Groesbeek

Plaats
Dorp
Berg en Dal
Rijk van Nijmegen
Gelderland

groesbeek dekkerswald 1985 [640x480].jpg

Groesbeek Dekkerswald 1985

Groesbeek Dekkerswald 1985

GL gemeente Groesbeek in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Groesbeek in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Groesbeek in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Groesbeek

Terug naar boven

Status

- Groesbeek is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Rijk van Nijmegen, gemeente Berg en Dal. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2014.

- Onder de gemeente Groesbeek vielen naast de gelijknamige hoofdplaats verder nog de dorpen Berg en Dal (deels), Breedeweg, De Horst en Heilig Landstichting en de buurtschappen Bruuk, Grafwegen, Holdeurn (deels) en Plak. Topografische bijzonderheid is dat de dorpen Breedeweg en De Horst in 1978 geen eigen postcode en postale plaatsnaam toegekend hebben gekregen van PTT en/of gemeente, waardoor die dorpen voor de postadressen sindsdien zogenaamd 'in' Groesbeek liggen.

De driehoek tussen Groesbeek, Heilig Landstichting / Dekkerswald en Wyler stond vanouds bekend als buurtschap Nederrijkswald (1811 Nederrijksche Walt, 1840 Nederrijkswald, 1867 Nederrijksche Wald), een groot maar dunbevolkt gebied, dat in 1840 qua huizen en inwoners toch ongeveer even groot was als de hoofdplaats Groesbeek (zie bij Statistische gegevens). Tegenwoordig is de naam als buurtschap niet meer in gebruik, de naam wordt soms nog wel gebruikt voor het bosgebied, dat ook Groesbeekse Bos wordt genoemd. Verder is er nog een landgoed Nederrijk. Het bosgebied Nederrijkswald was oorspronkelijk ca. 5.000 hectare groot. In de 19e eeuw is het in een aantal kavels verkocht aan particulieren. Rond 1930 heeft Staatsbosbeheer grote delen van het voormalige Nederrijkswald aangekocht. - Nadere informatie over het Nederrijkswald. - Artikel over recent herstel van landgoederen in het Nederrijkswald.

- Groesbeek is de hoofdplaats van de gemeente Berg en Dal.

- Wapen van de voormalige gemeente Groesbeek.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1040 Gronspech, 1258 Gronesbeke, 1268 Groesbeke, 1290 Grunze(n)beke, 1294-1295 Grusbeke, Grusbech.

Naamsverklaring
Sommigen gaan uit van Grônisbaki* 'beek van de persoon Grôn', anderen zien in het eerste lid het Middelnederlandse groese 'weiland, grasland'. Gezien de oude vormen met n is dit slechts mogelijk onder aanname van een nevenvorm groense, die dan al vroeg zou moeten zijn ontstaan uit contaminatie van groen en groese.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

Groesbeek ligt ZO van Nijmegen, in het uiterste ZO van Gelderland en grenst in het O aan Duitsland en in het Z aan de provincie Limburg.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Groesbeek 461 huizen met 2.990 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 107/733 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Drul 30/158, Grafwege 35/235, St. Anthonis 30/159, Nijerf 29/179, Bruuk of Bruk 44/212, Hijland 15/79, Plak 35/213, Hijkant 48/311 en Nederrijkswald 88/711. Opvallend hieraan is 1) dat de 4 huidige kerkdorpen Berg en Dal, Heilig Landstichting, Breedeweg en De Horst toen nog geen van alle bestonden (zie ook de gemeentekaart uit ca. 1870 elders op deze pagina) en 2) dat de buurtschappen Drul, St. Anthonis, Nijerf, Hijland, Heikant en Nederrijkswald tegenwoordig (in ieder geval in naam) zijn verdwenen.

- Vlak voor haar opheffing had de gemeente Groesbeek ca. 8.000 huizen met ca. 19.000 inwoners.

- Tegenwoordig omvat het dorp Groesbeek ca. 6.500 huizen met ca. 16.200 inwoners, dit is inclusief de aantallen voor de dorpen Breedeweg, met ca. 1.050 huizen en ca. 2.600 inwoners, en De Horst, met ca. 500 huizen en ca. 1.250 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

In den beginne
De heuvels en dalen van Groesbeek zijn zo'n 200.000 jaar geleden ontstaan door de voorlaatste ijstijd, het Saalien. Ter hoogte van het huidige dorp kwam het gletsjerijs tot stilstand. Op het hoogste punt meet het dorp 90 meter boven NAP.

Opgravingen hebben aangetoond dat Groesbeek al vanaf de Romeinse tijd bewoond werd. Zo zijn in de buurtschap Holdeurn bij Berg en Dal Romeinse potten en pannen gevonden. Villa Gronspech is vanaf 1040 tot 1699 in het bezit van de Heren van Groesbeek. In 1990 zijn tijdens werkzaamheden aan de Hoflaan restanten van het kasteel van de Heren van Groesbeek opgegraven.

Ontwikkeling
In 1865 wordt er een spoorlijn aangelegd. In 1905 wordt er een stoomzuivelfabriek gebouwd, al snel opgevolgd door meerdere, kleinere fabrieken. De werkgelegenheid nam hierdoor iets toe. Toch waren de meeste inwoners nog steeds aangewezen op werkgelegenheid elders in de regio. Groesbeek bleef arm en kende hierdoor heel specifieke beroepen als bosbesplukkers en bezembinders.

