Gulpen
Onderdelen
lokatie
Status
- Gulpen is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Gulpen-Wittem. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1998.
- Onder het dorp Gulpen vallen ook de buurtschappen Berghem, Billinghuizen, Crapoel, Euverem, Gracht Burggraaf, Landsrade, Pesaken en Waterop. Ingber zou je ook nog als buurtschap van Gulpen kunnen zien, maar dat wordt over het algemeen toch als autonoom dorp beschouwd. Dat is in tegenstelling tot de andere buurtschappen van Gulpen ook een formele woonplaats met een eigen postcode en plaatsnaam in het postcodeboek.
- Wapen van de voormalige gemeente Gulpen.
Naam
In het Limburgs
Volgens Veldeke: Gulpe, volens de plaatsnaamborden: Gullepe.
Oudere schrijfwijzen
1161 kopie midden 13e eeuw Golepe, vóór 1172 kopie eind 12e eeuw Golopia, eind 12e eeuw kopie 14e eeuw Golpene.
Naamsverklaring
Betekent ‘nederzetting aan de waternaam Gulp’, een bijrivier van de Geul. Gulp, dat voortkomt uit Gulja-apa*, betekent ‘geul-rivier’.(1)
* Gereconstrueerde vorm.
Ligging
Gulpen ligt ZO van Valkenburg, bij een knooppunt van vijf beekdalen: Geul (2x), Gulp, Eijserbeek en Sinselbeek. De Gulp ontspringt overigens in Henri-Chapelle (België).
Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Gulpen 339 huizen met 2.080 inwoners, verdeeld in dorp Gulpen 136/932 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Berghem 9/47, Crapoel 5/25, Landsrade 12/58, Pesaken 24/160, Euverem 24/123, Billinghuizen en Waterop 30/145, Terlinden (ged.) 6/41, Reijmerstok 57/324 en Ingber 36/225.
- Per 1 januari 1982 is de gemeente Gulpen in het kader van de gemeentelijke herindeling opgeheven, gelijk weer opgericht en als volgt samengesteld:
van Gulpen: 2.047 hectare met 4.227 inwoners;
van Wijlre: 987 hectare met 2.709 inwoners (dat betrof het dorp Wijlre en de buurtschappen Elkenrade, Etenaken en Stokhem);
van Margraten: 6 hectare met 8 inwoners.
- Per 1 januari 1999 is de gemeente Gulpen opgeheven en opgegaan in de nieuwe gemeente Gulpen-Wittem met 3.076 hectare, 3.104 huizen en 7.803 inwoners.
- Tegenwoordig heeft het dorp Gulpen ca. 2.000 huizen met ca. 4.300 inwoners.
Geschiedenis
Gulpen is een van de oudste nederzettingen in Zuid-Limburg, die al dateert van vóór het begin van onze jaartelling. In de tijd van de Romeinen lag Gulpen bij het kruispunt van de heirwegen Maastricht-Aken en Luik-Heerlen. Gelegen in het dal van de Geul, vlakbij de vrij steil omhooggaande helling van het dal en dichtbij het punt waar de zijbeken Gulp, Eijserbeek en Selzer- of Sinselbeek in de Geul stromen, was Gulpen vroeger een plek van grote strategische waarde.
Dat er in Gulpen al in de Romeinse tijd sprake was van bewoning, blijkt uit de restanten van een Romeins heiligdom die er gevonden zijn. Bij een doorwaadbare plaats in de Geul van de weg van Maastricht naar Aken werd in de vroege Middeleeuwen een 'motte' gebouwd. Het is de voorganger van kasteel Neubourg dat na 1288 gebouwd werd.
Gulpen is een Karolingisch koningsgoed. In een akte van juni 1226 bevestigt keizer Frederik II dat keizer Hendrik II (tussen 1002 en 1024) delen van Gulpen heeft geschonken aan het Mariastift te Aken. Bij Gulpen behoorde toen ook het dorp Margraten, dat 'Gulpen op de Berg' werd genoemd.
Gulpen behoorde in de Middeleeuwen tot de heerlijkheid Rode: het Land van 's-Hertogenrade. Na de Limburgse Successieoorlog (1288, Slag bij Woeringen) werd de hertog van Brabant ook Heer van Rode. Gulpen behoort vanaf dan tot de landen van Overmaze. Na de Tachtigjarige Oorlog komt bij de verdeling tussen Spanje en de Republiek der Verenigde Nederlanden in 1661 (het Partagetractaat), Gulpen in handen van de Republiek. Gulpen wordt de hoofdplaats van het Staatse gedeelte dat ook Kerkrade, Holset, Lemiers, Vaals en Vijlen omvatte. In de Franse Tijd (1795-1815) fungeert Gulpen als kanton in het Departement van de Nedermaas.
De tramweg die vroeger Maastricht met Vaals verbond, liep achter kasteel Neubourg over een 600 meter lange en 22 meter hoge brug over het Gulpdal. Na 1945 zijn brug en tramweg opgeruimd. Het tramemplacement was het huidige busstation in het centrum van Gulpen. (5)
Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Gulpen, kunt u terecht bij Heemkundevereniging Galopia.
Bezienswaardigheden
- St. Petruskerk.
- Begraafplaats met toren.
- Hervormde kerk.
- Kasteel Neubourg.
- Neubourgermolen.
- Gulperberg met Mariamonument en missiekruis.
- Het vakwerkhuis aan de Molenweg dateert uit de eerste helft van de 18e eeuw. Het was eigendom van de laatste gravin van kasteel Neubourg. Na jarenlang in vervallen staat te hebben verkeerd, is het pand in 2000-2001 grondig gerestaureerd. Bij de restauratie is het vrijwel met de grond gelijk gemaakt en opnieuw opgebouwd.
Jaarlijkse evenementen
- Bij de Moutainbiketoertocht Gulpen (januari) kunt u kiezen uit de afstanden 30, 50 of 70 km.
- De Nacht van Gulpen (weekend in juni) is een jaarlijks grootschalig en pittig wandelevenement, waarvoor maanden van tevoren al wordt getraind. Dat moet ook wel, want de lengte van deze wandeltocht is maar liefst 70 kilometer...
- Zomeravondfeesten (vier avonden in juli).
- Trekkertrekwedstrijden (op een zondag in juli).
- De Gulpener Bierfeesten (derde weekend in augustus) is een openluchtfestijn met muziek en braderie.
- Sint Hubertus Jaarmarkt (op een zaterdag begin november).
Landschap, natuur en recreatie
- Langs de Geul ter hoogte van Gulpen kunt u de zeldzame ijsvogel aantreffen, het ‘blauwe juweel van het Geuldal’. Het maakt zijn nestpijpen in de steile oeverwanden en voedt zich met kleine vis, die het na een duikvlucht vanaf een overhangende boomtak aan zijn snavel spietst. Verder vindt u hier onder meer kwikstaarten en aalscholvers.
- Een verharde holle weg, de Ingbergrachtweg, slingert zich naar beneden vanuit Ingber Gulpen in. Het is een ingeslepen graft of grub. Als het regent, wordt de grub weer een beek...
Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Gulpen (online te boeken).
- Hotels in Gulpen en omgeving (online te boeken).
Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Gulpen (online te bestellen).
Links
- Wietsebeukske (moppenboekje) in het Gulpens, door Hub Beckers.
- Overzicht van in Gulpen begraven personen.
Nieuwe reactie inzenden