Breust

Status
- Breust is een voormalige gemeente en dorp, thans wijk in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Eijsden-Margraten. Het was een zelfstandige gemeente t/m 5-3-1828. Per 6-3-1828 grotendeels over naar gemeente Eijsden, deels over naar gemeente Sint Geertruid. In 2011 over naar gemeente Eijsden-Margraten.
- De wijk Breust valt onder het dorp Eijsden.

Naam
In het Limburgs
Breusj.
Oudere schrijfwijzen
Bruest, Brust.
Naamsverklaring
- De naam wordt verbonden met het Oudhoogduitse brust, ‘afgrond, steile helling’.(1)
- Volgens een hypothese van Hans Hermans (3201) zou de naam Breust kunnen verwijzen naar het stenige karakter van de ondergrond (silex en kalksteen).

Ligging
De huidige wijk Breust ligt in het N van het dorp Eijsden.

Statistische gegevens
- In 1840 omvatte Breust een oppervlakte van 330 hectare met daarop 43 huizen en 266 inwoners. In 1822 was Breust nog tweemaal groter dan Eijsden.

Geschiedenis
Breust wordt voor het eerst vermeld in 965. In dat jaar wordt door de Luikse bisschop Eracles, de Hof van Sint Martinus met 80 bunders ontgonnen land, samen met het patronaatschap over de kerk van Breust, overgedragen aan het door de bisschop zelf gestichte kapittel van Sint Martinus te Luik. De eerste ontginningen moeten dus reeds in de eerste helft van de 10e eeuw hebben plaatsgevonden.

In 1393 wordt de Hof van Sint Martinus, de kerk en het gehele dorp Breust door de troepen van Jan van Heinsberg en Hendrik van Meurs tijdens een brandschatting volledig verwoest. Het kapittel en de Breustenaren moeten in die tijden goed hebben geboerd: dorp en kerk werden weer opgebouwd, nu echter op een beter verdedigbare plaats enkele honderden meters zuidelijker. Kosten nog moeite werden gespaard om van de kerk een waar pronkstuk te maken. De Hof wordt nu een versterkt en door grachten omgeven gebouw dat vanaf 1500 ‘De Motte’ wordt genoemd. Rond 1613 wordt de versterking vervangen door een meer eigentijds, als herenhuis uitziend kasteeltje met een slotgracht, ook wel Villa Breust genoemd. Villa Breust werd gebruikt als landgoed door de kapittelheren van Luik. Een ter plekke aanwezige warmwaterbron voedde niet alleen deze gracht maar via het beekje De Bak ook de slotgracht rond kasteel Oost. Op kasteel Breust werd ook recht gesproken. Er was een gerechtskamer. In de kelder waren kerkers en een folterkamer.

Na de Franse Revolutie werd het landgoed en de andere Luikse bezittingen geconfisqueerd en in 1798 aan particulieren verkocht. ‘Het kloostertje’, zoals het in de volksmond heette, tijdens het ‘Ancien Régime’ het landgoed van het Kapittel van Sint Martinus uit Luik, werd tusen 1883 en 1967 door meerdere kloosterorden bewoond. In 1970 werd het monumentale pand, waaraan Breust een deel van zijn rijke historie ontleent, afgebroken om plaats te maken voor 15 bejaardenwoningen en het bejaardenverzorgingshuis De Bron.

Villa Breust zou wel eens het oudste gebouw van Eijsden kunnen zijn geweest. De oudste bebouwing van Breust, een Romeins hoevencomplex, zou op een perceel nabij de huidige Bellefleur en Achter de Lang Haag hebben gelegen. Het gebied wordt doorsneden door de spoorlijn Luik-Maastricht. Bijna een millennium lang, tot de Franse revolutie in 1794, behoorde Breust als heerlijkheid tot het Luikse Sint Martinuskapittel.

Na de Franse Revolutie bleef Breust nog tot en met 1827 een zelfstandige gemeente. Per 1 januari 1828 vond een herindeling plaats door het samenvoegen van de voormalige heerlijkheden Breust, Eijsden en Oost. De buurtschappen Withuis, Maarland, Hoog- en Laagcaestert bleven tot Eijsden behoren, de zogenaamde dalgemeente. De buurtschappen ‘op den berg’ te weten: Sint Geertruid, Eckelrade(gedeeltelijk), Moerslag, Libeek, Herkenrade en Bruisterbos vormden de nieuwe gemeente Sint Geertruid. Voorheen behoorden deze woonkernen ofwel tot Breust, ofwel tot Eijsden. Ze werden dan ook Breust op den Berg of Eijsden op den Berg* genoemd. Ongeveer tweederde van het totale gebied behoorde tot Breust, eenderde viel onder Eijsden. Wat precies Eijsdens was en wat tot Breust behoorde, is nooit echt duidelijk geweest.
* Zie ook bij Margraten > Geschiedenis.

Breust behield vooralsnog een landelijke uitstraling terwijl Eijsden meer en meer een enigszins stedelijk karakter kreeg. De inwoners waren  zo goed als allen afhankelijk van de landbouw en de veeteelt. In de loop van de 19e eeuw werd de fruitteelt zeer belangrijk. Vanaf 1967 is het grootste gedeelte van de Eijsdense uitbreidingsplannen gerealiseerd in de buurtschap Breust. Boomgaarden werden woonwijken. De wijken Emmaplan, Bezepool, de nieuwste woonwijk Poelveld en een groot gedeelte van plan Noord liggen alle op Breuster gebied. De van oudsher kleinste woonkern is daarmee de meest bevolkte geworden. Het bedrijventerrein aan de noordzijde van de woonkern is onlangs nog met een aantal hectaren uitgebreid. (© Stichting Eijsdens Verleden)

Recente ontwikkelingen
Het Poelveld
Het Poelveld (vroeger ook In den Poel, op de Tranchotkaart uit 1803-1820 In den Pael genoemd) is de jongste woonwijk van Eijsden. Het gebied behoort vanouds tot Breust. De wijk ligt ten oosten van Breust en Eijsden. De wijk valt met het overig gebied oostelijk van de spoorlijn, kerkelijk onder de parochie Mariadorp. Zie verder aldaar. Ca. 1.000 huizen, 2.500 inwoners.

Doordat Breust door de eeuwen heen een landelijk karakter heeft behouden, was Het Poelveld tot voor kort nog een aaneengesloten gebied van hoogstamboomgaarden. Fruitteelt was vele jaren lang een belangrijke bron van inkomsten in Eijsden. Een groot aantal straten heeft namen van oude fruitrassen gekregen, zodat in ieder geval de namen van deze rassen behouden blijven, bovendien in een gebied waar zij ook thuis waren.

In Het Poelveld, op een perceel bij de Bellefleur, zou Romeinse bebouwing hebben gestaan. Er zijn enkele vondsten gedaan, maar tot echt onderzoek is het tot nu toe niet gekomen. Aan dezelfde Bellefleur bouwden de Franse paters Capucijnen in 1912 een groot kloostercomplex. Er werden Franse priesterstudenten opgeleid. In 1940 werden alle studenten onder de wapenen geroepen. De achtergebleven broeders en paters verhuisden sindsdien successievelijk ook terug naar Frankrijk. Na de oorlog diende het complex velerlei doeleinden. In 1980 is het inmiddels vervallen gebouw afgebroken.

Bezienswaardigheden
- Sint Martinuskerk.
- Breustermolen.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)