent of zoeken met ctrl-F).

- Het boek 'Beschreiving van de Stad en Baronnie Asperen, vertoonende haare oudheid, gebouwen, hooge en verdere regeering enz.' (Martinus Beekman, 406 pag., 1745) is via de link ook online te lezen. Het is even wennen, want het is wel in de spelling van die tijd...

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Asperen heeft 7 rijksmonumenten.

- Asperen heeft 16 gemeentelijke monumenten.

- Beschrijving van de monumentale panden in Asperen, plus beschrijving van de ontwikkeling van de nederzetting.

- Catharinakerk van de Hervormde Gemeente Asperen. Tot de inventaris van de Catharinakerk behoort sinds 2010 een monumentaal orgel dat in 1894 is gebouwd door J.F. Witte uit Utrecht, afkomstig uit de gesloopte Noorderkerk te Rotterdam.

- Gereformeerde kerk uit 1892. - Site Gereformeerde Kerk.

- Molen De Haas.

- De Noorder Lingesluis, een dubbele waaiersluis, is in 2011 gerestaureerd. De sluizen maken deel uit van het historische verdedigingswerk de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De waaiersluis is een uitvinding van Jan Blanken, Inspecteur-Generaal bij Rijkswaterstaat ten tijde van Napoleon. Door een speciale constructie kunnen de deuren van een waaiersluis ook tegen de stroming in worden geopend of gesloten. Als de waaiersluizen worden gesloten stremt het water in de Linge. Zo kon het omringende land onder water worden gezet om de opmars van de vijand te stuiten.

In de hele wereld zijn nog slechts 7 waaiersluizen te vinden. De dubbele waaersluis in Asperen is zelfs nog de enige in de hele wereld. De Nieuwe Hollandse Waterlinie is hier nog volledig intact. Dat maakt de kracht en werking van het verdedigingswerk goed zichtbaar. Fort Asperen, de Wapenplaats en Fort Nieuwe Steeg beschermden met hun vuurkracht het systeem van sluizen en andere waterwerken. De ligging aan de slingerende Linge, de uiterwaarden en de fruitboomgaarden maakt van de sluizen bovendien een zeer attractieve plek.

De imposante 20.000 kilo wegende en 7,5 meter hoge sluisdeuren zijn in 2016 vernieuwd. Maar om ze opnieuw te kunnen maken moesten ze wel eerst worden opgemeten. Daarvoor wilde men ze uit het water tillen, maar dat bleek niet te kunnen zonder ze onherstelbaar te beschadigen. En zolang de nieuwe deuren nog niet klaar zijn moesten ze nog wel hun werk kunnen blijven doen. Daarom zijn ze met hulp van duikers opgemeten.

- Heb jij je ook altijd afgevraagd waar de 'brug die nergens naartoe gaat' aan de Nieuwe Zuiderlingedijk voor dient of diende? Die brug hoort ook bij de Hollandse Waterlinie. Het is een duiker/keersluis, waarmee de Asperense Wetering, die onder de dijk loopt, kon worden afgesloten en geopend om in tijd van oorlog de Westelijke Tielerwaard onder water te zetten.

- Kunstfort Asperen ligt nog net op grondgebied van buurdorp Acquoy en wordt daarom aldaar beschreven.

- Nationaal Autominiatuurmuseum Minidome van Berndt Roelvink is het enige autominiatuurmuseum in Nederland en zelfs in Europa. De collectie van Roelvink (1946) die er op zijn 7e mee is begonnen, omvat inmiddels ca. 7.000 miniatuurauto's. Met o.a. oude Budgie-toys, Burago, Corgi-toys, Danbury mint, Dinky-toys, Duvi, Franklin mint, Gama, Husky, Lion-car, Lone-star, Majorette, Matchbox, Mebetoys, Mercury, Metosul, Norev, Pilen, Polistil, Politoys, Schuco, Solido, Spot-on etc.

- Als je komend vanuit Leerdam over de Lingebrug niet linksaf gaat over de Oude Zuiderlingedijk naar Asperen, maar rechtsaf over diezelfde dijk, kom je in een bijna onbebouwde bijna-enclave van Asperen, een landelijke 'taartpunt' omsloten door de provincialeweg in het O, de Linge in het W en Kasteel Heukelum in het Z. Op deze idyllische locatie vind je beeldentuin Land en Beeld, gevestigd bij een voormalig stoomgemaal. Ernst Löwensteyn en Helen Stenfert Kroese laten hier zien dat het mogelijk is om met bescheiden financiële middelen en met respect voor de omgeving een landschapstuin van 15.000 m2 te creëren waar rozen bloeien, fruitbomen groeien en je door brede lanen kunt wandelen. Waar kunst en omgeving samensmelten tot een unieke beeldentuin.