Tweede Wereldoorlog
Op 17 september 1944 landden duizenden parachutisten in Groesbeek in het kader van Operatie Market Garden. De doelstelling van deze operatie was om de bruggen bij Eindhoven, Grave, Nijmegen en Arnhem te veroveren op de Duitsers om vervolgens via het IJsselmeer de Noord-Duitse laagvlakte en het industriële Duitse hart te veroveren. In dat geval zou de Tweede Wereldoorlog voor Kerstmis 1944 beëindigd zijn. Dit mislukte. Groesbeek lag tot 8 februari in de frontlinie waardoor het dorp ernstige verwoestingen moest incasseren. - Foto's van de verwoesting en wederopbouw in Groesbeek tijdens en na de Tweede Wereldoorlog.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van deze voormalige gemeente, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Heemkundekring Groesbeek.

- Site met o.a. honderden artikelen over de geschiedenis van Groesbeek.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De Groesbeekse wijk Stekkenberg wordt een landelijk toonbeeld van modern bouwen. De Stekkenberg is namelijk met 14 andere bouwprojecten in het land aangewezen als kennis- en leertraject. Dat houdt in dat de ervaringen die onder meer in Groesbeek met nieuwe bouwtechnieken worden opgedaan landelijk zullen worden gevolgd. De nieuwe woningen op de Stekkenberg worden verwarmd door aardwarmte in plaats van door gas. De Stekkenberg krijgt bovendien de eerste LED-straatverlichting in Groesbeek. Het hemelwater komt niet in het riool terecht, maar wordt geïnfiltreerd in de bodem. Bouwers en projectontwikkelaars in het hele land kunnen van de hier opgedane kennis profiteren. De Stekkenberg is het grootste herstructureringsproject van woningcorporatie Oosterpoort. De komende jaren worden 239 huurwoningen gesloopt. Er komen 244 huizen voor terug. (2010)

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Het dorp Groesbeek heeft 6 rijksmonumenten (onder de link staan er 6, maar de 2 archeologische monumenten bevinden zich in resp. de buurtschap Holdeurn en het dorp Berg en Dal).

- Groesbeek heeft 51 gemeentelijke monumenten.

- Canadese Militaire Erebegraafplaats.

- Mariakapellen.

- Gevelstenen in Groesbeek.

- In 2014 is op landgoed Klein Amerika een replica geplaatst van de Waco glider, een Amerikaans militair zweefvliegtuig, ter herdenking van de luchtlandingen die hier in het kader van de bevrijdingsoperatie Market Garden in september 1944 plaatsvonden.

- In het Nationaal Bevrijdingsmuseum maak je de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog mee, ervaar je de bezettingstijd, vier je de bevrijding en zie je de wederopbouw van Nederland en Europa. Door middel van geuren, interactieve presentaties, diorama’s, modellen, originele films en geluidsfragmenten wordt de bevrijding op boeiende wijze verbeeld. Het museum toont aan jong en oud de actuele betekenis van democratie, vrijheid en mensenrechten.

- De Zuidmolen dateert uit 1857. In 1894 kwam de molen in het bezit van de familie Jochijms. Molenmaker Jacobus Jochijms kocht de molen omdat hij het molenmakersvak aan de wilgen wilde hangen en een honkvaster beroep wilde hebben. Hij maalde voor zo'n 200 boeren in de omgeving. Na 1989 is de Zuidmolen als bedrijf zich steeds meer toe gaan leggen op bakprodukten en reform-levensmiddelen voor particulieren en kleine bedrijven zoals bakkers, slagers en restaurants. Sinds 2000 is de molen eigendom van Stichting De Zuidmolen, bestuurd door 3 achterkleinkinderen van Jacobus Jochijms. Ook 7 van de 8 medewerkers van het bedrijf De Zuidmolen zijn nazaten van Jacobus. Een echt familiebedrijf dus.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Gruusbek.nl is de site over het Groesbeekse carnaval. Er zijn meer dan 180 carnavalsverenigingen actief in Groesbeek. Relatief gezien is het binnen Nederland het grootste carnavalvierend dorp. - Radio Gruusbek is de carnavalszender van Groesbeek. "Wej draaie de Gruusbekse Schlagers allemol en de programma's worden gepresenteerd ien ut Gruusbeks", aldus hun site.

- Kindervakantiewerk Groesbeek is een vrijwilligersorganisatie die elke zomervakantie een week vol activiteiten organiseert voor de Groesbeekse jeugd van 6 t/m 12 jaar.

- Nederlandse Wijnfeesten (laatste weekend van september).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- De voorheen rechte Groesbeek, waaraan het dorp zijn naam heeft te danken, is in 2014 heringericht. De beek is meanderend gemaakt en verder zijn er bomen, struiken en ruig gras geplant. Hierdoor is in en om de Groesbeek een ecologische verbindingszone ontstaan met betere perspectieven voor flora en fauna, is er meer ruimte voor waterberging en gaat de kwaliteit van het water vooruit.

- De zogeheten Korte Struin 13 is een wandelroute van 7,5 km door het bij Status beschreven Nederrijkswald.

- Kringloop Groesbeek.

Terug naar boven

Beeld

- Luchtfoto's van de kernen in de gemeente Groesbeek.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Groesbeek (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Media / nieuws: - Omroep Groesbeek.

- Lokale links: - Groesbeek linkspagina. - Groesbeek linkspagina II.

- Nieuws: - Groesbeek actualiteiten. - 112 Groesbeek.

- Zorg: - Zorgboerderij Oures. - Zorgboerderij Buitenleven.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Groesbeek en - idem Heselenberg.

Reactie toevoegen