Wahlwiller

Plaats
Dorp
Gulpen-Wittem
Heuvelland
Limburg

wahlwiller_heemkunde.png

De in 2003 opgerichte Stichting Heemkunde Wahlwiller bestudeert de geschiedenis van dit dorp en publiceert daarover, o.a. met de jaarlijks verschijnende Jaarboeken. Jaarboek 2015 biedt een overzicht van 800 jaar Wahlwiller.

De in 2003 opgerichte Stichting Heemkunde Wahlwiller bestudeert de geschiedenis van dit dorp en publiceert daarover, o.a. met de jaarlijks verschijnende Jaarboeken. Jaarboek 2015 biedt een overzicht van 800 jaar Wahlwiller.

wahlwiller_collage_2.jpg

Wahlwiller, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Wahlwiller, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

DK_20111015_4009_Woonhuis_aan_de_N_278_ter_hoogte_van_Wahlwiller.jpg

Wahlwiller, woonhuis aan de provinciale weg

Wahlwiller, woonhuis aan de provinciale weg

Wahlwiller

Terug naar boven

Status

- Wahlwiller is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Gulpen-Wittem. T/m 1998 gemeente Wittem.

- Het dorp Wahlwiller heeft in 1978 geen eigen postcode en plaatsnaam gekregen in het postcodeboek, voor de postadressen ligt het dorp daarom sindsdien, evenals de buurdorpen Nijswiller en Partij, 'in' Wittem.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
Volgens Veldeke Wilder, volgens de plaatsnaamborden ter plekke Wielder.

Oudere vermeldingen
1215 Wylre, 1243 Wilre, 1312-1350 Waelwilre, Wailwilre, 1352 Wahlwyler, ca. 1355-1375 Walwilre, 1357 Waluiler, 1367 Walwilre, 1605 Wailwildere, 1803-1820 Walwilder, 1838-1857 Wahlwiller.

Naamsverklaring
Samenstelling van Wahl 'van de Waals (Romaans) sprekenden' en wieler 'boerderij, buurschap'.(1)

Wijndorp
Wahlwiller mag zich Wijndorp noemen. Dat predikaat is in 2005 door burgemeester Geraedts van Gulpen-Wittem officieel toegekend. Borden met de titel Wijndorp sieren de ingangen van het dorp, dat wordt omringd door 3 wijngaarden.

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Wahlwiller ligt O van het dorp Wittem, NO van het dorp Mechelen en Z van het dorp Eys, langs de rijksweg Maastricht-Vaals (N278), Z van de Sinsel- of Selzerbeek, en ligt verder OZO van het dorp Gulpen, ONO van het dorp Partij en W van het dorp Nijswiller.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Wahlwiller 40 huizen met 165 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 200 huizen met ca. 500 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Evenals Nijswiller is Wahlwiller ontstaan langs de oude (Romeinse?) hoofdweg van Maastricht naar Aken. De naam van deze weg is nu 'Oude Baan'. In de 13e eeuw is het een erfgoed (allodium) van de hertogen van Limburg. Het vormt dan met Mechelen een heerlijkheid. Na 1288 komt het in handen van de hertog van Brabant. In 1334 schenkt hertog Jan van Brabant een deel van Mechelen en Wahlwiller als leengoed aan Diederik IV, Heer van Valkenburg en Monschau. In 1352 wordt dit deel aan Jan I van Cosselaer, Heer van Wittem geschonken. Het overblijvende deel wordt door Johanna van Brabant in 1354 aan de Heer van Wittem geschonken en sindsdien behoorde het dorp bij de vrije rijksheerlijkheid Wittem.

Wahlwiller en zijn St. Cunibertuskerk worden voor het eerst vermeld in 1215, als Hendrik III, hertog van Limburg, onder andere het recht om de pastoor te benoemen aan de Johannieterorde schenkt. De Johannieters worden wel verplicht om te zorgen voor het onderhoud van het schip, de ramen, het koor en de altaren van de kerk. Dat zij deze verplichtingen niet steeds nakomen, blijkt uit een proces dat in de jaren 1594-1597 wordt gevoerd en waar uiteindelijk de Commandeur van de Johannieters te Mechelen verplicht wordt voor dit onderhoud te zorgen.

