Waddengebied

Streek
Waddengebied
GroningenFryslânNoord-Holland

Waddengebied

Terug naar boven

Status

Het Waddengebied beslaat de Waddenzee en de daarin gelegen eilanden. Het gebied loopt door tot in Duitsland en Denemarken. Het Nederlandse gedeelte omvat vanaf Den Helder gezien, in volgorde de eilanden Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland, Schiermonnikoog, Rottumerplaat en Rottumeroog. De laatste twee eilanden zijn onbewoond.

Terug naar boven

Geschiedenis

Voor het ontstaan van het waddengebied moeten we terug naar de laatste ijstijd. Door de enorme oppervlakten landijs die het water vasthielden, was de zeespiegel veel lager dan tegenwoordig. Ongeveer 6.000 à  7.000 jaar geleden lag de zeespiegel nog ruim 3 meter lager dan tegenwoordig. De kustlijn van Noord-Nederland lag tientallen kilometers ten noorden van de huidige waddeneilanden. Langzaam en schoksgewijs steeg de zeespiegel echter. De waddeneilanden vormden een aaneengesloten strandwal. Uiteindelijk brak deze op verschillende plekken door. Het achterliggende veengebied stroomde vol met zout water: de huidige Waddenzee was geboren. Ook daarna konden zware stormvloeden het waddengebied aanzienlijk doen groeien. Een zware stormvloed in 1362 zorgde ervoor dat Dollard en de Zuiderzee ontstonden.

Een definitieve vorm bestaat niet bij het waddengebied. Na 1362 veranderde er nog heel veel in het gebied. Eilanden werden groter of kleiner, of verdwenen zelfs geheel in de golven. Mensen hebben bij dit proces soms ook een grote rol gespeeld; zeearmen, zoals de Lauwerszee en de Zuiderzee, werden afgesloten en aan de kust werden gebieden ingepolderd; de zogeheten landaanwinningen.

Zie verder:

- Waddengebied: ondergrond, ontstaan en klimaatverandering.

- Het doel van de Stichting Verdronken Geschiedenis is: 1) Het bevorderen van multidisciplinair onderzoek betreffende de natuurlijke ontwikkelingsgeschiedenis (geomorfologie, ecologie), de menselijke bewoning en gebruik, en van de cultuurhistorie van het trilaterale Waddenzeegebied. 2) Het toegankelijk maken en presenteren van de verkregen onderzoeksresultaten voor zowel beleidsmakers, wetenschappers als een breed publiek, en hierdoor bijdragen aan de waardering en de bescherming van het Waddenzeegebied in al zijn facetten.

Terug naar boven

Beschrijving

Het unieke, dynamische Waddengebied is nog jong. Het is ontstaan na de laatste ijstijd circa 7000 jaar geleden, maar er worden nog steeds zandplaten en duinen in snel tempo gevormd en afgebroken. Er zijn landschappen in alle fases van ontwikkeling en zelfs vandaag de dag is met eigen ogen te zien en mee te maken hoe ze in de ijstijd ontstonden.

Op eigen wijze laat de Waddenzee zien hoe natuur, planten en dieren zich steeds weer aanpassen aan de dagelijks wisselende omstandigheden op het wad. Daar waar zoet rivierwater zich mengt met het zoute zeewater en processen als het getij, wind en het afzetten van zand en slik nog voorkomen, hebben de dieren en planten zich vernuftig aangepast. Er is een uitzonderlijke variëteit aan leven in de Waddenzee; veel vaste bewoners, maar ook veel bezoekers. Ieder jaar komen er 10 tot 12 miljoen trekvogels naar het Waddengebied. Op het land en in het water leven ca. 10.000 verschillende planten en dieren. Zo'n enorme variatie is nergens ter wereld te vinden.

