Eijsden

Status
- Eijsden is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Eijsden-Margraten. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2010.
- De gemeente Eijsden is in 1943 vergroot met de gemeente Mesch, en in 1982 met de gemeente Gronsveld.
- Onder het dorp Eijsden vallen ook de buurtschappen Hoog-Caestert, Laag-Caestert en Withuis. Deze zijn nog steeds in het buitengebied gelegen. De voormalige buurtschap Breust is tegenwoordig te beschouwen als wijk van de kern Eijsden.
- Verder omvatte de gemeente Eijsden de dorpen Mariadorp en Oost-Maarland en het grootste gedeelte van de voormalige gemeenten Gronsveld, Mesch en Rijckholt.
- Wapen van de voormalige gemeente Eijsden.

Naam
In het Limburgs
Èèsjde.
Oudere vermeldingen
Eysden, 8e eeuw Aspre, 870 kopie 16e eeuw in procaspide = in loco Aspide, 1168-1174 Espede, Espide, 1213 Haspere, 1883 Eisden.
Naamsverklaring
De oudste vormen wijzen op een ontstaan uit het Germaanse aspithja*, ‘espenbos’. Haspere is de Romaanse vorm voor deze plaats.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Ligging
Eijsden was de zuidelijkste gemeente van Nederland, gelegen in het uiterste zuidwesten van de provincie Limburg. De Maas vormt de westgrens met België.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Eijsden 333 huizen met 2.066 inwoners, verdeeld in dorp Eijsden 136/938 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Breust 43/266, Oost 60/309, Maarland 45/253, Caestert 44/265 en Withuis 5/35.
- Per 1-1-1982 is de gemeente Eijsden in het kader van de gemeentelijke herindeling opgeheven, gelijk weer opgericht en als volgt samengesteld:
van Eijsden: 1.777 hectare met ca. 2.500 huizen en 7.625 inwoners;
van Gronsveld: 413 hectare met ca. 1.000 huizen en 3.055 inwoners (de kernen Rijckholt en Gronsveld).
- Vóór haar opheffing per 2011 had de gemeente Eijsden ca. 5.000 huizen met ca. 12.000 inwoners. Het dorp Eijsden heeft ca. 7.000 inwoners.

Geschiedenis
Men neemt aan dat Eijsden of directe omgeving de plek is waar Karel de Kale in 870 zijn broer Lodewijk de Duitser ontmoet ter verdeling van het Lotharische Rijk. De nederzetting Eijsden wordt aanvankelijk gevormd door een ‘Curtishoeve’ waarvan de bisschop van Luik eigenaar is en de heerlijke rechten bezit. Deze hoeve moet midden in het dorp, op het plein de ‘Vroenhof’ oftewel ‘het hof van de Heren’ gestaan hebben. In de Middeleeuwen groeit de nederzetting uit tot een dorp. In 1213 is de hertog van Limburg eigenaar van de heerlijkheid. Na de slag van Woeringen in 1288 maakt Eijsden deel uit van Brabant. In 1375 ziet hertog Wenceslaus van Brabant zich gedwongen Eijsden te verpachten aan Jan van Gronsveld. In 1515 gaat Eijsden over aan Arnold Huyn van Amstenrade. In 1626 wordt Jan de Lamargelle als pachter genoemd en in 1643 worden de heerlijke rechten aan hem verkocht. In het Partagetractaat van 1661 wordt Eijsden definitief aan de Staten van Holland toegewezen. In de Staatse tijd ontwikkelt Eijsden zich tot een voorname plaats.

De maasscheepvaart wordt nu zeer belangrijk. Aan de Maas wordt een kade gebouwd, ‘Het Bat’, die als overslagplaats dient voor goederen uit Holland die onder andere voor Dalhem en de (thans Belgische) stad Limbourg bestemd zijn. Kasteelheer Jan de Lamargelle vestigt in Eijsden een Maastol. Omdat er even zuidelijker bij hoeve Navagne en even noordelijker bij Maastricht ook reeds tol geheven wordt, is deze Maastol jarenlang een bron van conflicten en zijn er vele processen over gevoerd. Rijke kooplieden uit Dordrecht en rijke joodse handelaars vestigen zich in Eijsden.

Zinkwitfabriek
In 1870 sticht de Belgische ingenieur Georges Rocour in Eijsden een zinkwitfabriek. Hij had na een studiereis aan de Verenigde Staten de idee opgevat een moderne ‘Amerikaanse’ technologie toe te passen voor de productie van zinkoxide. Dit witte poeder wordt ook wel zinkwit genoemd. Het zogenoemde Wetherill-procédé behelst rechtstreekse winning van zuiver zinkwit uit zinkertshoudend gesteente. Het verkregen product wordt als grondstof (pigment) voor velerlei producten gebruikt. De verfindustrie en de rubberindustrie zijn aanvankelijk de grootste afnemers. Veel inwoners keren hierdoor de oorspronkelijke agrarische bedrijven de rug toe en vinden werk in de nieuwe chemische industrie. De personeelsbezetting groeit uit tot ongeveer 700 werknemers. Industrialisatie op grote schaal doet hiermee zijn intrede en Eijsden ontwikkelt zich langzaamaan tot een geïndustrialiseerde plattelandsgemeente. Onder leiding van de heer Pisart, de opvolger van Rocour, neemt het bedrijf een grote vlucht en start het diverse dochterondernemingen elders in Europa. De heer Pisart geeft tevens een impuls aan de bouw van Mariadorp. Umicore Nederland, zoals het bedrijf nu heet, is nog steeds de grootste zinkwitproducent in Europa. Het in Eijsden geproduceerde zinkoxyde wordt gebruikt in de rubber-, chemische, keramische, farmaceutische en veevoederindustrie. Er werken nu nog ongeveer 350 mensen. (3159)