Trial en error hebben de afgelopen jaren geleerd dat de natuur het wint van traditionele borders. Doorzettingsvermogen van henzelf, vrienden en familie hebben ervoor gezorgd dat er hagen en struiken zijn geplant die nu onderdeel zijn geworden van het landschap. Advies van experts heeft geleerd welke flora zich thuis voelt op het land. Kortom: handelen in samenhang met de natuurlijke oorsprong van het gebied. Hierdoor ontwikkelt zich een landschap met cultuurwaarde voor nu en voor de toekomst. Enkele tientallen kunstenaars presenteren er hun werk. Zowel de kunstenaars als de werken zijn aan (on)regelmatige verandering onderhevig. Een wandeling - denk aan goede wandelschoenen en bij regenachtig weer aan waterdicht schoeisel! - door de parktuin is een ware ontdekkingstocht door de wereld van de moderne driedimensionale kunst. De beeldentuin is alleen te bezichtigen op afspraak (tel. 06-21908504). Entreeprijs €7,50 incl. koffie/thee en iets lekkers.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Koffiebar Overstag organiseert jaarlijks een Nieuwjaarsduik in het Wiel. Deelnemers kunnen zich laten sponsoren. De opbrengst is voor Voedselbank Leerdam.

- Feestweek rond Koningsdag.

- Jaarmarkt (op een zaterdag in mei).

- Op de laatste zaterdag van juni is er de Oldtimer Toertocht (met ca. 100 auto's van minimaal 25 jaar oud), georganiseerd door Nationaal Autominiatuurmuseum Minidome. De auto's maken een tocht van ca. 90 km door de regio. Ook als toeschouwer is dit natuurlijk al een belevenis om te bekijken.

- Speelweek (laatste week van de zomervakantie).

- Sinterklaas.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Rondwandeling Asperen - Heukelum - Asperen (15 km).

- Het Galgenwiel, gelegen tussen de Leerdamseweg en de Oude Zuiderlingedijk, is een binnenmeer dat in 1658 na een dijkdoorbraak is ontstaan.

- In de bossen Z van de Nieuwe Zuiderlingedijk houdt Staatsbosbeheer een hoger waterpeil aan om bijvoorbeeld puperreigers, waterrallen en blauwborsten te verleiden in dit gebied te broeden. Dat gebeurt door het water uit de Linge, dat in de nabijgelegen vijvers is gepompt, door middel van een windmolen naar het omringende bos te sturen. Daardoor ontstaat een echt moerasbos waar orchideeën en bevers kunnen leven.

Terug naar boven

Beeld

- Oude foto's en ansichtkaarten van Asperen op Facebook.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Asperen (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Dorpshuis: - Dorpshuis EMM.

- Onderwijs en kinderopvang: - Basisschool De Zandheuvel. - Basisschool De Open Poort. - BSO Fortkanjers.

- Muziek: - Muziekvereniging Ad Astra is opgericht in 1898. De vereniging bestond aanvankelijk alleen uit een fanfareorkest, en is later uitgebreid met een leerlingenorkest, een slagwerkgroep en dweilorkest Ad Bloastra.

- Sport: - VV Asperen (voetbal). Een aparte club daarbinnen zijn de Asperen All Stars, in 2011 overgekomen vanuit Rhelico. - Paardensportvereniging De Waddesteijnruiters. - Volleybalvereniging WHV (Wij Houden Vol) heeft tegenwoordig ook een afdeling WHV Beach; bij zwembad De Wiel is een beachveld aangelegd. - Ook de Gymnastiekvereniging heet WHV en dat staat ook hier voor 'Wij Houden Vol'. Dat de vereniging het al lange tijd volhoudt, blijkt uit het oprichtingsjaar; 1946. De vereniging is er voor zowel meisjes als jongens. Er is al peutergym vanaf 3 jaar. Ontzettend leuk en erg belangrijk voor de motorische ontwikkeling van je kind. Ook is er de mogelijkheid om deel te nemen aan selectietrainingen indien het kind daar de capaciteiten voor heeft. - Hengelaarsvereniging Asperen heeft het visrecht op een drietal viswateren in Asperen: de vliet aan de Perendreef, de Kasteelvijver en de Galgenwiel.

- Overige verenigingen: - v.p.ka. en o. Nieuw Leven is een zogeheten 'kleindiervereniging'. De mysterieuze letters voor de naam blijken te staan voor 'Vereniging voor Pluimvee en Konijnen Asperen en Omstreken'. De vereniging is er voor alle jonge 'kleine' dieren die jaarlijks worden geboren. Jaarlijks organiseert Nieuw Leven de evenementen Jongdierendag (2e zaterdag in september), Clubtentoonstelling (3e vrijdag in november) en - al sinds 1952 - de Sinterklaasintocht (de zaterdag na de 3e vrijdag in november, oftewel de dag na de Clubtentoonstelling).

- Zorg: - Thomashuis Asperen biedt mensen met een verstandelijke en/of meervoudige beperking een veilige en huiselijke omgeving. - GGZ-instelling Yulius heeft een aantal huizen voor beschermd wonen in Asperen.

- Genealogie: - Doop-, Trouw- en Lidmatenregisters Asperen 1636-1812. - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Asperen, met foto's van de grafzerken.

Reactie toevoegen