Tull en 't Waal

Plaats
Dorp
Houten
Kromme Rijnstreek
Utrecht

tull_en_t_waal_collage.jpg

Tull en 't Waal, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Tull en 't Waal, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

tull_en_t_waal_collage_2.jpg

Het grondgebied van het dorp Tull en 't Waal omvat twee bescheiden lintbebouwingen en heel veel buitengebied. Van dat buitengebied krijg je een indruk in deze collage. Dorp én buitengebied zijn beide zeer de moeite waard om te bezoeken! (© Jan Dijkstra)

Het grondgebied van het dorp Tull en 't Waal omvat twee bescheiden lintbebouwingen en heel veel buitengebied. Van dat buitengebied krijg je een indruk in deze collage. Dorp én buitengebied zijn beide zeer de moeite waard om te bezoeken! (© Jan Dijkstra)

tull_en_t_waal_werk_aan_de_korte_uitweg.jpg

Tull en 't Waal, het Werk aan de Korte Uitweg aan de Lange Uitweg

Tull en 't Waal, het Werk aan de Korte Uitweg aan de Lange Uitweg

tull_en_t_waal_het_werk_aan_de_waalseweg.jpg

Tull en 't Waal, het Werk aan de Waalse Wetering aan de Waalseweg

Tull en 't Waal, het Werk aan de Waalse Wetering aan de Waalseweg

tull_en_t_waal_tullse_of_biesbossche_molen_kopie.jpg

Deze foto uit 1907 van de in 1916 afgebroken Tullse of Biesbossche Molen is volgens het weblog van Frank Magdelyns (www.oudhouten.nl) de enige foto die ooit van deze molen gemaakt is.

Deze foto uit 1907 van de in 1916 afgebroken Tullse of Biesbossche Molen is volgens het weblog van Frank Magdelyns (www.oudhouten.nl) de enige foto die ooit van deze molen gemaakt is.

tull_en_t_waal_1951.jpg

In de loop der jaren is vaak geprobeerd om plaatsnamen qua spelling te vereenvoudigen. Zo luidt deze op deze ansichtkaart uit 1951 Tul en 't Waal. Veel vereenvoudigingen zijn later weer teruggedraaid, zo ook hier...

In de loop der jaren is vaak geprobeerd om plaatsnamen qua spelling te vereenvoudigen. Zo luidt deze op deze ansichtkaart uit 1951 Tul en 't Waal. Veel vereenvoudigingen zijn later weer teruggedraaid, zo ook hier...

gemeente_tull_en_t_waal_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Tull en 't Waal anno ca. 1870, kaart J. Kuijper. Het was een langgerekte gemeente, die ook de buurtschap Honswijk in het ZO omvatte. Deze valt tegenwoordig onder het dorpsgebied van Schalkwijk. (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Tull en 't Waal anno ca. 1870, kaart J. Kuijper. Het was een langgerekte gemeente, die ook de buurtschap Honswijk in het ZO omvatte. Deze valt tegenwoordig onder het dorpsgebied van Schalkwijk. (collectie www.atlasenkaart.nl)

Tull en 't Waal

Terug naar boven

Status

- Tull en 't Waal is een dorp in de provincie Utrecht, in de regio Kromme Rijnstreek, en daarbinnen gelegen op het Eiland van Schalkwijk, gemeente Houten. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1961.

- Tull en 't Waal bestaat vanouds en nog altijd uit twee kernen (ze hebben ook ieder een eigen bebouwde kom): 't Waal in het W en Tull (= de lintbebouwing aan de Lange Uitweg, die ook als Molenbuurt bekend staat, en een O stukje van de Waalseweg) in het O.

- De buurtschap Honswijk viel vanouds geheel onder dit dorp en deze gemeente (zie bij Statistische gegevens), maar valt tegenwoordig onder buurdorp Schalkwijk, omdat het daar dichterbij ligt. Vanouds was het een ZO uithoek van de gemeente Tull en 't Waal. Op de oude gemeenteplattegrond elders op deze pagina is dat goed te zien.

