Margraten

Margraten

Onderdelen

lokatie

samenvatting:

Status
- Margraten is een dorp en gemeente. De gemeente Margraten is in 1982 vergroot met de gemeenten Bemelen, Cadier en Keer, Mheer, Noorbeek en Sint Geertruid, waardoor de gemeente naast Margraten zelf, thans de genoemde dorpen omvat, plus de dorpen Scheulder, Banholt en Eckelrade.
- Onder het dorp Margraten vallen ook de buurtschappen Honthem, ’t Rooth, Termaar, Groot Welsden en Klein Welsden.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Margraten.

Naam
In het Limburgs
Mergraote.
Uitspraak
Uit te spreken als Márgraten (men legt vaak ten onrechte de klemtoon op de tweede in plaats van op de eerste a).
Oudere schrijfwijzen
1248 Sante Marien Rod, ca. 1350 ad Sanctum Mariam ad Gradus, apud Sanctam Margaretam.
Naamsverklaring
- Veel mensen denken dat de naam Margraten is afgeleid van de patrones H. Margaretha, maar dat is niet juist schrijft Guus Sluijsmans in zijn boek 'De meesterwerken van Guus Sluijsmans, Over vervlogen tijden'. Volgens historici, zo stelt hij, zouden de Heren van Gulpen eeuwen geleden in Margraten een kerkje hebben gesticht. Dit kerkje lag in vergelijking met die in Gulpen op een berg en daarom heette de bouwplaats: Sancta Maria ad Gradus oftewel Maria op de berg. "In de naam Margraten vindt u terug Mar van Maria en gra van Gradus (berg).” Later heette de plaats volgens Sluijsmans nog Mariengrad, Sint Margareten, Hoogland en Gulpen op de Berg.
- H. Heidendal schrijft in zijn boek "Een bijdrage tot de historie van Margraten" dat het dorp in de loop der eeuwen verschillende namen had. Maar veel namen zijn volgens hem onterecht in verband gebracht met de plaats. Ook Heidendal vermoedt dat Maria op de Berg, Gulpen op den Berg werd en naar zijn mening ook wel gezegd, de allereerste naam van Margraten is. De naam Syntte Margeratten valt terug te vinden in documenten van 1393 en wordt door Heidendal beschouwd als voorloper van de huidige naam Margraten. Hierna verbasterde de naam volgens hem van Marckgraten (wordt zo genoemd in het beroemde Partagetractaat van 1661), Marigraten (1692), Mergenraeten (zo blijkt uit een aanstellingsakte van een secretaris in 1754) en Margraeten naar het huidige Margraten.
- (1) stelt dat de bovenvermelde naam uit 1248 de oudste zou zijn. Vervolgens concluderen zij daaruit: “Men moet wel uitgaan van de oudste ons bekende vorm. De naam Maria kan zich in dialect tot Merge hebben ontwikkeld en in de samenstelling met rade, rode ‘rooiing, ontginning’ heeft men dan reeds vroeg de naam Margareta gezien. Het feit dat het Mariaklooster te Aken bezittingen had te Margraten, ondersteunt deze veronderstelling.”
- In de naam Margraten zijn naar de mening van Heidendal ook Romeinse invloeden te bespeuren. Zo heeft het woord 'maar' iets van het Latijnse mare dat zee of water betekent. Het woord graet blijkt in het Middeleeuws een synoniem te zijn voor trap. "De combinatie is nu makkelijk te maken”, zo schrijft Heidendal. "want het is interessant om de naam Termaar en Mar(e)graten naast elkaar te leggen. Zo zou je kunnen stellen dat Termaar aan het water en Margraten een trap hoger ligt.” Tot slot stelt H. Heijdendal dat de juiste herkomst van de naam Margraten niet te achterhalen is. "Er bestaan veel verklaringen over de herkomst, die allemaal min of meer op een hypothese berusten.” (3020 4-7-2002)

Fusie
De gemeenten Margraten en Eijsden hebben besloten met elkaar te fuseren per 1 januari 2011. Nadere toelichting omtrent de motivaties en de actuele stand van zaken kunt u vinden op de site van de gemeente Margraten.

