Eys

Plaats
Dorp
Gulpen-Wittem
Heuvelland
Limburg

eys_collage.jpg

Eys, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Eys, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

eys omgeving [640x480].jpg

Eys. Op deze kaart is duidelijk te zien dat Eys in het Heuvelland ligt.

Eys. Op deze kaart is duidelijk te zien dat Eys in het Heuvelland ligt.

Eys

Terug naar boven

Status

- Eys is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Gulpen-Wittem. T/m 1998 gemeente Wittem.

- Onder het dorp Eys vallen ook de buurtschappen Eyserheide (grotendeels), Piepert en Trintelen.

- Ook Overeys (in het Limburgs: Oaverees, oudere schrijfwijzen: Overeijs, 1840 Over Eijs) was vanouds een buurtschap van dit dorp, maar is inmiddels met het dorp versmolten. Het is tegenwoordig het oostelijke deel van het dorp. Overeys betekent 'het, vanuit het oude dorp gezien, aan de overzijde (van de Eyserbeek) gelegen Eys'. In 1840 had de buurtschap Overeys 36 huizen met 197 inwoners. In de Topografische atlas Limburg(1) wordt Overeys, onzes inziens ten onrechte, nog wel als 'plaats' vermeld.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
Ees.

Oudere vermeldingen
Ainse, Eyse, Heyse, 1193 de Hanzon, 16e eeuw Eysch, 1840 Eijs.

Naamsverklaring
Genoemd naar de ligging aan de rivier de Eyser. De oudste vorm is een Romaanse variant.(2)

Bijnaam
De scheldnaam ´ossen´ die de inwoners in de omgeving ooit opgeplakt hebben gekregen, werd tot geuzennaam. De bijnaam kan van de plaatsnaam zijn afgeleid, maar het is ook mogelijk dat de naam ontstaan is doordat iemand er ooit een domme streek heeft uitgehaald. (3063)

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Eys ligt NO van de dorpen Wittem en Partij en ZW van het dorp Simpelveld, aan de Eyserbeek. Het dorp ligt verder ONO van het dorp Gulpen, OZO van het dorp Wijlre, ZZW van het dorp Ubachsberg, WNW van het dorp Bocholtz, NW van het dorp Nijswiller en N van het dorp Wahlwiller.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Eys 38 huizen met 190 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 800 huizen met ca. 1.800 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Lang voordat Eys bestond, waren er al bewoners in deze omgeving. De oudste bewoning - al was dit maar tijdelijk - stamt uit het einde van de laatste IJstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden. In 1990 werd bij een opgraving tussen het dorp en Eyserheide een nomadenkamp gevonden van mensen uit de late Steentijd: het Magdaleniën. Het dorp zelf is pas veel later ontstaan bij een kruispunt van wegen bij de Eyserbeek. De huidige nederzetting wordt voor het eerst in de geschiedenis genoemd in een oorkonde uit 1193 van het Kapittel van de Sint Paulus kathedraal te Luik.

Een deel van het dorp was een vrije rijksheerlijkheid en viel rechtsreeks onder de Duitse keizer. Het was voor het overige gedeelte leenplichtig aan Wittem. Het dorp bezat een eigen rechtbank (schepenbank) en men kon in Aken in beroep gaan tegen uitspraken van dit college. Van 1732 tot aan de Franse Tijd (1794) vormt het dorp met Wittem een zelfstandig Rijksgraafschap van het Duitse Rijk. De verhoudingen tussen Eys en Wittem zijn niet altijd ‘hartelijk’ geweest. Voortdurend probeerden de Heren van Wittem zeggenschap te krijgen over geheel Eys.

Na de Franse Tijd wordt Wittem (waar Eys dan deel van uitmaakt) een gemeente in het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden. In 1821 verzoeken de inwoners om een zelfstandige gemeente te mogen worden. Als argument gebruikt men dat het dorp altijd zelfstandig was geweest. In mei 1823 wordt het rekest door de koning verworpen, dus het feest gaat niet door.

De Limburgse schrijver Felix Rutten was zeer te spreken over het uitzicht alhier: “Die het allermooiste van Limburg wil zien, hij klimme te Eys de Bosweg op; daar vindt hij de plek vanwaar men het land overschouwt in een reusachtig halfrond, tot een onzegbare en onbetwistbare verrukking.”

Wij lezen in diverse bronnen dat er een Heemkundevereniging Eyra zou zijn m.b.t. Eys. Voor zover ons bekend is er over deze vereniging helaas niets op het internet te vinden; geen website of anderszins webpagina.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Eys heeft 25 rijksmonumenten.

- In en rond Eys vind je diverse fraaie vakwerkwoningen.

