Helsdingen

Plaats
Buurtschap
Vianen
Vijfheerenlanden
Utrecht

Helsdingen.JPG

Boerderij van Bassa in Helsdingen bij Vianen.

Boerderij van Bassa in Helsdingen bij Vianen.

helsdingen_2.jpg

De "Kapel van Helsdingen". Als je van Vianen naar buurtschap Helsdingen gaat kun je op twee manieren langs deze voormalige kapel (tegenwoordig woonhuis); hij staat nl. op het kruispunt van de Helsdingse Achterweg en de Helsdingse Voorweg.

De "Kapel van Helsdingen". Als je van Vianen naar buurtschap Helsdingen gaat kun je op twee manieren langs deze voormalige kapel (tegenwoordig woonhuis); hij staat nl. op het kruispunt van de Helsdingse Achterweg en de Helsdingse Voorweg.

helsdingen.jpg

Helsdingen, alleen maar mooie oude boerderijen.

Helsdingen, alleen maar mooie oude boerderijen.

helsdingen_3.jpg

Een van de vele monumentale boerderijen in buurtschap Helsdingen is deze boerderij op Helsdingse Voorweg 20.

Een van de vele monumentale boerderijen in buurtschap Helsdingen is deze boerderij op Helsdingse Voorweg 20.

helsdingen_4.jpg

Het is te hopen dat dit plaatje nooit verandert in buurtschap Helsdingen bij Vianen.

Het is te hopen dat dit plaatje nooit verandert in buurtschap Helsdingen bij Vianen.

Helsdingen

Terug naar boven

Status

- Helsdingen is een buurtschap in de provincie Utrecht, in de streek Vijfheerenlanden, gemeente Vianen.

- De buurtschap Helsdingen valt, ook voor de postadressen, onder de stad Vianen.

- De buurtschap Helsdingen heeft geen plaatsnaamborden, en ook geen gelijkluidende straatnaam - wat bij veel andere buurtschappen wél het geval is - zodat je ter plekke nergens aan kunt zien dat en wanneer je de buurtschap binnenkomt en weer verlaat.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1250 kopie 15e eeuw Hulsdinghe, 1280-1287 Helfsdinghen, 1840 Helsdingen.

Naamsverklaring
- Te vergelijken met Everdingen en Goilberdingen, een afleiding met het suffix -ing- in datief meervoud 'nederzetting van de lieden van...' in combinatie met een moeilijk te identificeren persoonsnaam.(1)
- Oud-inwoner Bart den Hertog stelt: "Deze plaatsnaam kan worden verklaard door de aanwezigheid van het middeleeuwse riviertje de Helsloot. Het suffix -dingen komt van het Germaanse thing/ding, 'een hogere plaats waar recht werd gesproken'."

Familienaam
Er zijn families met de naam Van Helsdingen. Die stammen af van personen die uit deze nederzetting afkomstig zijn en zich daarnaar genoemd hebben. Zo zien we in deze parenteel dat ene Gijsbert van Helsdingen in 1456 beleend wordt met een leengoed in deze plaats. Diverse Van Helsdingens hebben notabele posities bekleed in het bestuur van de stad Utrecht, zoals burgemeester, schout of schepen. In dit 'Groot placaatboek' zien we bijv. op pag. 181 dat in 1610, 1611 en 1612 ene Steven van Helsdingen schepen van Utrecht is, en dat ene Ellert van januari tot april 1610 burgemeester van Utrecht is. Een andere Steven met deze achternaam, overlijdt aldus de hiervoor gelinkte parenteel in 1495, en heeft nog altijd een grafzerk in de Buurkerk te Utrecht, bevattende het alliantiewapen Van Helsdingen / De Wijs.

Terug naar boven

Ligging

De buurtschap Helsdingen ligt direct ZW van Vianen, rond de Helsdingse Voorweg en de Helsdingse Achterweg voor zover gelegen buiten de bebouwde kom van Vianen.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de buurtschap Helsdingen 16 huizen met 206 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Tot diep in de middeleeuwen was Vianen en omgeving een onherbergzaam, moerassig gebied. De oudste sporen van bewoning in de directe omgeving van Vianen zijn te vinden in Helsdingen. Die sporen wijzen op de 10e eeuw. In een document uit de 13e eeuw wordt gesproken over ‘curtis van Hulsdinghen’, een boerderij. Het erf werd door de benedictijner monniken van de Sint Laurentiusabdij van Oostbroek (bij Utrecht) beheerd als uithof. Dit was een vestigingsplaats buiten het klooster waar een boerenbedrijf werd geëxploiteerd ten behoeve van de kloostergemeenschap. De belangrijkste taak van de monniken was het ontginnen van de drassige omgeving. Op gezette tijden werd er door de abt ook 'ding gehouden'. Vanaf 1306 verpachtte de abdij "het hoff ende dat guedt van Hulsdingen" aan de heren van Vianen, voor 150 pond en twee zalmen per jaar.

