Culemborg

Plaats
Stad en gemeente
Culemborg
Betuwe
Gelderland

culemborg stationsweg 1903 [640x480].jpg

Culemborg Stationsweg 1903

Culemborg Stationsweg 1903

Culemborg sierstempel Culenburg 1829 (Kopie).jpg

Eén van de oude spellingen van Culemborg is Culenburg, getuige dit postale sierstempel van het distributiekantoor op een poststuk uit 1829 (Culemborg kreeg pas een poststempel-met-datum in 1847, toen het distributiekantoor werd omgezet in een postkantoor

Eén van de oude spellingen van Culemborg is Culenburg, getuige dit postale sierstempel van het distributiekantoor op een poststuk uit 1829 (Culemborg kreeg pas een poststempel-met-datum in 1847, toen het distributiekantoor werd omgezet in een postkantoor

Culemborg..JPG

De Binnenpoort in Culemborg

De Binnenpoort in Culemborg

Culemborg. (2).JPG

De Slotstraat in Culemborg

De Slotstraat in Culemborg

Culemborg (2).JPG

Molen de Hoop in het centrum van Culemborg op het 't Jacht.

Molen de Hoop in het centrum van Culemborg op het 't Jacht.

Culemborg_0.JPG

 Het stadhuis in Culemborg krijgt een opknapbeurt

Het stadhuis in Culemborg krijgt een opknapbeurt

Culemborg bunker Molenkade [640x480].jpg

Culemborg, de doorgezaagde bunker aan de Molenkade. Zie verder bij Bezienswaardigheden

Culemborg, de doorgezaagde bunker aan de Molenkade. Zie verder bij Bezienswaardigheden

GL gemeente Culemborg in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Culemborg in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Culemborg in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Culemborg

Terug naar boven

Status

- Culemborg is een stad en gemeente in de provincie Gelderland, in de streek Betuwe.

- De gemeente Culemborg omvat alleen de gelijknamige stad en de W van de stad gelegen buurtschap Goilberdingen (deze valt ook, ook voor de postadressen, onder deze stad). De oude buurtschap Redichem in de gelijknamige polder, NO van de stad, wordt kennelijk niet meer als zodanig beschouwd, want komt niet meer als buurtschap voor in recente atlassen zoals de provincie-atlas Gelderland (1), hoewel de verspreide bebouwing ter plekke nog wel bestaat. Ook de naam van de uiterwaard Redichemse Waard ter plekke verwijst naar deze buurtschap.

- Wapen van de gemeente Culemborg.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Culemborg.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1281 in Kulenburg, castrum dictum Culenburgh, Culenborch, 1353-1354 Culenborgh, 1363-1364 Colemborch, Culemborch, 1472 Culemborch, 1829 Culenburg, 1830 Culenborg, 1883 Kuilenburg, 1887 Culenborg. Historisch geograaf J. Renes opteert voor Redichem als oudste naam van het huidige Culemborg.

Bij veel plaatsen zijn in 1883 spellingswijzingen doorgevoerd, die veelal rond 1900 weer zijn teruggedraaid, omdat men kennelijk toch aan de oude spelling gehecht was. Dat zien we hiervoor dus ook. In 1928 adviseert de Interdepartementale Commissie voor de Spelling van Nederlandsche Plaatsnamen echter wederom aan 'de Ministers van Binnenlandsche Zaken c.a., Onderwijs c.a. en Oorlog c.a.', om de naam Culemborg te veranderen in Kuilenburg. Het gemeentebestuur protesteert daartegen bij de ministeries. In dagblad De Tijd d.d. 22-5-1928 staat daarover vermeld:

"Het gemeentebestuur acht de meening der commissie, dat de Nederlanden in het algemeen spreken van Kuilenburg, onjuist. In de tijd dat de graven over deze contrijen regeerden, was de naam Culemborg in zwang. Het gemeentebestuur stelt daarom, zooals de gemeenteraad, op het behoud van den naam Culemborg prijs, en verzoekt te willen bevorderen, dat geen vervolg wordt gegeven aan het advies der commissie. De Minister van Binnenlandsche Zaken en Landbouw heeft thans aan het gemeentebestuur geantwoord, dat Z. Exc. geen aanleiding kan vinden, bovengenoemde commissie uit te noodigen haar voorstel ten aanzien van de naam dier gemeente te herzien." Uiteindelijk is het dus toch weer de oude spelling gebleven, of geworden...