- De Sint Agathakerk te Eys behoorde, blijkens een akte uit 1193, aan het kapittel van St. Paulus te Luik. De oorspronkelijke kerk lag boven op de Boerenberg. In 1712 werd de St. Agatha vanwege de zeer slechte toestand herbouwd. Op last van graaf Ferdinand van Plettenberg werd echter een nieuwe parochiekerk gebouwd in de jaren 1733-1734 (de oude kerk is in 1745 afgebroken). Bouwmeester was Schlaum, die van Van Plettenberg ook opdracht voor de kloosterkerk van Wittem had gekregen.

Het gebouw is eenbeukig, heeft een westtoren en twee kapellen die de overwelfde koortravee flankeren. Het belangrijkste materiaal voor de buitenmuren is baksteen. Rond muuropeningen is natuursteen toegepast. De barokke vormentaal bestaat uit een samengaan van rechte en orthogonale met convexe en (vooral) concave lijnen en volumes. Het resultaat is prachtig coherent. Tijdens de recentste restauratie is ook de houten torenkoepelspits in prima staat teruggebracht. (3324) In 2002 heeft de kerk gebrandschilderde ramen gekregen, vervaardigd door kunstenaar Jo Havenith en glazenier Gerard Felix. Met de komst van de nieuwe ramen ging een langgekoesterde wens van pastoor A. Kurris in vervulling. Eys heeft nog altijd een eigen parochie: Parochie H. Agatha.

- Het Kapelletje Moeder Gods in Eys dateert oorspronkelijk uit 1696, is in 1905 wegens bouwvalligheid afgebroken en herbouwd, heet sindsdien H. Hartkapel maar in de volksmond blijft men de oude naam hanteren. Het kapelletje is in 1980 grondig gerestaureerd.

- O van de dorpskern van Eys, O van de voormalige buurtschap Overeys ligt landgoed Goedenraad (Mr. dr. Froweinweg). Goedenraad, gelegen langs de Eyserbeek, bestaat uit een kasteel met boerderij en park, een majestueus beukenbos op een helling en enkele graslanden met een totale oppervlakte van 26 hectare. Kasteel Goedenraad is een specimen van Limburgse kastelenbouw in de 18e eeuw. Het oorspronkelijke kasteel, dat al vermeld wordt in 1365, is verwoest. Het slotcomplex is herbouwd rond 1764 (ankerjaartal). De boerderij uit 1764 is in 1777 herbouwd in Lodewijk XVI-stijl. Na 1971 is het complex gerestaureerd.

Goedenraad is een veelzijdig gebied, met zowel zeer duidelijk door de mens beïnvloede delen als stukken waar de natuur zijn gang mag gaan. In de tuin is een gegraven vijver aanwezig. Deze wordt voor een deel gevoed door schoon bronwater. Aan de noordzijde van de beek liggen door rundvee begraasde graslanden, grenzend aan een oud hellingbos. In dit bos zijn tot 35 meter hoge beuken en gewone essen, sommige meer dan 200 jaar oud, aspectbepalend. Het bosgebied van het landgoed is voor wandelaars vrij toegankelijk op wegen en paden. De omgeving van het kasteel, de binnenplaats en de kasteeltuin zijn vanwege privacy van de bewoners niet toegankelijk. De landerijen bij Trintelen en het Eyserbos zijn alle vanaf wegen en paden goed te bekijken. Tussen de landerijen en door het bos loopt een pad. Vanuit het Eyserbos heb je zicht op het kasteelpark. (3000)

- In Eys ligt een zeldzame abschnitt-motte. Daar zijn er in heel Limburg nog maar drie van. Het is een historische kasteelberg op een deel van de Boereberg. In de Middeleeuwen stond hierop een versterking en een uitkijkpost. De mottes worden gekenmerkt door een goed uitzicht over een dal en zijn vrijgegraven uit een vooruitstekende kaap van een gebergte. De meeste mottes in Nederland zijn verdwenen om plaats te maken voor woningbouw of andere infrastructuur. Deze thans archeologische monumenten zijn tussen 1000 en 1300 aangelegd door de lokale adel. Uniek voor de Eyser motte is dat deze binnen de bebouwde kom ligt. De motte is in 2001 opgeknapt: bomen en struiken zijn gesnoeid, omdat ze anders op den duur zouden omwaaien en het talud en woningen onder aan de berg zouden kunnen beschadigen. De andere motte in Zuid-Limburg ligt in Gracht Burggraaf, bij Gulpen. Zie verder aldaar.

- Bevrijdingsmonument aan de Baron von Thimusweg.

Terug naar boven

Evenementen

- Carnaval. - Carnavalsvereniging De Öss.

- Processie (begin mei). De processie trekt bij toerbeurt door Eys, Eyserheide en Trintelen.

- Kermis (begin mei).

