Rijssen

Plaats
Stad
Rijssen-Holten
Twente
Overijssel

gemeente_rijssen_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Rijssen anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Rijssen anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Rijssen

Terug naar boven

Status

- Rijssen is een stad in de provincie Overijssel, in de streek Twente, gemeente Rijssen-Holten. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2000.

- Wapen van de voormalige gemeente Rijssen.

- Onder de stad Rijssen vallen ook de buurtschappen Borkeld (deels) en Lichtenberg (deels). In de praktijk hebben ook de direct N van de stad gelegen buurtschappen Notter en Zuna veel banden met deze stad, maar formeel (d.w.z. voor het postcodeboek) zijn dat aparte woonplaatsen, die bovendien onder buurgemeente Wierden vallen.

Terug naar boven

Naam

In het Nedersaksisch
Riesn.

Oudere vermeldingen
1883 Rijsen, 1888 Rijssen.

Terug naar boven

Ligging

Rijssen ligt ZW van Almelo en Wierden, Z van Nijverdal, NO van Holten en grenst in het Z aan de A1.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Rijssen 391 huizen met 2.691 inwoners, verdeeld in de gelijknamige stad 328/2.282 (= huizen/inwoners) en buurtschap Buitenrot 63/409. De andere buurtschappen die er toen nog waren, werden niet apart vermeld. Tegenwoordig heeft de stad ca. 11.000 huizen met ruim 28.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Rijssen, kun je terecht op de site bij de volgende instanties en sites:

- "Het Rijssens Museum begon onder de naam Oudheidkamer Riessen. Aanleiding voor de oprichting van de Oudheidkamer Riessen was het realiseren van een uitgebreide expositie ter gelegenheid van het 700-jarig bestaan van de Stad Rijssen. De expositie werd in 1948 gehouden in de toenmalige Schildschool. Eigenlijk had deze viering in 1943 plaats moeten vinden, maar de Tweede Wereldoorlog gooide roet in het eten. Voor deze tentoonstelling brachten de Rijssense burgers veel voorwerpen met betrekking tot de geschiedenis van de oudste stad van Twente bijeen. De expositie kreeg een enthousiast onthaal en veel bezoek. Later stak een aantal betrokken Rijssenaren de koppen bij elkaar en bracht een bezoek aan de notaris. Daarmee werd in 1951 de Stichting Oudheidkamer Riessen een feit. Sinds 1989 is het museum ondergebracht in de mooie locatie van kasteel De Oosterhof.

In het Rijssens Museum zie je een kostbare en zeer diverse verzameling van plaatsgebonden historische gebruiksvoorwerpen en dergelijke in de verschillende kamers van dit kasteel en op een verdieping van een modern bouwhuis, waaronder archeologische vondsten en voorwerpen met betrekking tot de ontwikkeling van Rijssen van stads- boerengemeenschap tot een industriestad, waar de jute-industrie van groot belang was. Verder zijn er als bezienswaardigheden: Rijssense klederdracht, een wandtegelcollectie, Delfts aardewerk, glaswerk, zilveren voorwerpen en oude horloges behorende tot de collectie Van Heel, een grote verzameling strijkijzers, mangelplanken en toebehoren.. De Colectie Van Heel is een kunstcollectie van nationaal belang. De afgelopen jaren zijn de exposities drastisch gemoderniseerd. In de tentoonstelling kunnen toeristen en inwoners kennismaken met de geschiedenis van de stad. De medewerkers van het Rijssens Museum kunnen rondleidingen verzorgen en er zijn diverse educatieve activiteiten voor scholen. Wil je vrijwilligerswerk doen voor ons museum? Dat zou geweldig zijn. Kom gewoon eens langs, drink een kop koffie en we vertellen je alles."

- Canon van Rijssen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Rijssen heeft 22 rijksmonumenten.

- Rijssen heeft 39 gemeentelijke monumenten.