Ligging
Het dorp Margraten ligt aan de weg van Maastricht naar Aken. De gemeente Margraten ligt in het zuidelijkste deel van Zuid-Limburg en grenst in het Z gedeeltelijk (ca. 10 km) aan de Belgische Voerstreek. Gelegen op het Plateau van Margraten, dat eigenlijk geen plateau, ‘een vlak gedeelte in een gebergte’ is, maar een ‘rivieren- of heuvellandschap’, of het ‘Land van löss en mergel’.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Margraten 171 huizen met 1.100 inwoners, verdeeld in dorp Margraten 58/378 en de buurtschappen Ter-Maar 43/269, Groote-Welsden 32/201, Kleine-Welsden 12/92, Het Rooth 24/147 en Aan den Eik 2/13. In 1866 wordt ook nog een buurtschap De Dobbelsteen genoemd.
- Per 1 januari 1982 is de gemeente Margraten in het kader van de gemeentelijke herindeling opgeheven en gelijk weer opgericht. De nieuwe gemeente Margraten is als volgt samengesteld:
van Margraten: 982 hectare met 3.496 inwoners;
van Cadier en Keer: 856 hectare met 3.909 inwoners;
van Mheer: 895 hectare met 1.840 inwoners;
van Sint Geertruid: 912 hectare met 1.497 inwoners;
van Noorbeek: 747 hectare met 1.048 inwoners;
van Gronsveld: 664 hectare met 471 inwoners;
van Bemelen: 277 hectare met 371 inwoners;
van Wijlre: 303 hectare met 371 inwoners (Gasthuis en xxxx);
van Gulpen: 73 hectare met 41 inwoners;
van Eijsden: 64 hectare met 16 inwoners.
- Tegenwoordig heeft de gemeente Margraten ca. 5.500 huizen met ca. 13.500 inwoners.
- Het dorp Margraten omvat ca. 1.500 huizen met ca. 3.500 inwoners.

Geschiedenis
Miljoenen jaren geleden is Margraten enkele keren door zee overspoeld geweest. Ook de Maas heeft er gestroomd. Deze rivier heeft bijna alles van het vuursteeneluvium (klei met vuurstenen) weggespoeld, behalve in Termaar. Onder meer door dit vuursteeneluvium in de bodem is Termaar natter dan de rest van Margraten; het regenwater zakt er maar moeilijk door de bodem weg. (3007)

Drie miljoen jaar geleden begon Margraten zijn huidige uiterlijk te krijgen. De opheffing van Margraten tot ruim 100 meter boven het omringende land heeft met het omhoogkomen van de Ardennen tussen 500.000 en 300.000 jaar geleden plaats gehad. Toen ontstonden ook de Keerderberg, de Gulperberg en de Daelhemmerberg. Na de laatste ijstijd begon het klimaat te verbeteren. Tussen 10.000 en 7.000 jaar geleden groeide in Margraten een vrijwel ondoordringbaar oerwoud. Tussen 7.000 en 6.000 jaar geleden begonnen de boeren uit de lagergelegen omgeving het oerwoud te kappen en stukken ervan kaal te branden ten behoeve van hun primitieve landbouw; zij hadden natuurlijk ook veel hout nodig voor hun huizenbouw en in de koude jaargetijden om hun huizen te verwarmen. Het oerwoud werd bos waar groot wild voorkwam; eland, hert, everzwijn.

In de tijd van de Romeinen werd er hevig gevochten tussen de binnendringende legers en de plaatselijke bevolking, de Eburonen onder leiding van Ambiorix. Een aantal Eburonen heeft in die tijd hun toevlucht gezocht in de bossen van Margraten. Misschien hebben zij zich verscholen en geleefd op de plek waar later Margraten werd gebouwd. Doordat er op het plateau geen water was, was het gebied ook om deze reden lange tijd geheel ongeschikt en onaantrekkelijk voor landbouw en bewoning. De mensen die er woonden en leefden, waarschijnlijk het eerst in Termaar, Groot Welsden en Honthem, moeten wel erg arm zijn geweest en vrij geïsoleerd hebben geleefd. De twee grote Romeinse heirwegen van Maastricht naar Aken en van Maastricht naar Trier liepen ook N en Z om Margraten heen. In de periode 1000-1300 - de periode van de vorming van het landschap door mensen; cultuurlandschap - werden de lössplateaus die door de Romeinen waren verlaten, weer in cultuur gebracht.