- De Muziekdagen Eys (klassieke muziek, gedurende 5 dagen verspreid in april en juni) zijn in de wijde omtrek bekend.

- De wandelcommissie van handbalvereniging Esia organiseert op een zondag in november de Herfstwandeling rondom Eys. De afstanden waar je uit kunt kiezen zijn 8, 10, 15 en 20 km.

- Van eind november tot begin januari, verdeeld over 6 Heuvelland-dorpen en 6 in de aangrenzende Belgische Voerstreek, zijn tijdens de Advent- en Kersttijd 10 schitterende korte en lange wandelroutes uitgezet, waarlangs fraaie Kribkes, wegkruisen en kapelletjes zijn te bewonderen. En je kunt starten waar je wilt. De Kribkeswandeltochten zijn letterlijk en figuurlijk grenzeloos mooi te noemen. Wie de drukte van de kerstmarkten in Maastricht, Valkenburg, Aken of Luik wil vermijden, kan de kerstgedachte bewonderen bij tal van kribkes. De verschillende op zich staande wandelingen die door “knooppunten” met elkaar verbonden zijn, kun je zo lang maken als je zelf wilt. Je kunt wandelen op elke dag van de week, in verschillende dorpen en per auto of openbaar vervoer van dorp naar dorp reizen. De meeste Kribkes worden 's avonds feeëriek verlicht. Naast wandelroutes zijn er ook autoroutes uitgezet. Alle routes zijn vanaf eind november te downloaden. Op diverse locaties langs de routes kun je pauzeren en onder het genot van diverse drankjes en lekkernijen even tot rust komen in deze hectische tijd. Een van de routes loopt door het dorp Eys.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Kruistocht op Wandelschoenen - Deelroute Eys is een rondwandeling van ca. 6,5 km. De titel verwijst naar de vele wegkruisen die je onderweg tegenkomt.

- Rondwandeling vanuit Eys (16 km) met het nodige klimmen en dalen en mooie vergezichten over de Limburgse heuvels. Bij de start en in Vijlen en Wahlwiller zijn eetcafés.

- IVN afd. Eys organiseert regelmatig excursies naar interessante natuurgebieden in de omgeving.

- Het dorp heeft een stationnetje aan de beroemde Miljoenenlijn. Een stoomtrein waarmee je op ouderwetse wijze van het Limburgse landschap kunt genieten, via Nederlands enige ‘bergspoorbaan’. Je rijdt hiermee dwars door het Heuvelland en volgt zo een prachtige route. Op de dagen dat de railbus en stoomtrein rijden, is er een terras en kun je er treinkaartjes kopen. Nadere informatie vind je op de site van de Zuid-Limburgse Stoomtrein Maatschappij ZLSM. - Geschiedenis van de halte en het stationsgebouw Eys.

- Het Eyserbos, gelegen NW van Eys, ZW van Eyserheide, kende tot enkele jaren geleden nog een nagenoeg gesloten bladerdek. Jonge bomen kregen daardoor geen kans om uit te groeien. De bijzondere en typische bosplanten, zeker als deze kenmerkend zijn voor open plekken in het bos, gingen er ook achteruit. De soortenrijkdom en daarmee de variatie in het bos nam daardoor af. Stichting Het Limburgs Landschap is daarom in 2012 gestart met duurzaam bosbeheer in een deel van het Eyserbos. Kap van bomen, zowel jonge als oude, maakt daar deel van uit. Dat zorgt namelijk opnieuw voor openheid in het bos. Doordat het zonlicht met haar warmte de bosbodem weer kan bereiken, profiteren de karakteristieke plantensoorten van kalkrijke hellingbossen.

Door die openheid krijgen nieuwe bomen ook de kans om uit te groeien en zo onstaat er natuurlijke verjonging in het bos. Er ontstaat meer afwisseling, met vele verschillende lagen in het bos van jonge boompjes, via struiken tot woudreuzen. De verwachting is dat allerlei bosplanten als orchideeën en ook zeldzame vlinders als de keizersmantel zullen toenemen en dat sommige momenteel verdwenen soorten op termijn zelfs zullen terugkeren. Uit eerder onderzoek is al gebleken dat sommige soorten orchideeën en zeldzame vlinders bij uitstek in open bossen leven. De verwachtingen zijn dus hooggespannen. Nadere informatie over het Eyserbos op de site van beheerder Het Limburgs Landschap.

- Het Eyserbos is door het tijdschrift Fiets uitgeroepen tot de pittigste helling voor fietsers. Waarbij de ‘moeilijkheidsgraad’ bepaald is in relatie tot het gemiddelde stijgingspercentage en de lengte van de helling. De top van de Eyserberg ligt op 190 meter, de klim is 900 meter lang en heeft een gemiddeld stijgingspercentage van 10. De top van dit ‘bergklassement’ wordt in dit verband verder aangevoerd door respectievelijk de Keutenberg bij Schin op Geul / Wijlre, de Gulperberg bij Gulpen / Berghem en de Brakkenberg in Geulhem.