De mens is al duizenden jaren met het Waddengebied verbonden. Hij heeft dan ook mede bijgedragen aan de vorming van het gebied. Er werden onder andere kwelders ingepolderd om gras- en landbouwgrond van te maken en dijken gebouwd om het land te beschermen. Nog steeds maakt de mens gebruik van het gebied;  de vaargeulen worden gebruikt om goederen te transporteren, er wordt op vissen, garnalen en mosselzaad gevist, op de droogvallende platen wordt wadgelopen, in de geulen wordt gezeild en veerboten varen van en naar de eilanden. De Waddenzee kent een belangrijke, grote, culturele geschiedenis. Door haar unieke natuurwaarden, waarvan het van wereldwijd belang wordt geacht het te behouden, is de Waddenzee uitgeroepen tot natuurlijk erfgoed.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- "We moeten af van het uitgangspunt dat mensen en natuur elkaar beconcurreren om ruimte, ook in het Waddengebied. Beide - mensen en natuur - zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden," aldus Olga van der Valk, onderzoeker Nieuwe verdienmodellen en ketensamenwerking aan Wageningen Universiteit en hoofdauteur van het in 2017 verschenen rapport 'Balanceren op het Wad. De private sector en de baten uit Waddenzeebeheer'. De Beheerraad Waddengebied wil voor de financiering van het natuurbeheer van de Wadden een beroep doen op de private sectoren die in het gebied opereren. Wageningen Economic Research heeft hiervoor de omzet- en winstcijfers van de economische sectoren die in het gebied opereren in kaart gebracht. Dan gaat het om toerisme, recreatievaart, havens, visserij en delfstoffenwinning. Deze cijfers geven een indicatie van de bijdrage aan welvaart. Het culturele en maatschappelijke belang van deze sectoren in de vorm van een bijdrage aan het welzijn blijft echter onbelicht. Ook het effect van de economie op natuurbeheer blijft onbekend.

Wanneer private sectoren profijt hebben van beheeractiviteiten, kunnen zij aan de kosten ervan meebetalen. Een voorbeeld is het baggeren om de zeehavens bereikbaar te houden voor grote schepen. Dat valt buiten natuurbeheer. De private sector kan ook gevraagd worden een deel van de kosten te dekken die gemaakt worden ten behoeve van natuurbeheer, in dit geval in het Waddengebied. De meest logische vorm dat bedrijven daaraan bijdragen is door verlaging van de eigen milieudruk op de omgeving. Dit geeft de private sector controle over de kosten die in direct verband staan tot het eigen opereren en verlaagt de totale beheerkosten. Zij neemt de verantwoordelijkheid voor eigen grondstoffengebruik en uitstoot ook serieus. Van garnalenvisserij tot zeehavens wordt er geïnvesteerd in duurzaamheid en, via convenanten, in goed gedrag van klanten. Beheer van het Waddengebied blijft noodzakelijk en zal uit de economie gefinancierd moeten worden, binnen of buiten de Wadden. In een optimale situatie versterken economie, cultuur en natuur elkaar, ook op de Wadden. Dat vraagt om circulaire verdienmodellen en het vervagen van de schotten tussen de verschillende sectoren en belangengroepen. Overheden hebben hier een taak te vervullen. Dat kan met een ambitieuze innovatieagenda en door het faciliteren van samenwerking. Aldus een summiere samenvatting van het rapport, dat via de link ook online te lezen is. (bron: Friesch Dagblad, 2-5-2017)

- In november 2015 is de ANWB-Waddenheli (een Airbus H145) in gebruik genomen, voor patiëntenvervoer van en naar de Waddeneilanden.

- Het Gebiedskader Waddeneilanden 2007-2013 stimuleert lokale initiatieven gericht op een verbetering van de eigen leefomgeving.

Waddenzee Werelderfgoed
UNESCO, de natuur- en cultuurorganisatie van de Verenigde Naties, heeft in juni 2009 besloten dat de Waddenzee de status krijgt van Werelderfgoed. UNESCO onderstreept hiermee dat de Waddenzee zo’n grote natuurwaarde heeft voor de wereld dat deze bescherming verdient en voor toekomstige generaties behouden moet blijven.

UNESCO hanteert verschillende criteria om te beoordelen of een gebied of landschap in aanmerking komt voor het predicaat 'Werelderfgoed'. De Waddenzee is op drie van deze criteria uniek in haar soort gebleken. Allereerst kent de Waddenzee veel verschillende soorten leefomgevingen. De Waddenzee huisvest ruim 10.000 soorten land- en waterdieren, van eencellige organismen tot vissen, vogels en zoogdieren. Ieder jaar maken maar liefst 10 tot 12 miljoen vogels uit alle windstreken op doorreis een onmisbare tussenstop in het Waddengebied. Daarnaast laat de Waddenzee op indrukwekkende wijze zien hoe natuur, planten en dieren zich continu aanpassen aan de wisselende landschappen, in een gebied waar zoet water en zout water elkaar ontmoeten. Het is een uniek getijdengebied waar een vrijwel ononderbroken systeem van zand- en slikplaten is te vinden. Ook vertelt de Waddenzee veel over de geschiedenis van de aarde.