Naamsverklaring
Betekent burcht aan de kuil 'diepe poel'. In het rivierengebied is kuil een synoniem voor wiel en kolk 'diepe ronde plas, veelal ontstaan bij dijkdoorbraak'. Vergelijk nog de Hoolcule of Hoolcuyl, nu de Hoge Kuil geheten, aan de Achterweg. In 1271 kocht Hubert van Beusichem een hoeve land van de proost van Oud-Munster te Utrecht en bouwde er het kasteel Culemborg.(2)

Uitdrukking i.v.m. Culemborg
De uitdrukking 'naar Kuilenburg vertrekken' betekent 'bankroet gaan'.

Terug naar boven

Ligging

Culemborg ligt ZO van Vianen, NO van Leerdam, NW van Geldermalsen en grenst in het N aan de Lek en de provincie Utrecht en in het W aan de Diefdijk, die hier de grens vormt met de provincie Utrecht (kernen Everdingen en Zijderveld). In het N loopt aan het eind van de Diefdijk de provinciegrens midden door Fort Everdingen, althans volgens de provincie-atlas Gelderland (3). Op de oude gemeenteplattegrond hieronder uit ca. 1870 loopt de grens O om het fort heen. Wij vermoeden dat dit niet correct is, omdat bij ons weten er nooit grenscorrecties zijn geweest tussen de gemeenten Culemborg en Everdingen, dan wel de huidige gemeente waar Everdingen onder valt: Vianen.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Culemborg 785 huizen met 4.946 inwoners, verdeeld in de gelijknamige stad 666/4.211 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Goilberdingen 70/426 en Redichem 49/309. Tegenwoordig heeft de stad en gemeente ca. 12.000 huizen met ca. 27.500 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van deze stad, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Diverse wetenswaardigheden uit de geschiedenis van Culemborg (even naar onderen scrollen tot je bij deze plaats bent, of hem opzoeken met ctrl-F).

- Artikel over de vroegste geschiedenis van Culemborg.

- Genootschap A.W.K. Voet van Oudheusden is de heemkundevereniging van Culemborg, genoemd naar de dominee die in 1752 een boek over de geschiedenis van de stad heeft geschreven (waarvoor zie de volgende alinea). Het genootschap is in 1937 opgericht.

- Het standaardwerk Historische beschryvinge van Culemborg uit 1752 door A.W.K. Voet van Oudheusden (naar wie de heemkundevereniging dus is genoemd), beslaat maar liefst 752 pagina's en is via de link ook online te lezen.

- Genoemd genootschap geeft 3x per jaar (vóór 2011 2x per jaar) het tijdschrift Culemborgse Voetnoten uit, met een schat aan artikelen over de geschiedenis van Culemborg. Via de link kun je oudere nummers ook online lezen. - Inhoudsopgave Culemborgse Voetnoten. - Ook op deze pagina op de site van het genootschap vind je tientallen artikelen over de geschiedenis van de stad.

- In Museum Elisabeth Weeshuis staan de verhalen van de weeskinderen die er vier eeuwen woonden centraal. Ook is er aandacht voor de weeskinderen van nu, en voor de stadsgeschiedenis. Het museum is gevestigd in een bijzonder rijksmonument: het is in 1560 het eerste nieuwgebouwde weeshuis van Nederland.

- Kasteel Culemborg is gebouwd rond 1280, het laatste restant is in 1812 gesloopt. De Kasteeltuin is is een archeologisch monument. Er is een expositie van aangetroffen bodemvondsten in de Groene Schuur op het voormalig kasteelterrein.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Eén van de recente nieuwbouwwijken in Culemborg is EVA Lanxmeer. Het bijzondere aan deze wijk is dat de wijk zeer duurzaam is opgezet. Hierdoor, maar ook door de bijzondere architectuur, trekt de wijk zelfs belangstellende bezoekers uit het buitenland.

- De afgelopen jaren is in het W van Culemborg de grote nieuwbouwwijk Parijsch gerealiseerd. Vanaf 2017 wordt gedurende 10 jaar gefaseerd, de wijk nog eens met bijna 900 nieuwe woningen uitgebreid. - De wijk Parijsch heeft een eigen winkelcentrum.

