Schalkwijk

Plaats
Dorp
Houten
Kromme Rijnstreek Eiland van Schalkwijk
Utrecht

schalkwijk_collage.jpg

Schalkwijk, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Schalkwijk, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Schalkwijk veerwagen Schalkwijk-Houten 1968 [640x480].jpg

Schalkwijk, veerwagen Schalkwijk-Houten, 1968. Zie verder bij Geschiedenis.

Schalkwijk, veerwagen Schalkwijk-Houten, 1968. Zie verder bij Geschiedenis.

Schalkwijk..jpg

Dorpsgezicht Schalkwijk, met de Sint Michaëlkerk

Dorpsgezicht Schalkwijk, met de Sint Michaëlkerk

Schalkwijk.jpg

De Schalkwijksewetering in Schalkwijk

De Schalkwijksewetering in Schalkwijk

De Heul.JPG

Rivier de Lek bij Schalkwijk

Rivier de Lek bij Schalkwijk

De Heul2.JPG

Het zuidelijke uiteinde van het dorp Schalkwijk, gezien vanaf de Lekdijk

Het zuidelijke uiteinde van het dorp Schalkwijk, gezien vanaf de Lekdijk

schalkwijk_hervormde_kerk_brink.jpg

De Hervormde kerk op de Brink in Schalkwijk

De Hervormde kerk op de Brink in Schalkwijk

schalkwijk_museum_dijkmagazijn_de_heul_van_dichtbij.jpg

Schalkwijk, Museum Dijkmagazijn De Heul

Schalkwijk, Museum Dijkmagazijn De Heul

kasteeltuin.jpg

De Kasteeltuin van Jonkheer Ram aan de Tetwijkseweg in Schalkwijk. Het is best leuk om daar een poos te vertoeven, het gehele jaar door.

De Kasteeltuin van Jonkheer Ram aan de Tetwijkseweg in Schalkwijk. Het is best leuk om daar een poos te vertoeven, het gehele jaar door.

pullenhof.jpg

De Pullenhof, een bijzonder mooie tuin aan het Molenpad in Schalkwijk; op open tuindagen is de tuin te bezoeken, echt een aanrader!

De Pullenhof, een bijzonder mooie tuin aan het Molenpad in Schalkwijk; op open tuindagen is de tuin te bezoeken, echt een aanrader!

UT gemeente Schalkwijk in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Schalkwijk in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Schalkwijk in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Schalkwijk

Terug naar boven

Status

- Schalkwijk is een dorp in de provincie Utrecht, in de regio Kromme Rijnstreek, gelegen op het Eiland van Schalkwijk, gemeente Houten. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1961.

Veel gemeenten in ons land ontstaan in of rond 1812. Zo ook de gemeente Schalkwijk, die ontstaat als opvolger van het gelijknamige gerecht. De gemeente omvat aanvankelijk ook Tull en 't Waal en Honswijk. Reeds in 1818 is er een eerste reeks herindelingen in ons land, waarbij mini-gemeente'tjes worden opgeheven of juist nieuwe gemeenten ontstaan als gevolg van afsplitsing. Het laatste is hier het geval, als Tull en 't Waal zich afsplitst en samen met Honswijk een gemeente wordt. In 1828 vindt nog een kleine grondruil plaats met de gemeente Schonauwen, om een onhandige enclave-achtige situatie op te lossen. Hierdoor komt de gemeente Schalkwijk in het W te grenzen aan de gemeente Vreeswijk. Op deze kaarten van de gemeente Schalkwijk anno 1812, 1818 en 1829 van Frank Magdelyns is dat goed te zien. In 1962 gaat deze gemeente samen met de gemeente Tull en 't Waal op in de gemeente Houten.

- Wapen van de voormalige gemeente Schalkwijk.

- Onder het dorp Schalkwijk valt ook het grootste deel van de Z van van het dorp gelegen buurtschap Honswijk. Deze buurtschap viel oorspronkelijk onder de gemeente Tull en 't Waal, maar is na de herindeling van 1962 aan het grondgebied van Schalkwijk toegekend (op de oude en recente plattegronden hier kun je het verschil tussen oude en actuele situatie goed zien).

Verder valt voor de postadressen een klein W deel van de buurtschap Den Oord nog onder het dorp. Volgens atlassen ligt in het ZO van het dorpsgebied rond de kruising met de Pothuizerweg en de Zuwedijk ook nog een buurtschap De Heul. Ter plekke is echter niets (meer) dat daarop duidt. Dit gebiedje ligt inmiddels in de bebouwde kom van, en is aaneengegroeid met, het dorp.

Terug naar boven

Naam

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet het dorp Platneuzendorp.