Kansen voor de regio
Nederland en Duitsland zijn ervan overtuigd dat plaatsing op de Werelderfgoedlijst kansen biedt voor de regio. Zo kan de status een impuls geven aan het toerisme. De Nederlandse en Duitse overheden werken al decennia samen aan het behoud en beheer van de Waddenzee, samen met diverse natuur- en belangenorganisaties. Plaatsing op de Werelderfgoedlijst is een bekroning op het werk van de samenwerkende overheden én bewoners- en natuur- en belangenorganisaties in het gebied. De Werelderfgoed-status van de Waddenzee is in juni 2010 officieel van kracht geworden. Voor nadere informatie zie de site Waddenzee Werelderfgoed. (bron: Ministerie van LNV, 26-6-2009)

Waddenacademie brengt elf wetenschappelijke verkenningen uit
Het waddengebied en zijn toekomst zijn al sinds de jaren zestig onderwerp van politiek-maatschappelijk debat. Sindsdien is het besef dat het gebied speciale zorg behoeft, gestaag gegroeid. Uitgangspunt is het behoud van natuurwaarden met ruimte voor duurzaam menselijk medegebruik. Sinds juni 2009 mag het waddengebied zich UNESCO Werelderfgoed noemen. De discussie is daarmee echter niet ten einde: welke natuurwaarden zijn het belangrijkst? Welke beperkingen stellen we aan menselijk medegebruik? Met de publicatie van elf wetenschappelijke verkenningen in 2009 legt de Waddenacademie, instituut van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, het fundament onder deze discussie. Het betreft:
- De ontwikkeling van het waddengebied in tijd en ruimte - position paper geowetenschap.
- (Natuur)behoud in een veranderende wereld - position paper ecologie.
- Analyse van sociaal-economische problemen in het waddengebied - position paper sociale en ruimtelijke economie.
- Geschiedenis, herinnering en beleving: naar een cultuurhistorische en sociaal-wetenschappelijke onderzoeksagenda voor het waddengebied - position paper maatschappij en cultuurhistorie.
- Klimaatverandering en het waddengebied - position paper klimaat en water.
- Op het snijvlak van risico en kansen; over ruimtelijke processen en ontwikkelingen van het waddengebied.
- Metawad; de Waddenzee als zwakke schakel in een internationaal meta-ecosysteem.
- Je hebt nooit genoeg kennis; onderzoek naar de kennisbehoefte in het waddengebied.
- The Waddensea in an international perspective; current Wadden Sea research in Germany and Denmark.
- Paleogeografie van het Waddenzeegebied - een SWOT-analyse.
- De late prehistorie en protohistorie van holoceen Noord-Nederland, versie 2.0- hoofdstuk voor de nationale onderzoeksagenda archeologie.
U kunt deze publicaties - en nog vele andere - downloaden van de website van de Waddenacademie.

Bedreigingen
Het waddengebied kent een groot aantal bedreigingen. De belangrijkste is de verontreiniging van water en bodem. In het waddengebied bezinken deeltjes die door de Noordzee worden meegenomen of via spuisluizen vanaf het vaste land worden geloosd. Verontreinigingen in het zee- of boezemwater komen dus direct terecht in de Waddenzee en hopen zich daar op. Dit vormt een grote bedreiging voor de planten- en dierenwereld van de wadden. Bovendien kan de toenemende voedselrijkdom van het water via uitbundige algengroei leiden tot zuurstofschaarste. Ook de combinatie van bodemdaling en zeespiegelstijging kan problemen veroorzaken. Daarnaast kunnen diverse menselijke activiteiten zoals visserij, schelpdierencultuur, gaswinning en recreatief en militair gebruik bij overmatige toepassing tot een bedreiging uitgroeien. Een extra aandachtspunt is het feit dat het waddengebied één ecologisch geheel vormt. Activiteiten die vervuiling en verstoring met zich meebrengen in een klein deel van de Waddenzee kunnen al snel gevolgen hebben voor andere delen van het gebied. Het is dan ook onmogelijk om een deel van het waddengebied af te schermen en als natuurgebied te beheren, zonder in het resterende deel dezelfde maatregelen te treffen. Anderzijds heeft de Waddenzee een groot zelfreinigend en -herstellend vermogen, doordat het een dynamisch en zich steeds weer vernieuwend gebied is.