Wahlwiller is evenals Nijswiller nog altijd een zelfstandige parochie.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de in 2003 opgerichte Stichting Heemkunde Wahlwiller, die de geschiedenis van het dorp bestudeert en daarover publiceert, o.a. middels de jaarlijks verschijnende Jaarboeken. Jaarboek 2015 was een extra bijzondere editie, omdat in dat jaar het dorp zijn 800-jarig bestaan heeft gevierd (omdat het in 1215 voor het eerst in de archieven wordt vermeld). De stichting beschrijft het boek op haar site als volgt: "Het is nog maar zes jaar geleden dat de Heemkundevereniging Wahlwiller de beschikking kreeg over de schenkingsakte van hertog Hendrik III van Limburg aan de Duitse tak der johannieters. In die akte, uit 1215, wordt - voor zover we nu weten - voor het eerst de naam van ons dorp vermeld. Dankzij dat document vieren we dit jaar het 800-jarig bestaan van ons dorp, en wat zou die viering zijn zonder een overzicht van de geschiedenis van het dorp gedurende die 800 jaar?

Sinds haar oprichting in 2003 heeft de heemkundevereniging al heel wat artikelen geschreven over die geschiedenis. Wat ontbrak, was een totaaloverzicht. Het geeft dan ook de nodige voldoening te constateren dat dit nu voor u ligt, een rijk geïllustreerd boek dat zijn waarde zal hebben voor iedere inwoner van ons dorp, ja zelfs van heel de voormalige gemeente Wittem. Wie de geschiedenis van zijn dorp kent, voelt zich met dat dorp verbonden. Als je met die kennis door je dorp loopt, weet je wat je ziet, weet je dat ook te waarderen. Het boek '800 Jaar Wahlwiller 1215 - 2015' omvat 275 rijk geïllustreerde pagina’s, is chronologisch opgebouwd en van een ruime indeling voorzien. In dit overzichtswerk wordt aangegeven hoe het dorp en zijn inwoners zich hebben ontwikkeld vanaf de (vroege) middeleeuwen tot nu; hoe een of meer boerderijen uitgroeiden tot een dorp met een eigen kerk en hoe dat dorp deel ging uitmaken van een heerlijkheid die weer onderdeel werd van een groter geheel.

U leest in het boek dat het kleine Wahlwiller in de 15e eeuw al bekend was op het eiland Rhodos, waar toen de hoogste baas van de johannieters zetelde, en dat er in de 16e eeuw, onder een protestantse, opstandige heer, een ‘verdachte’ pastoor predikte wiens optreden in de Raad van Beroerte is besproken, ja dat leden van die Raad zelf in Wittem zijn geweest om zich te overtuigen van de trouw van de Wittemse leenmannen aan Spanje. Verder vraagt door alle eeuwen en dus ook door alle hoofdstukken heen, de dorpskerk om aandacht. Deze aandacht bereikt na de Tweede Wereldoorlog - zeker landelijk - een hoogtepunt in de affaire Aad de Haas. In het laatste, lange hoofdstuk worden tenslotte de vernieuwingen beschreven die de Franse bezetting voor het dorp heeft gebracht en die uiteindelijk ook geleid hebben tot een vooruitgang die onder meer zichtbaar werd in de aanleg van de Steenweg (Rijksweg). Verder leert de lezer in dit hoofdstuk 'de luuj va Wilder' kennen als zeer sociaal wanneer het gaat om hulp aan ontheemden of om deelname aan het verenigingsleven. Kortom, een boek dat de ‘wording’ en de lotgevallen van Wahlwiller weer een stuk duidelijker maakt." Zo'n standaardwerk over een dorp is vaak snel uitverkocht. Dat was ook hier het geval. Gelukkig is het boek herdrukt en is het zolang de voorraad strekt weer verkrijgbaar. De prijs is slechts 12 euro.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Met ingang van schooljaar 2016-2017 is de gezamenlijke basisschool van Wahlwiller en Nijswiller, De Driesprong (die gevestigd was op Oude Baan 36), gefuseerd met de basisschool van Mechelen. In Mechelen is een nieuwe school gebouwd. Ook de peuterspeelzalen (hier was dat ’t Hummeloord) zijn toen samengevoegd.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Wahlwiller heeft 3 rijksmonumenten, zijnde Oude Baan 45, hoeve uit 1813 met binnenplaats van baksteen, door een mansardedak afgedekt woonhuis met hoekblokken en omlijstingen van Naamse steen, inrijpoort van Naamse steen; Oude Baan 34, vakwerkwoning en vakwerkschuur, en de Sint Cunibertuskerk.