Oudere vermeldingen
1130-1161 kopie ca. 1420 Scalwiich, Scalcwiich, Scalewiich, 1165-1169? Scalcwig, 1165 kopie 13e eeuw Scalcwic, 1165 kopie 15e eeuw Scalwijck, 1185 Scalcwic, ca. 1220 Scalcwik, 1233 Scalcwich, 1394 Schalcwijc, 1665 Schalckwijck.

Naamsverklaring
Samenstelling van wijk 'hoeve, nederzetting, dorp' en het Oudnederlandse scalc 'dienaar, knecht', als in het Oudnederlandse marscalk 'maarschalk, dienaar belast met de verzorging van de paarden' en in de persoonsnaam Godschalk 'dienaar van God'. Ontgonnen in de eerste helft van de 12e eeuw. Het is onjuist om in het eerste deel van deze oude plaatsnaam schalk 'stut' te zien; dit is een latere ontwikkeling, waarbij de betekenis van 'knecht' is overgedragen op een voorwerp, dat de dienst van een knecht verricht.(1)

Terug naar boven

Ligging

Schalkwijk ligt ZO van Houten, op het Eiland van Schalkwijk, dat in het Z wordt begrensd door de Lek, in het N door het Amsterdam-Rijnkanaal, in het W door het Lekkanaal en in het O door de 'kruising' van Lek, Nederrijn en Amsterdam-Rijnkanaal.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Schalkwijk 135 huizen met 1.104 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 107/789 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Pothuizen 9/137, Blokhoven 2/8 en Rietveld (in voorheen polder Rietveld, heet nu polder Schalkwijk, het Z deel = Waalseweg ligt nu in Tull en 't Waal, het N deel is de Kaaidijk en Neereind) 17/170. Tegenwoordig heeft het dorp een kleine 800 huizen met ca. 2.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

In den beginne
Vóór de 12e eeuw is het grondgebied van Schalkwijk nog een onbewoonde moerasachtige wildernis. In die tijd is er alleen nog een weg, de huidige Uitweg, als verbinding tussen de toenmalige gouwen Opgooi (Houten / 't Goy) en Lek en IJssel (het huidige Tull en 't Waal, Vreeswijk en IJsselstein). In 1122 besluit de Bisschop van Utrecht dit gebied te gaan ontginnen, wegens toename van de bevolking en de behoefte aan agrarische grond. De ontginning vindt gefaseerd plaats. Allereerst worden er sloten en hoofdweteringen gegraven om het moeraswater af te voeren richting de Vaartse Rijn bij Jutphaas.

Als eerste wordt vanaf 1126 het gebied rond het huidige dorpscentrum ontgonnen: het betreft de blokken Bieshaar N van de Schalkwijkse Wetering en Tetwijk Z ervan. Vanaf 1131 volgen W hiervan de blokken Vuilcop N van de Wetering en Waalseveld Z ervan. Vanaf 1159 volgen in het O deel het Goyerveld N van de Wetering en Kanenbroek Z ervan. Vanaf 1175 volgen de laatste blokken: Blokhoven Z van Tetwijk, en in het uiterste W De Knoest en De Geer. Zie verder de beschrijving en visualisatie van de ontginning van Schalkwijk door Frank Magdelyns op zijn weblog Oud Houten.

Veerwagen over het Amsterdam-Rijnkanaal
NW van Schalkwijk, ZO van de A27 heeft de Kanaaldijk een korte ovale kromming in de weg. Aan de overzijde van het Amsterdam-Rijnkanaal, aan de Veerwagenweg te Houten, is hetzelfde het geval. Als je op de Google Maps-plattegrond op deze pagina de kaart nog enkele malen uitvergroot, kun je dat goed zien. Welnu zoals de straatnaam aan de Houtense kant al suggereert, was hier vroeger een veerwagen. De veerwagen was een heel bijzonder soort ‘veer’, want het voer niet maar het reed. De veerwagen was eigenlijk een platform op een hoge stellage met wielen (zie de foto hieronder). Deze wielen reden over een rails op de bodem van het kanaal. De veerwagen was vooral bedoeld voor boeren van wie door de aanleg van het Amsterdam-Rijnkanaal hun land aan weerszijden van het kanaal was komen te liggen.

