Wijlre

Status
- Wijlre is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Gulpen-Wittem. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1981. In 1982 over naar gemeente Gulpen, in 1999 over naar gemeente Gulpen-Wittem.
- Wapen van de voormalige gemeente Wijlre.
- Onder het dorp Wijlre vallen ook de buurtschappen Beertsenhoven, Berghof, Elkenrade (dat weliswaar een eigen postcode met plaatsnaam heeft en daarmee formeel een aparte 'woonplaats' is), Kapolder en Stokhem.
- De voormalige buurtschap Etenaken (in het Limburgs: Eëtenake) is aan (het noorden van) Wijlre vastgegroeid, dus onderdeel van het dorp Wijlre geworden en daarmee redelijkerwijs niet meer als buurtschap te beschouwen. Er staat ter plekke nog wel een (wit) plaatsnaambord Etenaken. De naam is ontstaan uit Atiniacas*, ‘nederzetting toebehorend aan de Germaanse persoon Ato’.(1362) In 1840 omvatte de buurtschap Etenaken 65 huizen met 416 inwoners.
* Gereconstrueerde vorm.

Naam
In het Limburgs
Wielder.
Uitspraak van de Nederlandstalige naam
Wielre.
Oudere schrijfwijzen
Wylre, 1217 Wilre, 1894 Wilre, 1901 Wijlré, 1903 Wijlre.
Naamsverklaring
De naam is ontstaan uit het Romaanse vîllâre, dat voortkomt uit vîllâ, ‘boerderij’. (2362)

Ligging
Wijlre ligt N van Gulpen, ZO van Schin op Geul.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Wijlre 295 huizen met 1.656 inwoners, verdeeld in dorp Wijlré 80/420 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Etenaeken 65/416, Kandel 4/16, Schonborn 22/142, Opschomer 1/8, Ransdaal (ged.) 15/77, Elkenraad 21/116, Bertzenhoven 10/50, Stockem 25/114, Hastadt 3/9, Keutenberg 12/69, Bergh 3/34, Schulder of Schuiler 22/100, Iseren (ged.) 5/36, Wolf 5/32 en Gasthuis 2/17.
- Per 1 januari 1982 is de gemeente Wijlre opgeheven en als volgt verdeeld:
naar Gulpen: 987 hectare met 2.709 inwoners;
naar Margraten: 303 hectare met 371 inwoners (= Gasthuis, Scheulder en Wolfshuis);
naar Valkenburg aan de Geul: 179 hectare met 331 inwoners (= Schoonbron).
naar Voerendaal: 430 hectare met 275 inwoners.
De gemeente Wijlre had per de opheffingsdatum ca. 3.700 inwoners.
- Tegenwoordig heeft het dorp Wijlre ca. 1.200 huizen met ca. 3.000 inwoners.

Geschiedenis
Wijlre is ontstaan als nederzetting bij een waterkasteel aan de Geul, het tegenwoordige Kasteel Wijlre. De oudste vermelding is uit 1040: Hendrik III schonk toen Wijlre aan zijn nicht Ermengardis.

Wijlre was tot 1794 een vrije rijksheerlijkheid binnen het Duitse Rijk en maakte (evenals de vrije rijksheerlijkheid Wittem) deel uit van de Westfaalse Kreis. Vandaar ook de Duitse adelaar in het wapen van Wijlre. Dat wapen, dat oorspronkelijk het wapen van de familie Van Wachtendonck was, wordt nu nog gebruikt door de uit het begin van de 14e eeuw stammende brouwerij. In de 17e en 18e eeuw waren de Van Wachtendoncks (waarnaar het Van Wachtendonckplein genoemd is) Heer van Wijlre. Het huidige kasteel van Wijlre werd door de familie Van Wachtendonck gebouwd.

Wijlre is de geboorteplaats van schrijver Antoon Coolen (1897- Waalre 1961), zoon van een brouwersknecht. Hij woonde het grootste deel van zijn leven in Waalre (bij Valkenswaard). In sommige bronnen staat dat Coolen in Wolder (dorp/wijk in Maastricht) is geboren. Die verwarring is ontstaan omdat Wolder vroeger ook Wijlre heeft geheten.

Heemkundevereniging Wielder is in 2001 opgericht als opvolger van de sinds 1955 actieve Studieclub Sint Augustinus. Nadere informatie bij Harrie Blezer tel. 043-4501556, Jo Dautzenberg tel. 4502140, John Sleijpen tel. 4501872 of Nic Gossens tel. 4502864. De vereniging heeft nog geen site. (klopt dat nog?, red.)

Bezienswaardigheden
- Sint Gertrudiskerk.
- Kasteel Wijlre.
- Watermolen Otten.

Musea
- Kunstpaviljoen Hedge House.

Jaarlijkse evenementen
- De Halfvastentocht (op een zondag in maart) en de Lentewandeling (op een zondag in april) starten vanuit Gasterij De Herberg. Bij beide zijn de mogelijk te lopen afstanden 6, 12, 18, 24 en 32 km.
- Rommelmarkt (op een zondag in maart, in Harmoniezaal Elkenrade, buurtschap Elkenrade).
- In diverse weekenden in juni zijn er Open Tuindagen op kasteel Wijlre. Een echte kasteeltuin met grachten en hagen, tuinen en een boomgaard. Voor informatie over openingsdagen en -tijden, bel 043-4501525.
- Erdinger Weissbierfest (op een zaterdag in juni).
- Op de zondag daarna is de Zeepkistenrace Wijlre. Geschiedenis van de zeepkistenrace.
- Snuffelmarkt (op een woensdag in juli) op het Van Wachtendonckplein.
- Sjraveltocht (op een zondag in september). U kunt kiezen uit de afstanden 6, 12, 18, 24 en 32 km. Start vanaf Gasterij De Herberg. Organisatie: WV Wijlre. Nadere informatie op tel. 06-22883426.
- Vogeltentoonstelling (weekend in november) in café Hazen-Wijnen.
- St. Nicolaaswandeling (op een zondag begin december) vanuit Gasterij De Herberg. U kunt kiezen uit de afstanden 6, 12 en 18 km. Organisatie: WV Wijlre. Nadere informatie op tel. 06-22883426.

Natuur en recreatie
- Vanuit Wijlre kunt u een rit maken per stoomtrein of historische Schienenbus over de befaamde Miljoenenlijn, dwars door het Heuvelland tussen Schin op Geul en Kerkrade. Voor nadere informatie zie de site van de ZLSM.
- De weekmarkt is op woensdagmiddag op het Van Wachtendonckplein.

Overnachten
- Vakantiehuizen in Wijlre en omgeving (online te boeken).
- Hotels in Wijlre en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Het boek 'Wielder, Wylre, Wijlre t/m 31 december 1981' is verschenen ter gelegenheid van de opheffing van de gemeente Wijlre per 1-1-1982.

1. 1. Citekey not found
2. 2. Citekey not found