- Rapport "Economische waardering van cultuurhistorie. Case studie Tieler- en Culemborgerwaard".

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Culemborg heeft 108 rijksmonumenten. Een deel van de stad is beschermd stadsgezicht.

- Culemborg heeft 212 gemeentelijke monumenten.

- Molen De Hoop / 't Jach.

- Molen Johanna.

- Gevelstenen in Culemborg.

- In 2010 is een doormidden gezaagde bunker opgeleverd aan de Molenkade nabij de Diefdijk, op grondgebied van de gemeente Culemborg. Vanaf de middeleeuwse Diefdijk is dwars door de bunker heen een nieuw waterrijk natuurgebied zichtbaar. Het gebied is ingericht om te laten zien hoe de Nieuwe Hollandse Waterlinie vroeger werkte om de vijand tegen te houden. Het doorzagen van de bunker is een kunststuk op zich geweest. De bunker is namelijk gemaakt van gewapend beton van meer dan 2 meter dikte. Het doorzagen met een diamantzaag duurde ruim vier weken. Het projectgebied Molenkade is 75 hectare groot en ligt tussen de snelweg A2, de Diefdijk en de Culemborgse Vliet.

- Het Elvis Presley Museum van Elvis-fans John en Reneé Vink is eind 2002 van start gegaan. Je vindt er een indrukwekkende collectie van o.a. kleding, elpees, en originele Elvis whisky flessen (met speeldoos). - Dit filmpje van het Elvis Presley Museum geeft je alvast een virtuele indruk van wat je er allemaal kunt bewonderen.

- Ondernemers en inwoners hebben in 2014 het initiatief genomen om weer veilig kraanwater te laten komen uit de oude monumentale waterpomp op de Varkensmarkt. De naburige horlogerie heeft gezorgd voor de wateraansluiting. De oude pomp heeft een stukje moderne techniek gekregen: dankzij een sensor komt er water uit de kraan als je je hand of waterfles er onder houdt.

Terug naar boven

Evenementen en activiteiten

- De Vrijstadmarkt word 3x per jaar doorgaans op de laatste zondag van een maand (koopzondag) gehouden, om op die manier de levendigheid van de binnenstad van Culemborg nog meer kleur en inhoud te geven. Tevens zijn er elk jaar 3 kleinschalige Vrijstad-activiteiten.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Sinds 2010 vaart in juli, augustus en september de Liniepont, alleen voor fietsers en voetgangers, van Fort Honswijk naar Fort Everdingen en Werk aan Het Spoel (bij Culemborg) en terug, over de Lek. Het pontje is genoemd naar de Nieuwe Hollandse Waterlinie, waar de genoemde forten deel van uitmaken.

- In Bartjes Kringloopcentrum in Culemborg zijn nieuwe en gebruikte spullen tegen een lage prijs te koop. Elke maand worden onder een speciaal thema bijzondere artikelen aangeboden; 'BartApart'. Na het winkelen kun je even uitrusten of een praatje maken in de koffiecorner; consumpties €0,25, gratis voor ouderen (65+). Vrijwilligers zijn altijd welkom. Bij Bartjes Kringloopcentrum zijn veel verschillende werkzaamheden te doen; ophaaldienst, sorteren, repareren, schoonmaken, prijzen, verkopen etc.

Bartjes Kringloopwinkel is een project dat in het leven is geroepen om maatschappelijke doelen te steunen: met de opbrengst wordt het project Klaartje gefinancierd, vervoer van deur tot deur voor ouderen en mensen met een beperking; gebruikte in goede staat verkerende spullen worden tegen een heel betaalbare prijs aan iedereen verkocht, niet alleen aan minder draagkrachtigen; ca. 250 vrijwillige medewerkers vinden in deze projecten een zinvolle dagbesteding. Zie ook de reportage over Bartjes Kringloopwinkel (2016).

- Middels Facebookpagina 'Binnenstad Culemborg' blijf je op de hoogte van nieuws, events, tips, acties en meer over alles wat er te doen en te koop is in de Culemborgse binnenstad. Je vindt er ook praktische informatie over openingstijden, koopzondagen, parkeren en evenementen.