De veerwagens zijn verdwenen na de verbreding van het Amsterdam-Rijnkanaal in de jaren zestig en zeventig en door de ruilverkaveling. De in 1949 in gebruik genomen veerwagen Schalkwijk-Houten is per 1-11-1972 als een van de laatste veerwagens buiten dienst gesteld. De veerwagen ‘voer’ dwars over het kanaal. De te vervoeren auto's en fietsers stonden in de lengterichting van het kanaal. De veerwagen landde aan in een inham, opdat men er in de lengterichting op en af kon rijden. Ook ter hoogte van Nieuwersluis, Baambrugge, Nigtevecht, Overdiemen en Oud-Diemen waren veerwagens over het Amsterdam-Rijnkanaal. Zie ook het artikel De Houtense veerwagen, door Frank Magdelyns. - Nog een artikel over de veerwagen, eveneens door Frank Magdelyns, in Het Groentje, oktober 2017.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Museum Dijkmagazijn De Heul is gespecialiseerd in de geschiedenis van de dorpen Schalkwijk en Tull en 't Waal. In de vaste opstelling vind je informatie over archeologische vondsten en de geschiedenis van het gebouw als Hoofdmagazijn van het voormalige Hoogheemraadschap Lekdijk Bovendams in het gebied De Heul. Verder zijn er wisseltentoonstellingen. Het museum wordt beheerd door Stichting Archeologie en Historie Schalkwijk en Tull en 't Waal. Op de site van het museum kun je o.a. oudere nummers van hun tijdschrift Nieuws over Oud online inzien.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Het Leefbaarheidsplan Schalkwijk (2008) is een uitvoerig rapport (247 pag. incl. bijlagen) over verleden, heden en de door inwoners en gemeente wenselijk geachte toekomstige ontwikkelingen van het dorp.

- Het project de Groene Hoeve (Overeind 84) is een ontwerp waarin een boerderij wordt getransformeerd tot een woonhoeve voor vitale senioren uit de lokale gemeenschap. Er staat een twaalftal volledig duurzame wooneenheden gepland, rondom een binnenplaats zoals bij een traditionele boerenhoeve. Daarnaast omvat het plan aanvullende voorzieningen zoals een groentetuin, een theetuin, een keramiekatelier en ook educatieve voorzieningen. Het sociale aspect krijgt vorm door het scheppen van nieuwe passende woongelegenheid voor ouderen in de eigen omgeving, samen met mogelijkheden om actief te blijven in de aanvullende voorzieningen. Er is verder veel aandacht voor het terugbrengen van beplanting die past bij het Eiland van Schalkwijk en de flora en fauna in het gebied. Het project heeft de Utrechtse Duurzaamheidsprijs 2012 gewonnen.

Terug naar boven

Bezienswaardgheden

- Schalkwijk heeft 46 rijksmonumenten, waaronder:

- De toren van de Hervormde kerk (Brink 10) is 14e-eeuws, de kerk deels ook. De Hervormde Gemeente is in 1609 opgericht en heeft in 2009 het 400-jarig bestaan gevierd. In 2009 is ook een boek verschenen over 400 jaar Hervormde Gemeente. - Site Hervormde Gemeente Schalkwijk en 't Goy.

- De Sint Michaëlkerk (Jonkheer Ramweg 18) is een neogotische kruisbasiliek uit 1879. - Geloofsgemeenschap H. Michaël. - Op de RK begraafplaats vind je o.a. de grafkapel van de adellijke familie Van Wijkerslooth van Weerdensteijn.

- De woontoren van de voormalige ridderhofstad Vuylcop (Neereind 29) dateert vermoedelijk uit ca. 1300 en is daarmee een van de oudste panden in de gemeente Houten. De woontoren is in 2015 verworven door Stichting Vuylcop, die blijkens haar statuten kennelijk nog meer panden beoogt te verwerven en te beheren. - Reportage over kasteel Vuylcop (2015).

- Schalkwijk heeft 183 gemeentelijke monumenten.

- Verder heeft het dorp vooral veel monumentale boerderijen.

- Gevelstenen in Schalkwijk.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Sinds 1968 wordt Schalkwijk jaarlijks omgetoverd tot Platneuzendorp. De burgemeester van Houten draagt dan het bestuur van het dorp over aan de Prins van Carnavalsvereniging De Platneuzen met zijn Raad van Elf. Het feest is met zijn tijd meegegaan. Sinds 2015 is er een spectaculair, modern en gevarieerd programma, met van alles voor jong en ouder. En sinds dat jaar vieren ze carnaval hier bovendien 2 weken eerder dan elders in het land.

- De in 1987 opgerichte Stichting Dorpedag bestaat uit een groep van ca. 30 jonge, enthousiaste vrijwilligers die jaarlijks begin juni een fantastisch feestweekend organiseren, met allerlei sport- en spelactiviteiten en live muziek.

- De Tour de Schalkwijk (gedurende een week in juli) is een wielerevenement voor kinderen van 8 t/m 12 jaar. Een hele week spektakel door het dorp. De tour bestaat uit meer dan 100 renners verdeeld over ca. 11 ploegen met hun sponsors. Daarnaast zijn er in deze week ruim 100 vrijwilligers actief met daarnaast nog eens ruim 50 wegafzetters.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Sociaal Cultureel Centrum De Wiese.