- De Hervormde (PKN) Grote Kerk of Schildkerk (Schild 8) ontleent zijn naam aan zijn ligging aan het plein Het Schild. Tot de Reformatie was de kerk gewijd aan de heilige Dionysius. Al in 1188 was er sprake van een parrochia Risnen. Omtrent de oudste geschiedenis is weinig bekend. De kerk was moederkerk van Holten en Wierden. De kerk van Rijssen behoorde tot het kapittel en scholasticus van de Mariakerk van Utrecht. Een deel van de noordmuur van de huidige kerk stamt nog uit de 12e eeuw. Toen was het een eenbeukige tufstenen kerk in romaanse stijl. Dit muurwerk behoort tot het oudste van Twente. Ook bezat de kerk een toren. In de tweede helft van de 15e eeuw is het koor vervangen door een nieuw gotisch overwelfd koor. Bijzonder is de hagioscoop onder het middenvenster van deze koorsluiting. Vervolgens is in de eerste helft van de 16e eeuw aan de zuidzijde een tweede beuk van gelijke hoogte en breedte met aansluitend koor toegevoegd. Hierdoor ontstond een tweebeukige hallenkerk. Het zijkoor is minder diep dan het hoofdkoor. Tevens is het romaanse schip verhoogd en voorzien van spitsboogvensters en gewelven. In 1695 zijn bij restauratiewerkzaamheden de twee zuidelijke steunberen van dit koor versterkt.

In de nacht van 4 op 5 juli 1826 is de romaanse toren wegens bouwvalligheid ingestort. Aansluitend is in de jaren 1829/1831 de voorgevel gesloopt en geheel in neoclassicistische stijl opgetrokken, bekroond door een houten (nood)torentje. Gelijktijdig zijn de zijmuren en gewelven van de eerste travee vernieuwd en is het overige metselwerk hersteld. In 1899 is tegen de noordzijde van de kerk een consistoriekamer gebouwd. Omdat de kerk te klein was geworden is in 1924/1925 aan de zuidkant een nieuwe zijbeuk met een portaal en trappenhuis naar de oostelijke galerij toegevoegd naar een ontwerp van Tjeerd Kuipers (1857-1942). Deze zijbeuk bestaat uit vier traveeën waarvan de daken haaks op de lengteas van de kerk staan. Voor de bouw is een combinatie gebruikt van tufsteen en baksteen.

Het carillon dateert uit 1973 en had toen 25 klokken. Ze werden gegoten door Eijsbouts uit Asten. Het stokkenklaviertje had bij levering geen pedaal. Op 26 april 1973 werd het ingespeeld door Jaap van der Ende uit Schoonhoven. In 1998 deed hij dit opnieuw nadat de beiaard mede op initiatief van oud-burgemeester G.J. Smit was uitgebreid tot 50 klokken op een klavier met vier octaven en pedaal. Het klavier wordt bekroond door een sierlijst met de latijnse tekst "Nomen Deï Turris Fortes". De basisklok heeft toon C met een gewicht van 265 kg en een diameter van 750mm. De kleinste klok heeft een gewicht van 8,3 kg en een diameter van 130mm. De uitbreiding van 1998 werd verzorgd door Koninklijke Klokkengieterij Petit & Fritsen met financiële steun van een groot aantal bedrijven uit Rijssen.

- Net buiten Rijssen, aan de rivier de Regge, staat een achtkantige stellingmolen op schuur De Pelmolen. Jan ter Horst heeft de molen in 1752 gebouwd. Pelmolen Ter Horst (Pelmolenpad 9a) werd een van de drie belangrijkste industriemolens van Twente. Op de begane grond in de olieslagerij maakten de molenaars olie van kool- en lijnzaad. Bij gunstige harde wind maakten ze op de derde verdieping in de pellerij gort van gerst. De molen had een gunstige ligging aan de rivier en aan het doorgaande karrenpad. Daardoor kon de Pelmolen producten aan heel oost-Nederland én tot Groningen aanleveren.