"Sommigen stellen dat er een hertogdom Helsdingen zou hebben bestaan. Dat is niet het geval. Dit gebied was gedurende de vroege middeleeuwen een onderdeel van het graafschap Teisterbant, dat in 1026 werd overgedragen aan het bisdom Utrecht. De Utrechtse bisschop Godebald beleende de Sint-Laurensabdij (de voorloper van huis Oostbroek) met veel gebieden, mogelijk ook Helsdingen, dat ook werd gebruikt als ontginningsbasis van de achterliggende polders. De abdij was formeel onafhankelijk van het bisdom Utrecht. Wel stond de abdij onder de invloed van de hervormingsbeweging van Cluny. Bisschop Godebald trok zich aan het einde van zijn leven terug in de Sint-Laurensabdij. De geschiedenis van Vianen als vrijstad heeft geen relatie met een vermeend hertogdom Helsdingen, maar vindt zijn oorsprong in het feit dat de vrije heerlijkheid Vianen nooit eigendom werd van het rijk van Karel V." (bron: oud-inwoner Bart den Hertog)

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In het ZW van Vianen, W van de A2, ligt de nieuwe wijk Monnikenhof. Deze wijk is gebouwd op grondgebied van Helsdingen. Diverse namen herinneren hier nog aan, zoals de Helsdingse Achterweg die doorloopt door deze wijk tot aan de A2, en het sportcentrum en de Put Helsdingen (voor beide zie hierna).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Helsdingen heeft 1 rijksmonumentaal complex (formeel zijn dit 3 rijksmonumenten), zijnde de T-huisboerderij met middenlangsdeel, met schuren, alle uit 1849, op Helsdingse Achterweg 22.

- De monniken van de Sint Laurentiusabdij van Oostbroek, die de grond in Helsdingen in cultuur brengen en er een uithof stichten, bouwen er ook een houten kapel. De latere stenen kapel die als opvolger hiervan op dezelfde plek is gebouwd, staat er nog altijd en is verbouwd en herbestemd tot woonhuis. De hoge kap, het muurwerk en de driezijdige koorsluiting met steunberen van de in oorsprong laat-middeleeuwse kapel zijn bewaard gebleven. De oorspronkelijke kapel, opgetrokken met zogeheten kloostermoppen, is vijf meter breed en dertien meter lang.

In de 18e eeuw is het pand uitgebreid met een lager boerderijachtig gedeelte, dat tegenwoordig wit is gepleisterd. Ly Groeneveld, die het pand sinds 1978 bewoont, noemt dat gekscherend 'de nieuwbouw'. Het pand (op Helsdingse Achterweg 9, ingeklemd tussen de splitsing van Helsdingse Voorweg en Helsdingse Achterweg) is in 1974 gerestaureerd. Vóór de restauratie heeft er een echtpaar gewoond met op enig moment 14 kinderen. Veel inwoners van Vianen kennen mevr. Groeneveld, omdat zij 43 jaar les heeft gegeven op Basisschool De Voorhof in de naast Helsdingen gelegen Vianense wijk Monnikenhof. In juli 2017 is zij met pensioen gegaan.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- In de regio is de plaatsnaam vooral bekend van het multifunctionele Sportcentrum Helsdingen in de O van de buurtschap gelegen Vianense wijk Monnikenhof. Het sportcentrum is in 2009 door brand verwoest en in 2013 herbouwd. Het sportcentrum omvat 2 sporthallen, een zwembad en medio 2018 wordt er ook een cultuurpodium / theater bij gebouwd.

- De Put Helsdingen, een plas gelegen direct W van de A2 in de wijk Monnikenhof, is naar wij aannemen een zandafgraving t.b.v. aanleg of verbreding van de A2.

Terug naar boven

Eten en drinken

- Kaasboerderij Van Rossum (Helsdingse Achterweg 20).

- Fruitboerderij Meijer.

Reacties

(7)

(reactie hierboven verwerkt)

Dank voor de aanvulling! Ik heb het hierboven verwerkt.
Edit 9-2-2018: tekst hierboven aangepast op grond van de reactie van dhr. Den Hertog hieronder.