- Onder het dorp Tull en 't Waal valt, voor de postadressen, een deel van de buurtschap Ossenwaard, namelijk de woonschepen in die buurtschap.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1883 Tulle en 't Waal, 1894 Tull en 't Waal, 1951 Tul en 't Waal.

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Tull en 't Waal ligt Z van Houten, W van Schalkwijk, op het Eiland van Schalkwijk en grenst in het Z aan de Lek. De gelijknamige gemeente was langgerekt en liep onder Schalkwijk langs helemaal tot aan de Veerweg naar Culemborg, vlak na de spoorlijn.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Tull en 't Waal 68 huizen met 532 inwoners, verdeeld in dorp 't Waal 28/232 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Tull 14/80 en Honswijk 26/220. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 250 huizen met ca. 650 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Tull en ’t Waal bestaat van oudsher uit 2 kernen: het westelijk gelegen ’t Waal (met de kerk en het dorpshart) en het oostelijk gelegen Tull (dat zijn kerk al vroeg heeft moeten afstaan aan Honswijk. Zie verder aldaar voor deze kerk-lotgevallen). De sociale binding tussen Tull en ’t Waal is gering. Dit is van oudsher zo. Dit heeft onder meer te maken met de geografie: twee kernen die ver uit elkaar liggen met de lange Waalseweg ertussen en een lintvormige bebouwing. In ’t Waal is er een sterke oriëntatie op Nieuwegein (Vreeswijk), in Tull meer op Schalkwijk en Houten. Hoewel de verzuiling tegenwoordig minder een rol speelt, zal ook meespelen dat Tull van oudsher rooms-katholiek is en ’t Waal protestant.

Tull ligt als lintbebouwing langs de voorheen Korte Uitweg, tegenwoordig Lange Uitweg geheten, bij de kruising met de Achterdijk. Deze concentratie groeide bij de rond 1650 gebouwde Tullse korenmolen, later Biesbossche korenmolen genaamd, vandaar dat het buurtje ook Molenbuurt wordt genoemd. De molen is in 1916 afgebroken. In de molenaarswoning uit 1672 werd vergaderd door het gerechtsbestuur en de latere gemeenteraad van Tull en 't Waal. Ook werden er huwelijken gesloten. Dit betreft dwarshuisboerderij De Molen (Lange Uitweg 2), waarvan de naam dus nog aan de vroegere molen herinnert.

In 1886 wordt er een nieuwe school met onderwijzerswoning gebouwd in en voor Tull. Dat is ook het jaar dat er een stop komt op verdere groei, omdat in de nabijheid het Werk aan de Korte Uitweg gereed komt. Het was verboden in een bepaalde straal om een fort te bouwen in verband met de vuurlinie. Nadat in 1951 de zogeheten Kringenwet werd opgeheven, kon de bebouwing uitgroeien tot de huidige omvang. In/sinds de jaren zestig is hier dan ook de nieuwbouw gerealiseerd. De inwoners van Tull leefden in hoofdzaak van het land. Tegenwoordig wonen er ook veel forensen.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Tull en 't Waal, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Stichting Archeologie en Historie Schalkwijk en Tull en 't Waal. Op de site kun je o.a. oudere nummers van hun tijdschrift Nieuws over Oud online inzien.

- Museum Dijkmagazijn De Heul in Schalkwijk toont de geschiedenis van Schalkwijk en van Tull en 't Waal.

- Geschiedenis van de gemeente Tull en 't Waal.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In 2010 is de Leefbaarheidsagenda voor Tull en 't Waal opgesteld. Bewoners uit beide kernen hebben hun bijdragen geleverd. Bewoners willen ook meer verbinding tussen de kernen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Tull en 't Waal heeft ca. 20 rijksmonumenten (de lijst onder de link klopt niet; de objecten aan de Lekdijk met huisnrs. 72 en lager, waaronder Fort Honswijk, horen er niet [meer] bij, want die vallen tegenwoordig onder Schalkwijk).

