Margraten

Status
- Margraten is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Eijsden-Margraten. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2010.
- Wapen van de voormalige gemeente Margraten.
- De gemeente Margraten is in 1982 vergroot met de gemeenten Bemelen, Cadier en Keer, Mheer, Noorbeek en Sint Geertruid, waardoor de gemeente naast Margraten zelf, ook die dorpen ging omvatten, plus de dorpen Scheulder, Banholt en Eckelrade.
- Onder het dorp Margraten vallen ook de buurtschappen Honthem, ’t Rooth, Termaar, Groot Welsden en Klein Welsden.

Naam
In het Limburgs
Mergraote.
Uitspraak
Uit te spreken als Márgraten (men legt vaak ten onrechte de klemtoon op de tweede in plaats van op de eerste a).
Oudere schrijfwijzen
1284 op Sente Marien Rod, 1312-1350 ad Sanctam Mariam ad Gradus, apud Sanctam Margaretam, Margraten, 1511 Synt marien grate, 16e eeuw S. Margrieten, 1846 Margraten, Margeraten, Merkratten.
Naamsverklaring
Een oudere verklaring gaat uit van Sente Marien Rod en stelt dat de naam Maria zich in dialect tot Merge heeft ontwikkeld. In de samenstelling met raten, meervoud van raat, rade, rode 'rooiing van bos, ontginning' heeft men dan reeds vroeg de naam Margareta gezien. Het feit dat het Mariaklooster te Aken bezittingen had te Margraten, zou deze hypothese ondersteunen. Overtuigender is de verklaring die uitgaat van de vormen Sanctam Mariam ad Gradus en Synt marien grate. Deze gaan terug op de naam van het Keulse klooster Sancta Maria ad gradus, dat sedert 1075 bezittingen had in de streek van Margraten.(1362)

Ligging
Het dorp Margraten ligt aan de weg van Maastricht naar Aken. De gemeente Margraten lag in het zuidelijkste deel van Zuid-Limburg en grensde (na de herindeling van 1982) in het Z gedeeltelijk (ca. 10 km) aan de Belgische Voerstreek. Gelegen op het Plateau van Margraten, dat eigenlijk geen plateau, ‘een vlak gedeelte in een gebergte’ is, maar een ‘rivieren- of heuvellandschap’, of het ‘Land van löss en mergel’.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Margraten 171 huizen met 1.100 inwoners, verdeeld in dorp Margraten 58/378 en de buurtschappen Termaar 43/269, Groot-Welsden 32/201, Klein-Welsden 12/92, Het Rooth 24/147 en Aan den Eik 2/13. In 1866 wordt ook nog een buurtschap De Dobbelsteen genoemd.
- Per 1 januari 1982 is de gemeente Margraten in het kader van de gemeentelijke herindeling opgeheven en gelijk weer opgericht. De nieuwe gemeente Margraten is als volgt samengesteld:
van Margraten: 982 hectare met 3.496 inwoners;
van Cadier en Keer: 856 hectare met 3.909 inwoners;
van Mheer: 895 hectare met 1.840 inwoners;
van Sint Geertruid: 912 hectare met 1.497 inwoners;
van Noorbeek: 747 hectare met 1.048 inwoners;
van Gronsveld: 664 hectare met 471 inwoners;
van Bemelen: 277 hectare met 371 inwoners;
van Wijlre: 303 hectare met 371 inwoners (Gasthuis en xxxx);
van Gulpen: 73 hectare met 41 inwoners;
van Eijsden: 64 hectare met 16 inwoners.
- Vlak voor de opheffing per 2011 had de gemeente Margraten ca. 5.500 huizen met ca. 13.500 inwoners.
- Het dorp Margraten omvat ca. 1.500 huizen met ca. 3.800 inwoners.

Geschiedenis
Miljoenen jaren geleden is Margraten enkele keren door zee overspoeld geweest. Ook de Maas heeft er gestroomd. Deze rivier heeft bijna alles van het vuursteeneluvium (klei met vuurstenen) weggespoeld, behalve in Termaar. Onder meer door dit vuursteeneluvium in de bodem is Termaar natter dan de rest van Margraten; het regenwater zakt er maar moeilijk door de bodem weg. Drie miljoen jaar geleden begon Margraten zijn huidige uiterlijk te krijgen. De opheffing van Margraten tot ruim 100 meter boven het omringende land heeft met het omhoogkomen van de Ardennen tussen 500.000 en 300.000 jaar geleden plaats gehad. Toen ontstonden ook de Keerderberg, de Gulperberg en de Daelhemmerberg. Na de laatste ijstijd begon het klimaat te verbeteren. Tussen 10.000 en 7.000 jaar geleden groeide in Margraten een vrijwel ondoordringbaar oerwoud. Tussen 7.000 en 6.000 jaar geleden begonnen de boeren uit de lagergelegen omgeving het oerwoud te kappen en stukken ervan kaal te branden ten behoeve van hun primitieve landbouw; zij hadden natuurlijk ook veel hout nodig voor hun huizenbouw en in de koude jaargetijden om hun huizen te verwarmen. Het oerwoud werd bos waar groot wild voorkwam; eland, hert, everzwijn.