- TOP Eiland van Schalkwijk (Provincialeweg 1) is de perfecte uitvalsbasis voor het verkennen van dit gebied. In dit open en groene gebied liggen diverse forten en verdedigingswerken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Maar geniet ook van de rivier en de kanalen die dit ‘eiland’ omsluiten: de Lek, het Lek-Kanaal en het Amsterdam-Rijnkanaal. Een mooi vertrekpunt voor een  tocht te voet, per fiets of kano. TOP Eiland van Schalkwijk vormt samen met het naastgelegen PAND Pannenkoek en het VVV-informatiepunt een ideaal startpunt voor een tochtje over het Eiland. Er is volop parkeergelegenheid voor auto’s en fietsen. Je elektrische fiets of auto kun je opladen bij de laadpalen. Binnen is tevens een VVV-i-punt, waar informatie is te verkrijgen over leuke plekken in de regio waar je naar toe kunt wandelen, fietsen of varen. Naast toeristische informatie zijn bij het VVV-i-punt ook diverse routes verkrijgbaar.

- Het 'Verloren Kerkhof' is een klein (ca. 1,6 ha) natuurgebied dat omstreeks 1850 is ontstaan door uitgraving in verband met de aanleg van de spoorlijn Utrecht-Den Bosch. Door natuurlijke moerasontwikkeling is de helft van het oorspronkelijke meer verland tot een rietkragge. De aanwezige biotopen zijn: open water, eenjarig dotter-rietveld, dicht overjarig rietveld, open zegge-rietveld en elzenbroekbos. De omgeving wordt gekenmerkt door intensief gebruikt weiland en boomgaarden. Dankzij het in 2013 door Stichting Moeras Natuurlijk (STIMONA) gerealiseerde vogelkijkscherm kun je de vogels bekijken zonder ze te storen.

- Aan de Tetwijkseweg ligt de kasteelplaats van het vroegere kasteel Schalkwijk. Ben je in de buurt, ga dan even zitten op een van de bankjes en geniet van al het moois dat daar door vrijwilligers wordt onderhouden, zoals de mooie Kasteeltuin van Jonkheer Ram (zie de laatste foto op deze pagina), met zo veel mogelijk planten die oorspronkelijk ook in de tuin stonden.

Terug naar boven

Beeld

- Oude foto's, ansichtkaarten e.d. van Schalkwijk op Facebook.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Schalkwijk (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Onderwijs: - Basisschool St. Michiel biedt onderwijs aan bijna alle kinderen in Schalkwijk. Hier zijn ze trots op. Ze dragen bij aan het welzijn van de kinderen, hun ontwikkeling, veiligheid en plezier. Hierbij hebben ze oog voor diversiteit. Ze leren de kinderen om zo zelfstandig mogelijk en zo verantwoordelijk mogelijk hun eigen keuzen te maken. Ze willen hen leren dat te doen met open hart en open handen naar hun omgeving. Doordat ze de enige school in het dorp zijn, maken ze een belangrijk onderdeel uit van de dorpsgemeenschap. Er zijn bijvoorbeeld contacten met de fanfare, de parochie en de voetbalvereniging. Ouders zijn op diverse manier sterk bij de school betrokken.

- Muziek: - Muziekvereniging Caecilia is opgericht in 1906 en omvat een orkest, een leerlingenorkest en een slagwerkgroep.

- Sport: - Voetbalvereniging v.v. Schalkwijk is opgericht in 1946.

- "Tennissen is een heerlijke sport. En tennissen bij een kleine vereniging in een klein dorpje is helemaal fantastisch. TV SET (= Tennisvereniging Schalwijk en Tull en 't Waal) is een actieve en gezellige vereniging met een gevarieerd aanbod aan activiteiten voor jong en ouder. Zowel beginners, recreanten als wedstrijdspelers voelen zich snel thuis. Alle activiteiten zijn erop gericht om de leden zo veel mogelijk plezier te laten beleven aan de tennissport, ongeacht leeftijd en speelsterkte. Er zijn mogelijkheden om competitie te spelen, mee te doen aan de toernooien die gehouden worden en te trainen onder begeleiding van een vaste trainer. Ook zijn er vele mogelijkheden om vrij te spelen. Het sportpark heeft 3 verlichte advanced Redcourt buitenbanen die het gehele jaar bespeelbaar zijn. Geen winterstop dus, mits het weer het toelaat. De vereniging heeft ca. 300 leden. Nieuwe leden zijn altijd welkom. Een groot deel van de leden zorgt als vrijwilliger voor het reilen en zeilen van de vereniging, het onderhoud van het eigen clubhuis en de banen. De bar is in eigen beheer en de bardiensten worden door alle seniorleden bij toerbeurt gedraaid. Kortom: TV SET staat voor sportiviteit, activiteit en gezelligheid." Aldus de vereniging op haar site.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Schalkwijk NH en - idem RK.

Reactie toevoegen