In 1913 werd de productie stilgelegd. Een van de nazaten, Hein ter Horst, richtte in 1973 Stichting Pelmolen Ter Horst op. De molen werd volledig gerestaureerd en ging op 16 oktober 1975 weer open voor publiek. Twente én Nederland was weer een unieke industriemolen rijker. Het stichtingsbestuur heeft vijf leden, waaronder twee nazaten van Ter Horst. De molenaars, ondersteund door de vele vrijwillige molenaars, onderhouden en werken met de molen. Bij gunstige wind kun je de olieslagerij volop in werking zien. Je ziet het productieproces, hoe de kracht van de wind de tandwielen laat draaien om olie met hoge druk uit het lijnzaad te slaan. De geur van warm lijnzaad komt je bij binnenkomst tegemoet. Openingstijden: dinsdag t/m vrijdag: september 10.00-17.00 uur, oktober t/m maart 13.00-17.00 uur. Eerste en laatste week van het jaar gesloten. Zaterdag: alleen op afspraak en bij draaiende molen. Zondag en maandag gesloten. Toegangsprijs volwassenen: 2,50 euro p.p. Toegangsprijs kinderen 0-12 jaar: 1,- euro p.p. Voor een indruk van de molen zie ook deze promotievideo van Pelmolen Ter Horst. - Nieuws van Pelmolen Ter Horst op Facebook.

- In het centrum, op Grotestraat 27, vind je nog een oude stadsboerderij. Het pand stond op de nominatie om te worden gesloopt, maar bij bouwhistorisch onderzoek door Bureau Bouwwerk voorafgaand aan de beoogde sloop, kwam naar voren dat de kern uit 1619 nog intact is, waar men zich kennelijk voorheen niet van bewust was. Besloten is daarom het pand te renoveren en te herbestemmen, en de oude elementen zo goed mogelijk tot hun recht te laten komen. Dit is in 2012 gereed gekomen. Het pand huisvest nu de VVV en een restaurant. Stadsboerderijen kwamen vroeger in Twente veel voor, maar zijn tegenwoordig schaars; de meeste zijn inmiddels gesloopt dan wel onherkenbaar verbouwd.

- "In september 2008 heropende het naar de eisen des tijds geheel heringerichte Internationaal Brandweermuseum Rijssen zijn deuren. Het brandweermuseum is ondergebracht op landgoed De Oosterhof, in het 2e Bouwhuis, een bijgebouw van Havezate De Oosterhof. De Havezate is omgeven door schitterende tuinen gelegen in een natuurlijke omgeving. Het Internationaal Brandweermuseum is niet zomaar een museum dat alleen maar zijn collectie tentoonstelt, maar een museum met een duidelijke boodschap richting veiligheidsbewustzijn, rampenbestrijding en het belang hiervan. Het Brandweermuseum laat in zijn expositie op een interactieve manier zien hoe de wereld van een brandweerman/-vrouw er uitziet. Bij binnenkomst word je meegezogen in de wereld van de brandweerman/-vrouw en alle aspecten die daar bij horen. Er wordt zelfs een virtuele rit gemaakt met een brandweerauto naar het brandadres en ter plaatse kunnen de spuitgasten de brand virtueel blussen. Opeenvolgend is het zelf brandonderzoek doen een van de onderdelen in de tentoonstelling. Vooral jongeren maken op een eigentijdse wijze kennis met het veiligheidsbewustzijn en worden op speelse wijze dichter bij een wereldwijd cultuurgoed gebracht. Binnen het museum is een presentatieruimte beschikbaar voor actuele veiligheidsvraagstukken.

Het internationaal Brandweermuseum Rijssen is uniek in Nederland. Dit museum beheert namelijk een collectie van internationale herkomst. Allerlei werktuigen, uniformen en kleine voorwerpen betrekking hebbend op het brandweerwezen vanuit Europese landen maar ook uit bijvoorbeeld Japan zijn geëxposeerd. Het werk van een brandweerman bestaat uit het redden van mensen uit diverse benarde situaties en het blussen van branden. Voor zijn eigen veiligheid is het daarbij belangrijk dat hij zorgvuldig met zijn materialen omgaat. Ook in dit museum wordt goed voor de werktuigen en gereedschappen gezorgd. Er zijn historische brandbluswagens te zien, waarop het water met de hand wordt opgepompt. Oude wagens die met paarden werden getrokken, maar ook een vroege motorspuit die voor het vervoer achter een automobiel werd gehangen. Goed te bekijken zijn de brandweeruniformen uit verschillende landen. Een aantal brandweerhelmen is geselecteerd voor presentatie uit een collectie van wel 500 helmen, waaronder exemplaren uit Amerika, Frankrijk en Italië.