In deze periode ontstonden meestal de plaatsnamen die eindigen op -rade, -broek, -haag*. Als naamsverklaring voor Margraten stelt (3083): “Men moet wel uitgaan van de oudste ons bekende vorm. De naam Maria kan zich in dialect tot Merge ontwikkeld hebben en in de samenstelling met rade, rode = rooiing, ontginning, heeft men dan al vroeg de naam Margareta gezien. Het feit dat het Mariaklooster te Aken bezittingen had te Margraten, ondersteunt deze veronderstelling.” In de 11e en 12e eeuw stichtten de dorpen in het dal van de Maas, Geul, Gulp en Voer ‘dependances’ op het Plateau van Margraten. Soms werd de relatie met het dorp van herkomst in de naam uitgedrukt: Sint Geertruid heette aanvankelijk Breust op den Berg en Herkenrade Eijsden op den Berg. Margraten werd in die tijd gesticht vanuit het in het Geul-/Gulpdal gelegen Gulpen, als Gulpen op den Berg. (12, 13, 15)
* Zie ook bij Kerkrade > Naam.

Het is ook mogelijk dat Margraten ontstaan is vanuit Termaar. Margraten was namelijk alleen bereikbaar vanuit Termaar. Het rooien van het Margratense bos kan goed vanuit Termaar zijn begonnen in de 10e-12e eeuw, en heette dan eerst ‘de rade van (ter) Maar’, werd toen ‘Maarrade’, ‘Mariënrade’ en zo verder. (6)

Margraten bleef lang een vrij geïsoleerd dorp door zijn hoge ligging en doordat het bij gebrek aan wegen moeilijk bereikbaar was. Pas in 1825 kon het plan (van Napoleon) voor het aanleggen van een nieuwe weg van Maastricht naar Aken die de oude, versleten Romeinse heirwegen kon vervangen, worden uitgevoerd - een moeilijke klus naar het bleek; men deed er 30 jaar over. Deze weg liep dwars door Margraten en doorbrak het isolement. Vanaf nu begon voor Margraten de ‘moderne tijd’. (6)

Op 1 oktober 1795 werd Margraten bij Frankrijk ingelijfd, deel uitmakend van het Departement van de Nedermaas, van kanton Gulpen. Tijdens de Belgische Opstand in 1815 werd Margraten met Limburg door België geannexeerd. In 1839 (verdrag van Londen) kwam Margraten met Limburg definitief bij Nederland. (5)

De bebouwing is, afgezien van de markante "Dobbelsteinhoeve", overwegend uit de 19e eeuw. Margraten biedt de wandelaar en fietser zeer verrassende panorama's. Typische vakwerkboerderijen, monumentale hoeves en landhuizen liggen te pronken in een weldadig groen landschap.

Recente ontwikkelingen
Gemeente wint landschapsprijs
De gemeente Margraten heeft in oktober 2009 de landelijke prijsvraag 'Het Landschap Ben Je Zelf' gewonnen. Margraten ontvangt de prijs omdat ze met de bewoners de laatste 20 jaar enorm heeft geïnvesteerd in behoud en herstel van de karakteristieke en beeldbepalende hoogstamboomgaarden rond de dorpen. Daarmee heeft Margraten, die het hoogste aantal fruitbomen in Nederland telt en zich profileert als ‘Fruitigste gemeente’, een sterke troef in handen. De fruitteelt is en was in de vorm van hoogstamfruit een belangrijke bestaansbron in Margraten. De jury heeft bij de beoordeling gelet op de wijze waarop gemeenten bewoners bij het beheer van het landschap betrekken en daar ondersteuning in bieden. Een belangrijk criterium was ook in hoeverre deze inspanningen tot concrete resultaten in het landschap hebben geleid.

Overnachten
- Vakantiehuizen in Margraten en omgeving (online te boeken).

Links
- Officiële site van de gemeente Margraten.
- Heemkundevereniging Margraten.
- Landschapsontwikkelingsplan Buitengebied Margraten.
- IVN Margraten.
- Omroep RTV Mergelland.
- Linkspagina van kernen in de gemeente Margraten.