Epen

Status
- Epen is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Gulpen-Wittem. T/m 1998 gemeente Wittem.
- Onder het dorp Epen vallen ook de buurtschappen Diependal, Eperheide, Kuttingen, Plaat, Terpoorten en Terziet.

Naam
In het Limburgs
Ieëpe.
Oudere vermeldingen
Epene, 1041 Apine, 1056 Apinis, 1075 kopie 17e eeuw Epeno.
Naamsverklaring
Afleiding van apa-*, ‘rivier, stroom’ met het suffix -in-. De betekenis is ‘nederzetting bij de rivier’.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Ligging
Epen ligt W van Vaals, ZO van Gulpen, Z van Wittem.

Statistische gegevens
- In 1840 had Epen 80 huizen met 443 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Epen ca. 500 huizen met ca. 1.200 inwoners.

Geschiedenis
Reeds in de Romeinse tijd is deze omgeving gekoloniseerd. Legionairs die hun tijd uitgediend hadden, kregen een stuk land toegewezen dat in ontginning werd gebracht. Hieruit zouden later de grote Romeinse hoeven ontstaan: de villa's, waarvan er diverse in de omgeving zijn opgegraven.

Epen was in de vroege Middeleeuwen privé-eigendom van de Karolingische koningen. In 1041 duikt de naam voor het eerst op als 'Apine’ in een akte van de roomse koning Hendrik. In 1056 heeft de tot Duits Keizer gekroonde Hendrik goederen ‘in villa Apensis’ aan de abdij van Burtscheid vermaakt. Tot aan de Franse Tijd in 1794 bleven de Epense bezittingen in handen van deze abdij. Epen behoorde samen met de nabijgelegen dorpen Mechelen en Wahlwiller tot de enige Nederlandse plaatsen die ooit tot het Hertogdom Limburg hebben behoord.

Na de Middeleeuwen heeft de omgeving veel te lijden gehad van oorlogshandelingen en van rondtrekkende bendes gedeserteerde soldaten Er heerste veel armoede. De armoede is waarschijnlijk ook een van de redenen dat er zoveel prachtige vakwerkgebouwen zijn blijven bestaan zoals bijvoorbeeld in de buurtschappen Plaat, Diependal en Terziet.

Pas tussen de beide wereldoorlogen begint de welvaart toe te nemen. Epen wordt dan toeristisch ontdekt door mensen met belangstelling voor de natuur en de geologie. Onder een van de eerste toeristen die Epen bezocht hebben, bevond zich Eli Heijmans, onderwijzer uit Amsterdam en bevlogen natuurpropagandist. Hij was onder meer een van de oprichters van de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten, samen met de in Maastricht geboren Jac. P. Thijsse, de schrijver van veel boeken over de natuur. Naar aanleiding van zijn vakantie in 1910 te Epen schreef hij het boekje ‘Uit ons Krijtland’, waarin hij de omgeving van Epen beschreef. Veel ervan is nu nog terug te vinden. Zijn naam komt een aantal keren voor in het Epense: het Heijmansreservaat (het Onderste- en Bovenste bos te Epen), de Heijmansgroeve (langs de Geul ten zuiden van het dorp, waar Carboongesteente aan de oppervlakte komt) en tenslotte de Heijmansstraat te Epen.

Bezienswaardigheden
- RK Kerk Sint Paulus' Bekering.
- De Volmolen is een 18e-eeuwse waterradmolen.

Jaarlijkse evenementen
- Op de eerste zondag van de Vasten is er in Epen de traditie van het Burckbrêane. Dat houdt in dat de kinderen van het dorp met fakkels (van jute en kaarsvet) onder begeleiding van de harmonie door het dorp trekken, een grote brandstapel (burck) buiten het dorp in brand wordt gestoken en de kinderen vervolgens getrakteerd worden op chocolademelk. Deze bijna uitgestorven traditie wordt in het Heuvelland naast Epen in nog enkele andere dorpen in stand gehouden, waaronder Noorbeek, Banholt en Eijsden. In het buitenland vindt het met name nog plaats in Luxemburg, het zuiden van Duitsland, het noorden van Italië en in de Oostkantons van België. Het Burckbrêane is een oud heidens gebruik dat later door de katholieke kerk omarmd is. Het heeft niets met carnaval te maken, maar alles met de Vasten. Het is te vergelijken met de vroegere grote Vasten- en Paasvuren.
- De KPJ organiseert op een vrijdag in juli een Zomeravondfeest met onder meer het Europees Kampioenschap Gaffelhangen* (categorieën: heren, dames en kinderen). Verder zijn er wedstrijden spijkerslaan en boomstamzagen. * Een gaffel is een stok die aan één uiteinde in twee armen of tanden uitloopt.
- WSV A Hermkens/ WV Barmsijs Epen organiseert op een zondag begin september een wandeltocht in en rond Epen. U kunt kiezen uit de afstanden 5, 10, 15 en 20 km. Nadere inlichtingen op tel. 043-4552549 of 4551885.

Natuur en recreatie
- In Epen komt het voor Nederland unieke zinkviooltje voor. Dit komt omdat er zinkerts in de bodem aanwezig is. Dat zink wordt bij hoogtij door de Geul aangevoerd vanuit het Belgische Kelmis, waar tot in de 20e eeuw diverse zinkmijnen gehuisvest waren. Naast het zinkviooltje kunt u in en rond Epen verder zinkboerenkers, blaassilene en schapengras aantreffen.
- Natuurmonumenten organiseert regelmatig excursies door de omgeving van Epen. Nadere informatie op tel. 045-5630355.

Overnachten
- Vakantiehuizen in Epen en omgeving (online te boeken).
- Hotels in Epen en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Epen (online te bestellen).

Links
- Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Epen.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)