- Tull en 't Waal heeft 50 gemeentelijke monumenten.

- Het fort 'Werk aan de Korte Uitweg', wordt tegenwoordig geprofileerd als Fort WKU (Lange Uitweg 42a). Het fort ligt in het uiterste ZO van het dorpsgebied, en is aangelegd als voorpost van Fort Honswijk. Fort WKU is in 1877 gebouwd. Het had als doel: om de overtocht van het inundatiekanaal te betwisten; het verdedigen van de Lange Uitweg; om vuur te brengen op de gedeelten die vanuit Fort Honswijk niet gezien werden; vuur ter flankering van de Waalse Wetering; om de aanvaller in het dorp Schalkwijk te alarmeren. Met de komst van vliegtuigen was een verdedigingslinie van forten niet meer nuttig. Na de Tweede Wereldoorlog is het fort gebruikt als opslag van brugmateriaal voor de Nederlandse Spoorwegen, totdat in 1999 Staatsbosbeheer eigenaar werd.

Fort WKU is een rijksmonument en bestaat uit verschillende gebouwen. Net buiten de gracht ligt de fortwachterswoning, die in particulier bezit is. Het binnenterrein (Terreplein) wordt omringd door een aarden wal. Vanachter deze wal kon vroeger de verdediging van de omgeving en het fort plaatsvinden. De kazerne werd vroeger gebruikt als onderkomen voor manschappen en als opslagplaats. Naast de kazerne bevindt zich aan de rechterzijde een houten loods, genieloods genaamd. Deze loods diende hoofdzakelijk voor de opslag van artilleriematerieel (geschut/kanonnen) en gereedschappen. Achter de bomvrije kazerne staat het voormalige munitiemagazijn: de Remise.

Vanaf 1999 pacht Stichting Werk aan de Korte Uitweg het fort van Staatsbosbeheer en is een start gemaakt met een theehuis en een kampeerterrein. In 2015 hebben de stichting en zorgorganisatie Reinaerde de handen ineen geslagen en het fort verder ontwikkeld en verbouwd tot wat het vandaag de dag is. Fort WKU is een inspirerende omgeving, waar je even helemaal weg bent uit de hectiek van alledag. In het voormalige wachtlokaal, waar vroeger de manschappen de wacht hielden, kun je genieten van een kop koffie, lunch of high tea bij een knapperend haardvuur. Als het weer het toelaat, is het ook heerlijk vertoeven op het ruime terras. In het theehuis werken mensen die, samen met de begeleiders en vrijwilligers, werken aan een (nieuwe) start op de arbeidsmarkt.

- Ook het Werk aan de Waalse Wetering (Waalseweg 22) is een rijksmonument. Dit fort had maar een doel: de oprukkende vijand via de Vuylkoopstroomrug tegenhouden. Het fort bestaat uit een hoge aarden wal, een kazerne en een remise voor het geschut. Het fort, dat wordt beheerd door Staatsbosbeheer, is een ideale overwinterplaats voor vleermuizen, die dankbaar gebruik maken van de ruimtes. De fortwachterswoning is gebouwd in 1876 en staat op enige afstand bij de Waalseweg. Werk aan de Waalse Wetering is vrij toegankelijk. Je hebt er prachtig uitzicht over het linielandschap. Je kunt in de omgeving van het fort ook goed terecht voor een picknick.

- "In Tull staan huizen met trapgevels. Een opvallende verschijning, omdat elders in de gemeente Houten geen huizen met trapgevels zijn te vinden." Aldus Frank Magdelyns op Franks Fotolog.

Terug naar boven

Evenementen en activiteiten

- Op een woensdagavond half december vanaf 18.45 uur is er jaarlijks een Kerstmarkt in de basisschool.