- Lancewad staat voor Landschap en Cultureel Erfgoed van de Waddenregio. Van 1999 tot 2001 brachten de waddenlanden Nederland, Duitsland en Denemarken in dit internationale project samen alle waardevolle historische en landschappelijke elementen in het waddenlandschap in kaart. Als vervolg op Lancewad is het project LancewadPlan uitgevoerd van 2004 tot en met 2007. Hierbij ging het om het benutten van de kennis van het cultuurlandschap in nieuwe ruimtelijke plannen en zo onderscheidende kwaliteit te maken. Hoe kunnen volgende generaties blijven profiteren van de historische kenmerken in het waddenlandschap? Wanneer deze nog te herkennen zijn, maakt dat een gebied aantrekkelijk voor toeristen of bewoners. Omdat het 'eigen' is, omdat het zich onderscheidt van andere gebieden. En er valt meer te genieten als we het landschap begrijpen en de vele verhalen uit het verleden kennen.

- Rapport Waddengebied: natuurbescherming, natuurbeheer en ruimtelijke inrichting (Rekenkamer, 2013).

- Het Waddengebied is niet alleen een van de belangrijkste wetlands van de wereld, met unieke natuurwaarden. Het gebied is ook voor de veiligheid van groot belang. De buitendelta’s, de eilanden, de wadplaten en de vooroevers (kwelders) beschermen samen de kust van Noord-Nederland. Inzet van de Voorkeursstrategie Waddengebied voor de Waterveiligheid is dat de belangrijke waarden van het Waddengebied behouden blijven met zo natuurlijk mogelijke maatregelen. Het uitgestrekte intergetijdengebied in de ondiepe Waddenzee (wadplaten, kwelders en geulen) vormt een buffer tegen hoge golven van de Noordzee. Zonder deze buffer zouden de waterkeringen langs de vaste wal en op de eilanden sterker en hoger moeten zijn. Het intergetijdengebied van de Waddenzee heeft nu al extra zand nodig omdat de zeespiegel stijgt. Als de zeespiegel sneller stijgt, kan het intergetijdengebied de stijging misschien niet meer bijhouden en neemt de bufferende werking af. Daarnaast biedt ca. 100 km waterkeringen langs de vaste wal van de Waddenzee en op de eilanden niet het gewenste beschermingsniveau. Een deel van de waterkeringen moet bovendien beter beschermd worden vanwege de aanwezigheid van de gasrotonde. Ten slotte is het aardbevingsbestendig maken van de dijken van belang.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De Eilandvijfdaagse Zomereditie (eind juli / begin augustus) is een onvergetelijke vakantie in eigen land met mooie wandel- en fietsroutes over ieder van de 5 bewoonde eilanden in het Waddengebied. Een geheel gemoderniseerd historische zeilschip brengt je iedere dag in een nieuwe haven en is je thuisbasis gedurende de reis. Aan te bevelen voor de avontuurlijke wandelaar en fietser, die van afwisseling in landschap en ondergrond houdt en niet bang is voor een klimmetje over een rijtje schepen uit de bruine vloot.

Bij de Eilandvijfdaagse Natuureditie (eind april / begin mei en eind juni) ga je met schipper Gerard mee, met zijn zeilklipper Anna Catharina. Deze tocht met maximaal 18 deelnemers staat in het teken van natuurbeleving. Dus droogvallen, uitleg krijgen over het Waddengebied en op de eilanden de specifieke, mooie plekjes bezoeken onder leiding van gidsen van Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten. Gastheer Kees is zelf IVN-gids en daarmee de aangewezen persoon om de groep tijdens deze unieke week te begeleiden. En dan is er ook nog de Eilandvijfdaagse editie 'Paint a picture'. Een uniek weekend met workshops van Waddeneiland kunstenaars en een professionele fotograaf. Op de boot beleef je de unieke natuur van de Waddenzee met zijn sterke eb en vloed, en met de kwast of het fototoestel ontdek je Vlieland en Terschelling.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het in 1968 opgerichte Wadloopcentrum Fryslân is een van de grootste en oudste wadlooporganisaties in Nederland. De vereniging verzorgt wadlooptochten in het gehele Nederlandse Waddengebied en beschikt over ca. 50 ervaren gidsen. Wadloopcentrum Fryslân organiseert tochten naar 14 verschillende eilanden en platen, met verschillende lengtes en zwaartes, zodat er voor iedereen wel iets geschikts bij zit. In totaal organiseren ze ca. 140 wadlooptochten per jaar. Het Wadloopcentrum is een non-profit organisatie, bestaande uit gidsen die in hun vrije tijd wadlopen als hobby hebben gekozen. De hoofddoelstellingen van de gidsen zijn het behoud van de aantrekkelijkheid van het wadlopen, bescherming van natuur- en landschappelijke waarden van het Waddengebied, en het garanderen van de veiligheid voor deelnemers.

