Herkenrade

Status
- Herkenrade is een buurtschap in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Eijsden-Margraten. T/m 1981 gemeente Sint Geertruid. In 1982 over naar gemeente Margraten, in 2011 over naar gemeente Eijsden-Margraten.
- De buurtschap Herkenrade valt, ook voor de postadressen, onder het dorp Sint Geertruid.

Naam
In het Limburgs
Herkenter.
Oudere vermeldingen
Herckenraye, Eijsden op den Berg, 1248? Harkenrode, 1349 Herkenrode, 1519 Herkenroede, 1603 Herkenrade.
Naamsverklaring
- Waarschijnlijk een samenstelling van de persoonsnaam Herke - die voortkomt uit de naam Hariko - en rode ‘rooiing van bos, ontginning’. Een samenstelling met het Germaanse harag*, hargu*- 'heidens heiligdom, offerplaats' is gezien de e in het eerste lid niet aannemelijk. Tummers verklaart deze naam als 'rade van de herken', maar blijft het antwoord op de betekenis van herken schuldig.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Ligging
De buurtschap Herkenrade ligt O van Sint Geertruid, rond de weg Herkenrade.

Statistische gegevens
- In 1840 omvatte de buurtschap Herkenrade 41 huizen met 215 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Herkenrade ca. 60 huizen met ca. 150 inwoners.

Geschiedenis
Herkenrade is een stichting uit de 12e eeuw vanuit de heerlijkheid Eijsden, de buur van Breust (van waaruit onder meer Sint Geertruid en Bruisterbosch werden gesticht). Herkenrade werd in het verleden dan ook aangeduid als Eijsden op den Berg. De buurtschap Herkenrade telde tot ver in de 19e eeuw meer inwoners dan het dorp Sint Geertruid. De onregelmatige verkaveling duidt wijst op een onsystematische en mogelijk langdurige ontstaansgeschiedenis.

De politieke geschiedenis van beide dorpen kent grote verschillen. Zo vormde Herkenrade sinds 1662 een onderdeel van het Staatse en dus protestante gedeelte van de Landen van Overmaas, terwijl Sint Geertruid tot de geestelijke (en dus katholieke) heerlijkheid Breust bleef behoren. Het feit dat zowel de inwoners van Herkenrade als die van Sint Geertruid aangewezen waren op één parochiekerk, leverde de nodige problemen op met de protestante Staten-Generaal, die de openbare uitoefening van de katholieke godsdienst hadden verboden. Pas de komst van de Fransen in 1794 maakte een einde aan deze situatie. In 1804 zou Napoleon de katholieke kerk weer voor een groot gedeelte in haar rechten herstellen. De ‘animositeit’ tussen inwoners van beide kernen, die zich ook duidelijk heeft gemanifesteerd in de plaatselijke verenigingen, gaat waarschijnlijk terug op de bovenbeschreven situatie.

Het oorspronkelijke ‘dorpsgezicht’ van Herkenrade is in de jaren zeventig van de 20e eeuw grotendeels aangetast door de sloop van boerderijen en nieuwbouw. Slechts een klein aantal monumentale objecten is bewaard gebleven.

Bezienswaardigheden
- Herkenrade heeft 4 rijksmonumenten.

- Herkenrade 44 is een deel van een voormalige vakwerkhoeve om een gesloten binnenplein, stammend uit de 18e eeuw (gevelsteen 1745).

- In het oog springt de grote hoeve Heerkuil 1. Deze typisch Limburgse carréboerderij stamt voor een groot gedeelte uit de 18e eeuw, met uitbreidingen uit de 19e eeuw.

- De Lourdesgrot dateert uit 1942 en is opgebouwd uit vuursteenknollen die uit een kiezelgroeve aan de Banholtergrubbe werden gehaald.

- De oorspronkelijke, 60 meter diepe waterput van Herkenrade, bestond al in de eerste helft van de 19e eeuw. Hij raakte in onbruik toen Herkenrade in 1932 werd aangesloten op de waterleiding, en is in 1946 gedempt. In 1996 is, dankzij een buurtinitiatief, op een andere plaats een nieuwe put gegraven.

- Herkenrade telt 5 wegkruizen, die alle in 2001 zijn gerestaureerd. De meeste zijn van gietijzer, één is er van smeedijzer.

Links
- Site van en over Herkenrade met o.a. geschiedenis en bezienswaardigheden.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)