(reactie hierboven verwerkt)
De boerderij op foto 4 is overigens niet kaasboerderij Van Rossum. De kaasboerderij is Helsdingse Voorweg 20.
Vriendelijke groet,
Bart den Hertog (ex-inwoner van Helsdingen)

Dank voor uw reactie! Ik heb het hierboven verwerkt. Het pand op de foto is inderdaad niet de kaasboerderij, kennelijk een vergissing van de fotograaf, maar het is wél Helsdingse Voorweg 20. De kaasboerderij zit namelijk op Helsdingse Achterweg 20.

Volgens verschillende familiearchieven zijn er tussen de jaren 1100 en 1610 verschillende malen Van Helsdingens ofwel schepen schout of Burgemeester van Utrecht geweest. Deze traditie eindigde in 1610 toen Dirck van Helsdingen zich bij de Reformatie aansloot. Dirck werd verbannen. Er kon niet voorkomen worden dat Steven van Helsdingen in de Buurtkerk te Utrecht werd begraven (graf ligt er hu nog). Bij de verbanning van Dirck van Helsdingen werd de gehele familie de ban opgelegd en alle mogelijke geschriften verwijderd die op de aanwezigheid van de familie konden duiden.
Het lijkt mij sterk dat de familie Van Helsdingen uit de lucht zijn komen vallen. Als dhr. Den Hartog mij de oorsprong van de naam van het gebied Helsdingen kan noemen dan graag. Tot nu toe heeft hij dat niet gedaan. Ik kan mij niet voorstellen dat hij de stukken bezit, die zijn bevindingen boekstaven.

Toevallig is onlangs een nieuwe editie van het plaatsnaamverklaringenboek verschenen, waarin men nu wel een verklaring van deze plaatsnaam heeft opgenomen. Everdingen, Goilberdingen en Helsdingen blijken alledrie in de 13e eeuw voor het eerst als plaatsnaam voor te komen, en zijn allemaal genoemd naar de stichter van de nederzetting in kwestie. Bij Everdingen was dat een Evert of Everhard, bij Goilberdingen een Godebrecht, hoe de stichter van Helsdingen precies heette is de naamkundigen nog niet duidelijk, maar daar slaat in ieder geval het naamdeel Hulsd- in de oudste vermelding op. Dhr. Den Hartog heeft dus een andere theorie. Ik zal aan de naamkundigen voorleggen wat zij daar van vinden, maar gezien de parallellen met Everdingen en Goilberdingen lijkt deze theorie dus niet waarschijnlijk.

Hoe dan ook, het latere geslacht Van Helsdingen is dus genoemd naar deze plaats. Onder het kopje Naam heb ik daar enkele voorbeelden van genoemd, met links naar een parenteel (soort stamboom) en een 'placaatboek' waarin o.a. een burgemeester en schepen van Utrecht worden genoemd rond 1610. Overigens is een zekere Steven daar in 1612 nog schepen, en is een zekere Ellert in 1610 slechts enkele maanden burgemeester, waarna de vorige weer in functie is getreden, dus wellicht is die Ellert verbannen? Een andere Steven overlijdt in 1495, volgens het parenteel zou hij het zijn wiens zerk nog in de Buurkerk ligt. Over enkele dagen wordt dat voor u als bezoeker van deze site zichtbaar, omdat mijn site niet dagelijks wordt ververst naar de bezoekers toe (om dataverkeer en dus hostingkosten in de hand te houden).

Ik heb dan wel een klein beetje ervaring in het grondverzet. Maar ik zou mij toch afvragen waarom een rivier om een drassige plek heen zou meanderen en niet er recht doorheen. Een rivier zoekt in zijn bestaan de makkelijkste weg. In dit geval maakt de lek een bocht om het gebied Helsdingen. Dit duidt er op dat dit gebied niet drassig was en is. Verder is het interessant om eens de route te volgen van het pontveer Vreeswijk naar Helsdingen. Buitenweg - Voorstraat - Prinses Julianastraat - Burgemeester jonkheer Hoeufftlaan - Helsdingse Achterweg en Voorweg. Een vreemdeling zou het erg sterk lijken dat het een route naar Nergenshuizen was en niet naar Helsdingen. Overigens waren tot rond 1100 op dat grondgebied alle gebouwen van hout opgetrokken. Omdat ik vind dat dit niet een forum is om daar vechtend over te rollebollen, wens ik nog niet de reden kenbaar te maken waarom de Helsdingens daar vertrokken. Feit blijft dat zij beschikten over de Hertogelijke rechten van het gebied Helsdingen en Vianen. Alleen Keizer Koning of Hertog had de bevoegdheid om een stad als Vianen Vrijdom te verlenen. Kerk, Graven of minder hadden die bevoegdheid niet.

Reactie toevoegen