- Voor de Natura 2000-gebieden Waddenzee, Noordzeekustzone, Duinen en Lage Land Texel, Duinen Vlieland, Duinen Terschelling, Duinen Ameland en Duinen Schiermonnikoog zijn in december 2016 beheerplannen vastgesteld met een looptijd van 6 jaar. Met de vaststelling van de beheerplannen voor het Waddengebied kan worden begonnen met maatregelen die zijn opgenomen voor de instandhouding of verbetering van de natuurdoelen. Bijvoorbeeld maatregelen in de Waddenzee om broedplekken voor kustvogels te verbeteren en beter te beschermen. Of het optimaliseren van het beweidingsbeheer op kwelders en de versterking van het vogeleiland Griend in de westelijke Waddenzee. In de beheerplannen is ook een aantal onderhoudsactiviteiten onder voorwaarden vrijgesteld van vergunningplicht in het kader van de Natuurbeschermingswet. Bijvoorbeeld visserij met vaste vistuigen, robbentochten, monitoringactiviteiten, onderhoudsbaggerwerk en reguliere kustsuppleties. Voor nadere informatie over de specifieke gebieden zie de links.

- Met het in 2016 gereed gekomen liefst 90 km lange fietspad ‘Kiek over de Diek’ zijn de Waddijken recreatief ontsloten, waardoor je nu over de dijk kunt fietsen en wandelen van Lauwersoog in het westen tot Nieuwe Statenzijl in het oosten. Bovendien lopen er ook fiets- en wandelpaden landinwaarts, die recreatieve bezoekjes mogelijk maken aan de bezienswaardigheden in het achterland. Voor de gemeente Delfzijl betekent dit bijvoorbeeld dat het nu mogelijk is om op de dijk te fietsen tussen de Eemshaven en Delfzijl en tussen de Johannes Kerkhovenpolder en Nieuwe Statenzijl. Er is een buitendijks fietspad aangelegd tussen Delfzijl en Oterdum en een binnendijks fietspad tussen Oterdum en de Johannes Kerkhovenpolder. In de gemeente zijn verder drie ontsluitingen naar het achterland aangelegd, te weten: Hoogwatum - Spijk, Delfzijl - Appingedam en Termunterzijl - Woldendorp. De gemeente verwacht dat de nieuwe fiets- en wandelpaden een belangrijke impuls geven aan de belevingswaarde van het Waddengebied, omdat alle dijken en dorpen nu goed bereikbaar zijn.

- In 2014 zijn vispassages gerealiseerd in 3 zeegemalen in Groningen met de bijbehorende stuwen. Dit zorgt ervoor dat vissen weer van de Waddenzee naar de binnenlanden van Groningen kunnen trekken en andersom.

- Recreatie en toerisme in het Waddengebied. Toekomstige ontwikkelingsmogelijkheden en hun effecten op economie, duurzaamheid en identiteit. Analyserapport (Raad voor de Wadden, 2008).

- Adviesrapport Natuurbeleving in het Waddengebied (Steef Engelsman, 2011).

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over het Waddengebied (online te bestellen). Boeken over het Waddengebied II.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Dé bron voor actuele en objectieve informatie over het Waddengebied is Waddenzee.nl van de organisatie Interwad, die speciaal voor dit doel in het leven is geroepen.

- Belangenvereniging: - De Waddenvereniging is in 1965 opgericht om te verhinderen dat de Waddenzee zou worden ingepolderd. 'Wees wijs met de Waddenzee' luidde de slogan. Inmiddels zijn die plannen van de baan en is de Waddenzee zelfs werelderfgoed geworden. Daar is de vereniging natuurlijk trots op. Zij vindt het belangrijk mensen kennis te laten maken met het werelderfgoed. Maar ook is het belangrijk dat dit unieke gebied beschermd blijft. En daar zet de vereniging zich dus al sinds 1965 voor in.

Reactie toevoegen