In de tijd van de Romeinen werd er hevig gevochten tussen de binnendringende legers en de plaatselijke bevolking, de Eburonen onder leiding van Ambiorix. Een aantal Eburonen heeft in die tijd hun toevlucht gezocht in de bossen van Margraten. Misschien hebben zij zich verscholen en geleefd op de plek waar later Margraten werd gebouwd. Doordat er op het plateau geen water was, was het gebied ook om deze reden lange tijd geheel ongeschikt en onaantrekkelijk voor landbouw en bewoning. De mensen die er woonden en leefden, waarschijnlijk het eerst in Termaar, Groot Welsden en Honthem, moeten wel erg arm zijn geweest en vrij geïsoleerd hebben geleefd. De twee grote Romeinse heirwegen van Maastricht naar Aken en van Maastricht naar Trier liepen ook N en Z om Margraten heen. In de periode 1000-1300 - de periode van de vorming van het landschap door mensen; cultuurlandschap - werden de lössplateaus die door de Romeinen waren verlaten, weer in cultuur gebracht.

Margraten bleef lang een vrij geïsoleerd dorp door zijn hoge ligging en doordat het bij gebrek aan wegen moeilijk bereikbaar was. Pas in 1825 kon het plan (van Napoleon) voor het aanleggen van een nieuwe weg van Maastricht naar Aken die de oude, versleten Romeinse heirwegen kon vervangen, worden uitgevoerd - een moeilijke klus naar het bleek; men deed er 30 jaar over. Deze weg liep dwars door Margraten en doorbrak het isolement. Vanaf nu begon voor Margraten de ‘moderne tijd’. (6)

Op 1 oktober 1795 werd Margraten bij Frankrijk ingelijfd, deel uitmakend van het Departement van de Nedermaas, van kanton Gulpen. Tijdens de Belgische Opstand in 1815 werd Margraten met Limburg door België geannexeerd. In 1839 (verdrag van Londen) kwam Margraten met Limburg definitief bij Nederland. (5)

De bebouwing is, afgezien van de markante "Dobbelsteinhoeve", overwegend uit de 19e eeuw. Margraten biedt de wandelaar en fietser zeer verrassende panorama's. Typische vakwerkboerderijen, monumentale hoeves en landhuizen liggen te pronken in een weldadig groen landschap.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Margraten, kunt u terecht bij de Heemkundevereniging Margraten.

Recente ontwikkelingen
Heiligerweg
De wijk Heiligerweg in het noordoosten van Margraten is gebouwd sinds 2006. De wijk omvat een kleine 250 huizen, 100 minder dan gepland, vanwege de aanwezigheid van een dassenburcht. Bij de woningbouw heeft de gemeente verder rekening gehouden met de holle wegen, de hagen, de devotiekapel en het veldkruis. Ook de historische IJzerenweg en Heiligerweg zijn intact gebleven.

Bezienswaardigheden
- Margraten heeft 13 rijksmonumenten.
- H. Margaritakerk.
- Amerikaanse oorlogsbegraafplaats.
- Gemeentelijke grensstenen.
- Wegkruisen.
- Overige monumentale panden.
- Zwingelput bij de kerk en aan de Rijksweg.

Jaarlijkse evenementen
- Pelgrimswandeling Margraten-Noorbeek (op een vrijdag begin februari). Lengte 12 km. Met eucharistieviering waarna koffie met vlaai in Noorbeek. Nadere informatie op tel. 045-5463563.
- De Lammertocht (op een zondag in maart, vertrek vanuit café ’t Flaterke in de buurtschap Termaar) voert naar de schaapskooi in het Gerendal. De mogelijke afstanden zijn 8, 11, 15, 22 of 30 km. Het aantal deelnemers is wisselend, het grootste aantal deelnemers tot nu toe was 2.600.
- Pelgrimswandeling Margraten-Banneux (België) op een zondag begin mei. Vertrek om 07.00 uur, lengte 42 km. Om 17.30 uur viering in Banneux en mogelijkheid voor maaltijd. Om 19.30 uur terugreis per bus. Nadere informatie op tel. 045-5463563.
- Mei-den planten: vierde zaterdag in mei, behalve wanneer die op pinksterzaterdag valt, dan wordt (meestal) een week opgeschoven. Op de site van Jonkheid Mheer vindt u uitgebreide achtergrondinformatie over de traditie van het plaatsen van de mei-den.
- Kermis: derde zondag na Pinksteren, met Bronkprocessie en kermismaandag, met de schutterijfestiviteit 'drie moal om de pöt' op het Kerkplein bij de oude dorpsput. Verder is er nog een kermis eind november.
- Popfestival Midsummer (weekend in augustus).
- Zomermarkt (op een maandag en donderdag in augustus) met diverse attracties voor kinderen en volwassenen. Organisatie: Margraats Toneelgezelschap. Nadere informatie op tel. 043-4582112.
- Kermis (eind november).

Landschap, natuur en recreatie
- Landschapsontwikkelingsplan Buitengebied Margraten.

Overnachten
- Vakantiehuizen in Margraten en omgeving (online te boeken).
- Hotels in Margraten en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- A.G. Schulte, Geillustreerde beschrijving Margraten, Mheer en Noorbeek. Dit standaardwerk van 400 pag. is een deel in de serie 'De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst', nationaal en internationaal een begrip op het gebied van de monumentenbeschrijving. Online te bestellen.
- H.M.R. Heidendal e.a., Een bijdrage tot de historie van Margraten. Uitgave bij gelegenheid van de restauratie van de Sint Margaretakerk. Uitg. Restauratiecommissie St. Margaretakerk, 1983.

Links
- Linkspagina van kernen in de voormalige gemeente Margraten.

1. 1. Citekey not found