- Als het in de winter hard genoeg vriest, kun je schaatsen op de ijsbaan van IJsvereniging Ons Genoegen. Het is een verlichte natuurijsbaan in het Waalse Bos aan de Waalseweg. Je moet wel lid zijn van de vereniging om er te mogen schaatsen. Dat kost slechts 5 euro per gezin per jaar. Als men ter plekke lid wordt is het 7,50 euro.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- In 2014 is een 300 meter lang vlonderpad gerealiseerd over het 'verdronken bos' bij Tull en 't Waal. Dit is een waterbergingslocatie in tijden dat er veel regen valt. Het pad sluit aan op de bestaande wandelpaden in de omgeving.

- In 2014 worden plannen onthuld om minstens 40 keer per jaar een evenement toe te staan in de uiterwaarden van de Lek nabij het dorp. Wat Stichting Leefbaar Tull en 't Waal betreft mag er horeca komen, wellness, een strandpaviljoen aan de Honswijkerplas, en zelfs beperkte verblijfsrecreatie. Maar op jaarlijks tientallen evenementen met de bijbehorende verkeers- en geluidsoverlast zitten ze niet te wachten. De inwoners denken er niet allemaal zo over; de een is er juist komen wonen omdat het een 'slaapdorp' is en wil dat graag zo houden, anderen stellen dat het hen weinig uitmaakt wat er 'achter de dijk' gebeurt. In 2017 heeft de gemeente besloten dat dit geen geschikte locatie is voor grootschalige evenementen. (bron o.a.: AD, 26-9-2017)

Natuur- en recreatiegebied de Honswijkerplas ZO van Tull en 't Waal is in 2014 geopend, en wordt sindsdien beheerd door Recreatie Midden Nederland. Je kunt er zwemmen, wandelen en fietsen. Met zand dat is weggegraven voor de aanleg van de derde sluiskolk in Vreeswijk is in 2018 een dam aangelegd in de Honswijkerplas. Die maakt het mogelijk dat recreanten nu een rondje om de plas kunnen lopen. Er is bovendien een stromend beekje aangelegd waarin kinderen kunnen spelen.

- In het Waalse Bos bij Tull en 't Waal wordt in 2019 en 2020 8 hectare bos opnieuw aangeplant. Staatsbosbeheer en Trees for All werken samen om het Waalse Bos te herstellen nadat de essentaksterfte in dit gebied had toegeslagen. Alle zieke en gekapte essen worden vervangen door nieuwe aanplant van ruim 20.000 bomen, met een grote variatie in soorten. Het gaat om soorten als eiken, lindes, populieren en struiksoorten als meidoorn en hazelaar.

Terug naar boven

Beeld

- Oude foto's, ansichtkaarten, krantenartikelen e.d. van Tull en 't Waal op Facebook.

- Fotoreportage van Tull en 't Waal van fotograaf Martin Stevens.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Tull en 't Waal.

- Belangenvereniging: - Stichting Leefbaarheid Tull en ‘t Waal vertegenwoordigt ca. 200 dorpelingen en is opgericht in 2014, toen bleek dat er plannen waren om minstens 40 keer per jaar een evenement toe te staan in de uiterwaarden van de Lek nabij het dorp. Zie daarvoor verder bij Recente ontwikkelingen.

- Dorpshuis: - Sociaal Cultureel Centrum ‘t Gebouw (Kerkebogerd 1a) is de centrale plek in het dorp waar talrijke dorpsactiviteiten plaatsvinden, zoals van de kerk, Houten en Co, de Oranjevereniging, Stichting Leefbaar Tull en ’t Waal, naailes, klaverjassen, yoga, jeu de boules wedstrijdjes en de herhalingscursus voor de AED groep. Zalen kunnen worden gehuurd voor bijv. cursussen of vergaderingen tot max. 80 personen. Verder is ‘t Gebouw de plaats waar inwoners van Houten en Nieuwegein bijeenkomsten houden of feestjes geven t.g.v. verjaardagen, huwelijksjubilea, geboortes etc. Voor de mogelijkheden betreffende geluid, catering e.d. zie de link.