Eerste en Tweede Wereldoorlog
Op 10 november 1918 is Eijsden wereldnieuws. Bij het einde van de Eerste Wereldoorlog komt Duitsland met de geallieerden een wapenstilstand overeen. In feite komt dit neer op een nederlaag van het machtige Duitse leger. Bevreesd voor zijn leven knijpt de Duitse keizer Wilhelm II, samen met een aantal hoge officieren, er tussenuit, en meldt zich in Eijsden aan de grens. Hier wordt hij door een wakkere sergeant staande gehouden. Te voet mag hij door naar het station. Wereldbekend wordt de foto waarop keizer Wilhelm II ijsberend rondloopt op het perron van station Eijsden. Voor de keizer en zijn gevolg loopt het goed af; hij krijgt asiel in Nederland en ontkomt daardoor aan berechting door de geallieerden. Op 12 september 1944, toen de Tweede Wereldoorlog haar einde naderde, is de gemeente Eijsden als eerste Nederlandse gemeente door de Amerikanen bevrijd.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen van) de voormalige gemeente Eijsden (uitgezonderd de voormalige gemeente Gronsveld, die een eigen heemkundekring heeft), kunt u terecht bij Stichting Eijsdens Verleden.

Recente ontwikkelingen
- Station Eijsden is sinds eind 2006 gesloten. De Tweede Kamer heeft in april 2011 een motie aangenomen waarin zij stelt dat het station weer geopend moet worden en dat treinen er weer moeten stoppen. Anno zomer 2011 is het nog niet zeker of dat ook werkelijk doorgang gaat vinden.

Bezienswaardigheden
- Het centrum van Eijsden en het aangrenzend kasteelpark is sinds 1971 een beschermd dorpsgezicht en doet middeleeuws aan met zijn schilderachtige pleinen, straatjes met keiplaveisel en antieke lantaarns. In 1992 is het beschermd dorpsgezicht uitgebreid met kasteel Eijsden en de historische tuin en parkaanleg. In 2000 is het uitgebreid met het gebied ten zuiden van Laag-Caestert.
- Eijsden heeft 46 rijksmonumenten.
- Sint Christinakerk.
- Sint Martinuskerk (Breust).
- Hervormde kerk.
- Kasteel Eijsden.
- Gemeentehuis.
- Voormalige synagoge.
- Oorlogsmonumenten.
- Monumentale panden.

Jaarlijkse evenementen
- Op de eerste zondag van de Vasten is hier de traditie van het Burckbrêane. Zie voor nadere toelichting bij Epen.
- De wielerklassieker Hel van het Mergelland wordt jaarlijks in april verreden. Deze wedstriijd over ongeveer 180 kilometer, voor profs en amateurs, is een van de moeilijkste van Nederland. Start en finish is in de Diepstraat.
- Op de eerste zondag van mei en de twee dagen daaropvolgend staan op het Veldje de kermisattracties van de Meikermis.
- De Bronk is de jaarlijkse sacramentsprocessie die in Breust-Eijsden uittrekt op de tweede zondag na Pinksteren. Het is zonder meer het belangrijkste evenement van Eijsden. Het is een ware pronkstoet ter ere van het ‘Heilig Sacrament des Altaars’. In de processie beelden de vele groepen de verschillende delen van de Eucharistieviering uit. De schutterij, de beide harmonieën, de zangkoren en de jonkheden geven de processie een kleurrijk en muzikaal geheel. De bronk is verder het dorp zelf, dat feestelijk pronkt door zijn versieringen van vlaggen, vanen, bloemtapijten, erebogen, processievaantjes en met bloemen bestrooide straten.
- Diepstraatfeesten in het laatste weekend van juli. Er is een braderie, er zijn optredens van muziekgroepen, en veel stands waar de Eijsdense jeugd overbodig speelgoed en andere oude spulletjes voor een prikje te koop aanbiedt.
- Midden augustus is er op het Vroenhof een drie dagen durend Straattheaterfestival. Diverse Nederlandse en buitenlandse groepen presenteren dan hun muzikaal en/of acrobatisch kunnen.
- De Breusterkermis wordt op het Vroenhof gehouden, op de laatste zondag van augustus en de beide dagen daaropvolgend.
- Popfestival Pisart Festival (weekend in september), genoemd naar Fernand Pisart, voormalig directeur van de Zinkwitfabriek in Eijsden.
- Kerstmarkt (zondag voor Kerstmis).

Natuur en recreatie
- Fiets- en voetveer over de Maas, naar Lanaye (april t/m oktober dagelijks van 10.00-20.00 uur).
- Wandelen in en rond Eijsden.
- Fietsen in en rond Eijsden.
- Eijsder Beemden.
- Zwembad De Treffer (Marathon 6. Tel. 043-409180) is een overdekt en openlucht vijfentwintigmeterbad met ligweiden en speeltuigen.
- Weekmarkt op donderdagmiddag op het Vroenhof.
- IVN afdeling Eijsden.

Overnachten
- Vakantiehuizen in Eijsden en omgeving (online te boeken).
- Hotels in Eijsden en omgeving (online te boeken).

Links
- Eijsden linkspagina.

De gegevens over de gemeente Eijsden en haar kernen zijn deels samengesteld en deels geredigeerd door en © Stichting Eijsdens Verleden en, voorzover het de voormalige gemeente Gronsveld betreft, © Stichting Grueles.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)