Terug naar boven

Beeld

- Oude foto's en ansichtkaarten van Eys.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Eys (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - Weekblad Troef wordt tweewekelijks gratis huis-aan-huis bezorgd in o.a. Eys. Via de link is het blad ook online te lezen (ook oudere nummers).

- Dialect: - Online woordenboek met woorden in het dialect van Eys.

- Onderwijs en kinderopvang: - Het pand van basisschool Klavertje Vier in Eys (Kanariestraat) dateert uit 1973 en is de opvolger van het pand van de oude St. Jozefschool aan de Wezelderweg, dat dan 114 jaar dienst heeft gedaan. De naam is een duidelijke verwijzing naar de vorm waarin de school gebouwd is. De naam drukt ook de wens uit dat de school mag bijdragen aan het geluk van allen die hier leren en werken. Men zegt immers dat een 'klavertje vier' geluk brengt. In het pand is ook Peuterspeelzaal De Blokkendoos gevestigd.

- Muziek: - Harmonie Sint Agatha.

- Sport: - Voetbalvereniging s.v. Zwart-Wit '19. - Handbalvereniging Esia.

- Overige verenigingen: - De oudste vermelding van Schutterij Sint Sebastianus te Eys dateert uit 1517. De schutterij heeft daarom gedurende 4 dagen in juni 2017 het 500-jarig bestaan gevierd. De trots van de Eyser schutterij is namelijk de zilveren koningsvogel die in zijn bek een zilveren plaatje met het opschrift 1517 draagt. De vogel en het plaatje zijn het pronkstuk van het uitgebreide koningszilver van Sint Sebastianus. Het is het overtuigende bewijs dat de schutterij in elk geval in 1517 al bestaat en vormt de enige band met het alleroudste verleden van de ‘Sebastianen’. Verdere vaststaande gegevens uit de vroegste bestaanstijd van de schutterij ontbreken en het exacte jaar van oprichting zal wellicht nooit worden achterhaald.

Uit het begin van de 17e eeuw zijn meest feiten bekend. Zo blijkt uit de oude schuttersboeken dat in die tijd de heren van de Heerlijkheid Eys, die de Eyserhof bewoonden, lid van de schutterij waren. De bewoners van Kasteel Goedenraad werden later ook steunpilaren van de schutterij. De bekendste heer van Goedenraad, baron Gustav von Thimus, was zelfs generaal, enkele malen koning en werd in 1849 ook keizer van de Eyser schutterij. Hij schonk een legaat aan de schutterij en gaf een ‘Gouden Boek’ aan de “Schützenbruderschaft”. In dit boek staan veel waardevolle historische gegevens vermeld, waaronder ook de “Gesetzen” en “Angelegenheiten” van de “Sanct Sebastianusbruderschaft”. De schutterij telt een kleine 100 leden, waarvan 60 geüniformeerd. Het jongste lid is enkele maanden oud, het oudste lid is de 90 jaar reeds gepasseerd.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Eys en - idem kerk.

Terug naar boven

Bekende inwoner

- Naast de beroemde iceman Wim Hof uit Sittard, is sinds 2017 icewoman Kiki Bosch uit Eys ook bekend geworden. Als koudwaterduikster ontdekt ze de koudste wateren ter wereld. Een filmpje van haar duik in het kristalheldere en ijskoude water in IJsland is inmiddels miljoenen keren bekeken. Bosch is een zogenoemde freediver en reist de wereld over op zoek naar de koudste plekken.

Reacties

(1)

L.S.,
Hopelijk kunt u mij op weg helpen. Met enige regelmaat heb ik als radiozendamateur contact met een Russische collega met de wel zeer on-Russische naam: Eduard Eysmond.
Ik heb hem beloofd navorsing te doen naar die naam en kwam uit op uw site. Mijn vraag is of de naam 'Eysmond' ergens in de omgeving van Eys voorkomt / voorkwam.
Met vriendelijke groet,
Ab Woutersen

Red.:
Sterker nog: de naam komt in heel Nederland niet voor. Dat kunt u verifiëren op de site http://www.meertens.knaw.nl/nfb/. Wonderlijk. Of het iets met het dorp Eys heeft te maken: geen idee. Misschien heeft iemand anders een idee. Wij zijn deze naam nog nooit ergens tegen gekomen. Op Google komen we wereldwijd maar een handvol Eysmond's tegen: 1 in Canada, 1 in Frankrijk, 1 in Zwitserland, 1 in de Oekraïne en dat is het wel zo'n beetje. Zit helaas weinig patroon in.

Reactie toevoegen