Onontbeerlijk bij het werk van de brandweerman zijn natuurlijk ook de verlichting en de communicatiemiddelen. De vernietigende kracht die brand in zich herbergt is te zien aan de sprekende voorbeelden van door brand en hitte aangetaste en deels gesmolten gebruiksvoorwerpen, zoals een oude telefoon en computer. Voor de jeugd is het leuk om het brandweerspeelgoed te zien. De kinderen mogen ook een helm opzetten en een jas aantrekken. Zo kunnen ze door hun ouders op de foto worden gezet. De voorwerpen in het museum komen van oorsprong uit de particuliere collectie van de heer Dirk Vlot (1940-2010), een gedreven brandweerman die ruim 20.000 voorwerpen samenbracht en in 1996 de oprichter was van het Internationaal Brandweermuseum Rijssen. Door de contacten die hij vanwege zijn werk als brandweerman met brandweerkorpsen van over de hele wereld opbouwde, wist hij bijzondere voorwerpen voor zijn verzameling te bemachtigen. Daaronder kreeg hij ook voorwerpen waar een bijzonder verhaal aan is verbonden over een brand of redding."

- Gevelstenen in Rijssen.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Rijsserbergloop (2e zaterdag van juni). Verslag Rijsserbergloop 2011.

- Standwerkersconcours (op een maandag in juli).

- Metalfestival Elsrock wordt sinds 2012 niet meer georganiseerd, maar blijft enkele keren per jaar concerten organiseren onder de naam Hard & Heavy. Voor nadere informatie zie de site.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het Parkgebouw is rond 1917 gebouwd in opdracht van de bekende jutefabrikant Ter Horst als cultureel centrum voor de Rijssense burgerij. Tegenwoordig zijn er o.a. een film- en theaterzaal en muziekschool in gevestigd.

- Rondom het Parkgebouw ligt een prachtig wandelpark, het Volkspark Rijssen, in 1920 aangelegd door architect L.A. Springer. Je vindt in het park bijzondere composities van uitheemse bomen. Tussen het Parkgebouw en de muziekkoepel ligt een geometrische tuin. Verdeer vind je in het Volkspark een volière, een kinderboerderij, een muziekkoepel en hobbycentrum De Boerderieje.

- De Enterse Zomp vaart van april t/m september van Rijssen via Notter en Zuna naar Nijverdal, tot aan een imposante stuw.

- "In Rijssen, aan de voet van de Rijsserberg, ligt het Leemspoor, een traject van een smalspoor waar zo'n 100 jaar geleden de steenfabrieken hun grondstof op vervoerden. Hier kun je lezen over de geschiedenis van het leemspoor in deze omgeving. Je kunt dit spoor bezichtigen en er een ritje op maken. Op onze site vind je informatie over het wat, wanneer en waar. Ons vertrekstation bij de remise aan de Markeloseweg is eenvoudig te vinden. In de restauratie kun je genieten van een heerlijke kop koffie. Ook kun je hier kiezen uit verschillende souvenirs. Vanaf het station brengen wij je over een fraai bostraject naar Station Koerbelt. Op dit station kun je, alleen tijdens bijzondere rijdagen, ook opstappen. Het materieelpark bestaat uit o.a. een stoomlocomotief, diverse diesellocomotieven, personen-, goederen- en werktreinen. In de loods kun je zien hoever het staat met de restauratie van het materieel. Een van de rijtuigen is aangepast Voor rolstoelgebruikers. Heel geschikt als uitstapje voor het gezin of met vrienden, en als onderdeel van een familiedag, bedrijfsuitje. buurtfeest en dergelijke."