- De eigenaar van de Redichemse Waard wil samen met een aannemer in de waterplas van het voormalige zandwingebied slib laten storten. Omwonenden vrezen dat dit ten koste gaat van de recreatiemogelijkheden die het gebied biedt. Ook zijn zij bezorgd over de gevolgen voor natuur en milieu. Het college van burgemeester en wethouders van Culemborg heeft van de gemeenteraad opdracht gekregen om te zoeken naar een compromis. Uitgangspunt daarbij is dat het niet ten koste mag gaan van natuur, milieu en de recreatieve waarde van de Redichemse Waard. De verwachting is dat in mei 2018 een ontwikkelplan voor het uiterwaardengebied kan worden gepresenteerd. - Actualiteiten m.b.t. de Redichemse Waard op Facebook.

- De Culemborgse Markt is er wekelijks op dinsdag.

- De Zaterdagmarkt Culemborg (op de Varkensmarkt, 10-17 uur) is een markt met voornamelijk biologische, boerderij-, streek- en Fair Trade producten. Een tiental standhouders presenteren hun bijzondere kwaliteitsproducten. Van boerenkaas tot ambachtelijk brood, van Betuwe fruit en zelfgemaakte cider tot pure chocola. Alles om een heerlijke maaltijd mee te bereiden, of gewoon om er lekker van te snoepen. Voor een leuk of bijzonder cadeau`tje met een verhaal kun je er ook terecht.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Culemborg door Jan Dijkstra uit Houten.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/ of tweedehands boeken over Culemborg (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Culemborg. - Nieuws van de gemeente op Facebook.

- Media / nieuws: - Lokale omroep Culemborg TV maakt sinds 2008 tv-programma's over deze stad. Het is een stichting met alleen vrijwilligers. De kosten worden gefinancierd door sponsoren. - LEK Magazine informeert en inspireert over alles wat met Culemborg te maken heeft. Er is veel aandacht voor Culemborgse ondernemers, maar ook voor cultuur, natuur en recreatie in en rondom deze stad. Verhalen over bedrijven, interessante inwoners, recepten van gerechten waar je graag voor omrijdt, over de historie en de natuur in en om de stad. En natuurlijk een agenda met op stapel staande voorstellingen en evenementen die de moeite waard zijn. LEK Magazine verschijnt 4x per jaar. Het wordt huis aan huis bezorgd en ligt tevens op verschillende plekken in de stad.

- Zorg: - Werk is een basisrecht voor ieder mens. Door te werken kan een mens zich ontwikkelen. Sinds 2006 kunnen mensen met een beperking voor een zinvolle dagbesteding terecht op Stadsboerderij en Zorgboerderij Caetshage in Culemborg. Duurzame voedselproductie wordt op de stadsboerderij gecombineerd met sociale functies. Het is een plek voor ontmoeting, educatie en kleinschalige zorg, voor maximaal 10 cliënten per dag. Ze werken samen, in een veilige omgeving, op een persoonlijke en respectvolle manier. Ieder werkt in eigen tempo en naar eigen vermogen.

Het werk op de biologische boerderij is zinnig, veelzijdig en seizoensgebonden. Er zijn op de boerderij vele werkzaamheden die ze gezamenlijk uitvoeren: zaaien, wieden, oogsten, compost rijden, paden aanleggen, snoeien, schoffelen, maaien, harken, haardhout zagen, schapen verzorgen, schoonmaken en het plein onderhouden. Ook verwerken ze in de boerderijkeuken producten van het land tot jams, chutneys, soepen en sauzen voor de biologische groentepakketten en de boerderijwinkel. Ze schenken een kopje koffie en thee aan bezoekers en maken op aanvraag een lunch voor groepen tot 20 personen. Op dinsdag helpen ze mee in de winkel en met het afwegen en inpakken van de groentepakketten.

- Zorgboerderij De Witte Schuur in Culemborg is een agrarisch familiebedrijf van Frans en Conny van Herwijnen, en hun zoon Frans jr. en schoondochter Sanne. De boerderij is een beschermde, veilige en vertrouwde omgeving met de rust en ruimte van het Culemborgse platteland. Er is een Swifter schapenfokbedrijf met 15 ha weiland, kleinvee zoals kippen, kwartels, konijnen, geiten, varkens en Australische Kelpie's. Er is ook een moestuin, hoogstamboomgaard, bakkerij, atelier, theeschenkerij, houtwerkplaats en een Boerderijwinkel. De Witte Schuur is een duurzaam bedrijf; electra wordt opgewekt via zonnepanelen en de gebouwen worden verwarmd door middel van pelletkachels.