- Onderwijs: - De dorpsschool van Tull en 't Waal, Basisschool Het Mozaïek, bloeit kennelijk nog altijd, hoewel zij enkele jaren geleden nog dichtbij de kritische ondergrens van 23 leerlingen kwam. Vermoedelijk is de school behouden kunnen blijven omdat het tegenwoordig een dependance is van Basisschool Het Mozaïek in Houten. "Ik heb het nog nooit gedaan, dus ik denk dat ik het wel kan." Kinderen zijn nieuwsgierig en initiatiefrijk. Daarom gaan wij, samen met onze leerlingen, iedere dag nieuwe uitdagingen met vertrouwen aan. We nemen eigenaarschap voor dat wat moet gebeuren. We willen uitgedaagd worden om te leren, te begrijpen en te kunnen. Hierbij hebben we vertrouwen in onszelf en de ander. Basisschool Het Mozaïek Waalseweg is een school waar warmte, rust en begrip (voor elkaar) is. Kinderen ontwikkelen hun eigen identiteit bij ons op school. Je mag zijn wie je bent op Het Mozaïek. We zoeken steeds naar vernieuwend en het beste onderwijs voor de kinderen." Aldus de site van de school. - Lees hier enthousiaste 'recensies' van ouders over de school.

- Sport: - "Tennissen is een heerlijke sport. En tennissen bij een kleine vereniging in een klein dorpje is helemaal fantastisch. TV SET (= Tennisvereniging Schalwijk en Tull en 't Waal) is een actieve en gezellige vereniging met een gevarieerd aanbod aan activiteiten voor jong en ouder. Zowel beginners, recreanten als wedstrijdspelers voelen zich snel thuis. Alle activiteiten zijn erop gericht om de leden zo veel mogelijk plezier te laten beleven aan de tennissport, ongeacht leeftijd en speelsterkte. Er zijn mogelijkheden om competitie te spelen, mee te doen aan de toernooien die gehouden worden en te trainen onder begeleiding van een vaste trainer. Ook zijn er vele mogelijkheden om vrij te spelen. Het sportpark heeft 3 verlichte advanced Redcourt buitenbanen die het gehele jaar bespeelbaar zijn. Geen winterstop dus, mits het weer het toelaat. De vereniging heeft ca. 300 leden. Nieuwe leden zijn altijd welkom. Een groot deel van de leden zorgt als vrijwilliger voor het reilen en zeilen van de vereniging, het onderhoud van het eigen clubhuis en de banen. De bar is in eigen beheer en de bardiensten worden door alle seniorleden bij toerbeurt gedraaid. Kortom: TV SET staat voor sportiviteit, activiteit en gezelligheid." Aldus de vereniging op haar site.

- Welzijn: - "Onder de titel 'Voor u' komen ouderen elke 2e dinsdag van de maand samen in Schalkwijk of in Tull en ‘t Waal, georganiseerd door de beide protestantse dorpskerken. Vanaf 13.30 uur is er inloop met koffie en thee. Om 14:00 uur begint een afwisselend programma dat tot uiterlijk 15.30 uur duurt. Bij deze zoete middag zijn er heerlijke eigengemaakte zoetige gerechtjes, waarbij we ook de hersenen gaan gebruiken. Alle zintuigen komen aan bod. Iedereen is van harte welkom!"

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Tull en 't Waal.

Reacties

(1)

L.S.
ik ben op zoek naar het adres van de heer en mevrouw Tempelman, wonende in Tull en 't Waal, in verband met het toesturen van een familiebericht.
mijn adres is Dunne Bierkade 28a, 2512 BD Den Haag. Tel. 070-4272922. Ik zou U zeer erkentelijk zijn als U mij met de heer en mevrouw Tempelman in contact kunt brengen. Met de meeste hoogachting, Hanny Hazenbroek

Reactie toevoegen