- In opdracht van de gemeente zijn in 2011 vrijwel alle grove dennen op de hellingen van de Rijsserberg gekapt. De gemeente wil op de stuwwal het cultuurhistorische heideterrein in oude staat herstellen. Na het kappen van de bomen is de vruchtbare bodemlaag, waar vooral grassen groeien, verwijderd. Op de schrale grond die overblijft moet de heide zich gaan ontwikkelen. Vanaf 2016 moet er weer droge heide bloeien. De Rijsserberg is het derde heidegebied aan de zuidkant van Rijssen dat in oude luister wordt hersteld.

- In 2013 is in het gebied Middelveen en Overtoom, gelegen ZW van de stad, 120 hectare grasland omgevormd tot een nat natuurgebied. In ongeveer de helft van het gebied is de vruchtbare bovenlaag afgegraven, zodat de natuur zich op de schrale ondergrond kan ontwikkelen. Bovendien komen zo veenlagen met plantenresten aan de oppervlakte. Het gebied maakt deel uit van het in 1999 vastgestelde project Landinrichting Rijssen, dat in 2017 is afgerond (zie hier ook een video over dit project). Het project heeft betrekking op het buitengebied direct rond de stad, d.w.z. Notter-Zuna, Rectum en Rijssen-West. Het project verbetert de omstandigheden voor de landbouw (middels herverkaveling), natuur (o.a. aanleg van de natuurgebieden Zunasche Heide en Middelveen / Overtoom), water (tegengaan verdroging en verbeteren waterkwaliteit) en recreatie (aanleg recreatieve voorzieningen).

- IVN afd. Rijssen-Enter organiseert o.a. de volgende activiteiten: excursies onder leiding van gidsen, lezingen en tentoonstellingen, voorlichting over natuur- en milieuzaken, het maken van fiets- en wandelroutes, landschapsonderhoud, inrichting ecologische structuren, nestkastcontrole en educatieve wandelingen.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Rijssen (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Jongeren: - "Het jongerenwerk bij Pand 11 is er voor alle in Rijssen woonachtige jongeren van ca. 12-23 jaar. Binnen het jongerenwerk streeft Pand 11 naar het bereiken van een doelgroep die een goede afspiegeling is van de huidige samenleving. Dit betekent dat wij ons ervoor inspannen om jongens en meisjes, autochtoon en allochtoon, zoveel mogelijk en binnen de realistische grenzen die het jongerenwerk kent, tegemoet te komen bij hun wensen en behoeften. Het werken met een grote gemengde bezoekersgroep leert de jongere rekening met elkaar te houden, samen te werken en elkaar te helpen en vergroot zo de sociale cohesie. Wat bieden we? Pand 11 biedt veel open inloopmomenten aan voor jongeren van 12-23 jaar. Tijdens deze open inloopmomenten kunnen jongeren: gratis een kop koffie, thee of warme chocolademelk drinken; een potje poolen, tafelvoetballen, darten of kaarten; gratis gebruik maken van het internet of de Playstation 4; advies of ondersteuning vragen bij alle problemen die zij als jongere tegenkomen.

Naast deze vaste inloopmomenten biedt Pand 11 ook incidentele activiteiten aan, zoals samen koken, forelvissen, een tafelvoetbaltoernooi, zelfverdedigingscursussen, workshops, survivalkamp, paintball, speciale meidenactiviteiten, voorlichtingen, weerbaarheidtrainingen, etc. Pand 11 biedt behalve het jongerenwerk van 12 t/m 23 jaar ook activiteiten aan voor: meiden van 12 t/m 18 jaar; tieners van 12 t/m 16 jaar. Activiteiten voor deze doelgroepen vinden op speciale momenten plaats. Bij alle activiteiten zijn professionele beroepskrachten aanwezig om alles in goede banen te leiden. Zij zijn er ook om individuele aandacht aan jongeren te besteden, dus om informatie te verstrekken, iemand een schouderklopje te geven of een luisterend oor te bieden."

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Rijssen.

Reactie toevoegen