- De St. Cunibertuskerk zoals zij nu voor ons staat, kwam tot stand in 1628. Het is een eenvoudig zaalkerkje van een enkele beuk. Aan de westzijde staat op het dak een bescheiden toren op vierkante grondslag. Aan de oostzijde, maar zuidelijk van de middenas van het zaalkerkje, metselde men een klein eveneens rechthoekig koor. Aan de zuidzijde ligt een sfeervol kerkhof. Ten westen is de pastorie aangebouwd.

Het 17e-eeuwse koortje heeft spitse vensters en tamelijk zware steunberen (waarvan die op de hoeken overhoeks zijn geplaatst). Deze elementen zou men, op schrift gesteld gezien, gotiserend kunnen noemen. Daarop zou het gegeven dat zoiets in de 17e eeuw nog voorkomt als een zeldzaamheid kunnen worden gekenschetst. Maar in werkelijkheid is men bij de nieuwbouw dicht bij het wezen van de kern van het complex gebleven.

Deze kern is makkelijk te herkennen aan de breuksteen waarin de onderste delen van het zaaltje zijn opgetrokken. De bakstenen getuigen van de 17e-eeuwse activiteiten. En de breukstenen? Deze zijn de restanten van het kerkje dat op zijn laatst in de 12e eeuw ter plekke werd gebouwd. Het bouwwerk heeft inwendig hedendaagse wandschilderingen, die qua hoeveelheid bescheiden zijn en in frisse tinten zijn uitgevoerd. Het interieur heeft hieronder niet te lijden, is daarentegen zeer sfeervol.(2)

In 1946 zijn Wahlwiller en zijn kerkje landelijk bekend geworden. Aad de Haas, een man uit het kunstenaarsverzet, ondergedoken met zijn vrouw in Ingber, schildert voor de kerk door de oorlog geïnspireerde ‘verschrikkelijke’ kruiswegstaties. De schilderingen worden op last van de kerkelijke overheid uit de kerk verbannen. Na een restauratie in 1979-1981 komen de staties terug in de kerk en zijn sindsdien weer met de muurschilderingen te bewonderen, `zur mahnung der Lebenden`.

De Haas heeft een belangrijke rol gespeeld in de ‘deconfessionalisering’ van de kunst in Limburg. Zijn beroemde kruiswegstaties hebben jarenlang voor een polemiek gezorgd omtrent de verhouding tussen opdrachtgever (de Kerk) en kunstenaar. Zijn werk is bij uitstek een symbool in het kader van de tweestrijd van het vrije en gebonden kunstenaarschap, zoals die zich in Limburg heeft afgespeeld. (3326) - Kerkje en kruiswegstaties zijn in 2015 gerestaureerd. - Site H. Cunibertuskerk Wahlwiller.

- Van zeer oude oorsprong is Hoeve Laterne aan de Oude Baan. De oudste vermelding is van 1442. De hoeve komt dan in het bezit van Jan III van Cosselaer, Heer van Wittem. Deze verkoopt de hof een jaar later aan de familie Van Pallant, de latere Heren van Wittem. De hoeve blijft in het bezit van de Van Pallants tot 1608. In dat jaar verpandde Floris II van Wittem de hof aan de drost van Wittem, Adolf van Belven. Het huidige woonhuis is gebouwd in 1813, zoals blijkt uit het jaartal in de steen boven de ingang. De rest van het complex dateert vooral uit de 18e eeuw.