Deelnemers met een beperking worden hier begeleid door een vast team van ervaren en professionele medewerkers en vrijwilligers. De Witte Schuur biedt nuttige dagbesteding aan ruim 40 jongvolwassenen en volwassenen met een beperking. Daarnaast is er de 'belevingsgroep'. Deze groep komt voor het 'beleven'; deze groep is veel buiten en geniet daarbij van de rust en de natuur.

- Welzijn: - Stichting Samen Verder stelt zich ten doel om ouderen en mensen met een beperking in Culemborg te ondersteunen om zelfstandig te kunnen blijven functioneren. Zij doet dit aanvullend op de reguliere hulpverlening. Vrijwilligers die een zinvolle vrijetijdsbesteding zoeken zijn van harte welkom om zich hiervoor in te zetten.

- De chauffeurs en bijrijders van Klaartje in Culemborg zijn vrijwilligers die ouderen en mensen met een beperking vervoeren, die zich hiervoor telefonisch hebben aangemeld, van deur tot deur. Ook vervoer naar ziekenhuizen (Tiel en Nieuwegein) en rolstoelvervoer behoren tot de mogelijkheden. Senioren die hun verjaardag niet thuis willen of kunnen vieren, kunnen met hun gasten van en naar de gewenste feestlocatie worden gebracht. De bussen van Klaartje worden ook ingezet voor toertochtjes; een gezellig dagje uit voor ouderen.

- Maken, meedoen en delen. Deze woorden vatten bondig samen waar Stadswerkplaats Culemborg voor staat: een veilige leer-, werk- en ontmoetingsplaats waar ruimte is voor ieders talent en creativiteit en waar kennis en ideeën worden gedeeld. Naast het aanbieden van activiteiten werkt de Stadwerkplaats graag aan projecten en opdrachten. De uitvoering van deze projecten wordt gerealiseerd met behulp van de inzet van cliënten vanuit de dagbesteding. Cliënten die tevens werkzaam zijn in de Stadswerkplaats. Met deze werkwijze benadrukt de Stadswerkplaats haar maatschappelijke betrokkenheid. Een werkwijze waarin duurzaamheid, maatschappelijk ondernemen en ambachtelijkheid op een natuurlijke manier samenkomen en centraal staan. De werkplaats bestaat uit de volgende delen: de timmerwerkplaats en workshopruimtes die beschikbaar worden gesteld als Open Werkplaats, en die ook ingezet worden tijdens het Repair Café en andere workshops en gearrangeerde evenementen.

- Veiligheid: - Op diverse plekken in Culemborg is een BuurtWhatsApp actief, waar buurtbewoners elkaar en de politie op de hoogte houden van verdachte situaties in de wijk. Een initiatief in samenwerking met politie en gemeente.

Reacties

(1)

L.S.

Met bewondering heb ik uw lijst van publicaties en activiteiten door gezien.
Ik ben op zoek naar informatie over de wereld om en rond 'In den Iser man' in het pand aan de Varkensmarkt.

De naan Iserman komt al in de 16e eeuw voor in het Belgische en in de 17e eeuw op verschillende plaatsen in Nederland (Leeuwarden, Haarlem en in de Betuwe).
Kunt u mij aan meer informatie helpen?

Met vriendelijke groeten,
Philip Visser

Kolthofhorst 46 7531 EP Enschede
06-11770055

Red.:
Dank voor uw compliment.
Het is ons niet helemaal duidelijk wat u eigenlijk wilt weten. Iserman was destijds kennelijk een bijnaam voor een persoon in een ijzeren harnas. Dat deze naam in de 16e en 17e eeuw al voorkomt, bedoelt u dat als gebouwnaam of als familienaam? Als u meer wilt weten over het pand aan de Varkensmarkt (het is geen rijksmonument dus in dat kader is er geen beschrijving van), kan de heemkundevereniging van Culemborg, genoemd onder Geschiedenis, u wellicht verder helpen.

Reactie toevoegen