- Het Arnold Janssen Klooster van de Missiezusters Dienaressen van de Heilige Geest op Capucijnenweg 9 in Wahlwiller is in 2015 te koop gezet. Het pand is te groot geworden door het afnemende aantal zusters. Het klooster, genoemd naar de Duitse priester en missionaris Arnold Janssen (1837-1909), bestaat uit 3 delen en heeft een totale oppervlakte van 7700 m2. Het beschikt over o.a. 30 eenpersoonskamers en 45 gastenkamers. Het Arnold Janssen Klooster is in 1950 gebouwd door de zusters Clarissen Capucijnessen met geld dat ze hadden gekregen voor hun in 1942 platgebombardeerde klooster in Vaals.

In 1978 is het klooster te groot geworden voor de 21 overgebleven zusters en verkopen zij het aan de Missiezusters Dienaressen van de Heilige Geest uit Kerkrade. Zelf betrekken de Clarissen Capucijnessen een nieuw klooster in Mechelen. Het klooster was een open huis van ontmoeting. Een huis van rust en stilte voor bezinning, alleen of in een groep; een huis waar iedereen welkom was; een huis van bemoediging om je eigen bronnen te ontdekken en met anderen te delen. De huiskapel was altijd open voor meditatie en bezinning. In 2017 is het klooster verkocht en zijn de zusters verhuisd naar het moederklooster in Steyl. Zie ook de videoreportage over de zusters en hun verhuizing (KRONCRV, augustus 2017). Het complex is gekocht door Heuvelland Zorggroep, die het gaat herbestemmen tot zorgstudio’s en dagbesteding voor cliënten met een autistisch spectrum. De locatie heeft veel potentie om aanvullende functies en dienstverlening aan te laten sluiten.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Carnaval. - Carnavalsvereniging De Boemelaire is opgericht in 1964 en heeft dus in 2008 haar 44-jarige (4 x 11) jubileum gevierd (in de carnavalswereld rekent men voor jubilea in eenheden van 11 jaar, vandaar). Ter ere van dit jubileum is een jubileumboek uitgegeven, waarin de geschiedenis van de vereniging is beschreven. Voor degenen die dit boek niet in bezit hebben, zijn delen van dit jubileumboek ook op de website van de vereniging gepubliceerd.

- De Luikse Markt (weekend in augustus) is volgens de site van het evenement "de eerste en enige echte Luikse Markt in Nederland, sinds 1965". Met onder meer antiek en curiosa, kermisattracties, spelen, muzikale shows van orkesten en Luikse folkloregroepen, een Waals paviljoen en gezellige eetcafeetjes in Luikse sfeer.

- Het Wahlwiller Wijnfeest (laatste weekend van september) is een proeverij van kwaliteitswijnen uit het dorp, en ook uit andere streken en landen. Verder zijn er ook andere streekproducten te verkrijgen.

- Kermis (rond een weekend in november).

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- In 1997 is het Capucijnenpad aangelegd, een voetpad langs de Capucijnenweg tussen Wahlwiller en Mechelen. Hiermee is een gesloten netwerk van voetpaden ontstaan tussen alle dorpen in de voormalige gemeente Wittem.

- Op weg van Wahlwiller naar Eys kom je over de van de Amstel Gold Race bekende ‘kuitenbijter’ de Kruisberg.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Wahlwiller (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - Weekblad Troef wordt tweewekelijks gratis huis-aan-huis bezorgd in o.a. Wahlwiller. Via de link is het blad ook online te lezen (ook oudere nummers).

- Muziek: - Vocaal Ensemble Donna Voce bestaat uit ruim 20 enthousiaste vrouwen, en heeft een groot repertoire op zowel kerkelijk als wereldlijk gebied. Het koor heeft een goede naam en bekendheid in de regio. In het pittoreske dorpskerkje van Wahlwiller heeft zij een inspiratievolle repetitieruimte.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Wahlwiller.

Reactie toevoegen